वैशेषिक दर्शन (कणाद सूत्र व हिन्दी भाष्य सहित)

तृतीयोऽध्याय १ आह्निक ६३

१३५-आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्यन्निष्पद्यते
तदन्यत् ॥ १८ ॥
(आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्) आत्मा इन्द्रिय और अर्थ=विषयों के
समीप होने से (यत्) जो (निष्पद्यते) सिद्ध होता है, (तत्) वह
(अन्यत्) अन्य है ॥
जीवात्मा नित्य है, उस का गुण ज्ञान भी नित्य है, परन्तु इन्द्रियों और
अर्थों के संयोग से जो ज्ञान उत्पन्न होता है, वह जन्य है, नित्य नहीं, इस
लिये आत्मा के स्वरूपगत ज्ञान से इन्द्रियद्वाराऽनुभूत ज्ञान पृथक् है । इस
सूत्र पर यदि शङ्कराचार्यादि ने उपहास किया है तो वह उन्हीं के (ज्ञोऽत
एव । वेदान्तद० २ । ३ । १८) सूत्रभाष्य का उपहासकारक है । जीवात्मा
समस्त श्रुति स्मृति और दर्शन शास्त्रों ने चेतन और अनेक माने हैं । न
केवल एक । इस विषय में पं० धारेश्वर जी के संग्रह को देखिये जिसे हम
यहां उद्धृत करके पाठकों का उपकार होना समझते हैं । यथा-
अणुरेव वै जीवोऽपरिसंख्येयश्च तद्भेदः । तदेतद्
गम्यते- "वयं नमो अरन्त एमसि", "वयं स्याम पतयो
रयीणाम्", "उद्वयं...अगन्म ज्योतिरुत्तमम्", "अग्ने
नय सुपथा राये अस्मान्", "यद्भद्रं तन्न आसुव", "स
नः पितेव सूनवे...सचस्वा नः स्वस्तये", "वयः सुपर्णा
उपसेदुरिन्द्रं प्रियमैधा ऋषयो नाथमानाः । अपध्वान्तमूर्-
र्णुहि पूर्षि चक्षुर्मुमुग्धि अस्मान् निधयेव बद्धान् ॥",
"तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि", "समानी व
आकूतिः.... यथा वः सुसहासति", "असूर्या नाम ते लोका
अन्धेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्यापि गच्छन्ति ये के
चात्महनोजनाः" इत्यादिपरःसहस्रवेदमन्त्रगतजीवात्म-
परकबहुवचनप्रयोगगतिमत्त्ववचनतः । एतेषु खलु जीवानां

६४ वैशेषिकदर्शन-भाषानुवाद

बहुत्वं गतिमत्त्वं च स्पष्टमुपदिष्टमनीशत्वं च ध्वनितमत्रे-
वेति । अणुत्वं नाम सौक्ष्म्यममहत्त्वं परिच्छिन्नत्वमेकदेश-
वृत्तित्वं जीवानां बहुत्वादवगम्यते गतिमत्त्वादपि । ये
खलु जीवा बहवोऽपरिसंख्येया गतिमन्तश्च ते कथं न स्युः
परिच्छिन्नैकदेशवृत्तयः ? तदिदमणुत्वं बहुत्वं गतिमत्त्वं च
जीवग्रामस्य स्मृतमुपनिषत्स्वपि- " एषोऽणुरात्मा चेतसा
वेदितव्यो यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणेचित्तं सर्व-
मोतं प्रजानां यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ '
बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः
सविज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ", " नित्यो नित्यानां
चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमा-
त्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषा-
म् ", " योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणु-
मन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ", " नित्यं विभुं
सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं तद् भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ",
" तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्यामनुष्याः पशवो
वयांसि ", तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ",
"संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः।
ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति",
" ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । य एतद्विदुरमृतास्ते
भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापि यन्ति ", " आराग्रमात्रोह्यवरो
ऽपि दृष्टः ", " गुणान्वयो यः फलकर्मकर्त्ता कृतस्य तस्यैव
स चोपभोक्ता । स विश्वरूपस्त्रिगुणस्त्रिवर्त्मा प्राणाधिपः

[शीर्षक]: तृतीयाऽध्याय १ आन्हिक ६५

सञ्चरति स्व कर्मभिः", "अङ्गुष्ठमात्रोरवितुल्यरूपः सङ्कल्पा-
ऽहङ्कारसमन्वितोयः", "यो वा एतदक्षरं गार्गि अविदित्वा
अस्मल्लोकात्प्रैति सकृपणः,अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वा
अस्मल्लोकात्प्रैति स ब्राह्मणः", "यथापि हिरण्यनिधिं
निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः
सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति अनृ-
तेन हि प्रत्यूढाः", "अथ य एष संप्रसादः अस्माच्छरीरात्
समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते
एष आत्मा इति ह उवाच एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म इति",
"तद् ये एव एतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येण अनुविन्दन्ति तेषामेव
एष ब्रह्मलोकः तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति", "स
यदा अस्मात् शरीरादुत्क्रामति सह एव एतैः सर्वैरुत्क्रामति",
"स य एवंवित् अस्माल्लोकात्प्रेत्य... कामरूपी अनुसञ्चरन्",
"तस्माल्लोकात्पुनरेति अस्मै लोकाय कर्मणे", "तेन प्रद्योतेन
एष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वा अन्येभ्यो वा
शरीरदेशेभ्यः", "तमृचो मनुष्यलोकमपनयन्ते... सोन्तरिक्षं
यजुर्भिरुन्नीयते स सोमलोकं स सोमलोके विभूतिमनुभूय
पुनरावर्त्तते... स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीव
घनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते"। दर्शनेष्वपि पुरुष-
बहुत्वं प्रतिपादितमस्ति, यथा "पुरुषबहुत्वं व्यवस्थातः",
"नाद्वैतश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात्" इति सांख्ये; "सुख-
दुःखज्ञाननिष्पत्त्यविशेषादैकात्म्यम्", "व्यवस्थातो नाना"
इति वैशेषिके; "कृतार्थं प्रति नष्टमपि अनष्टं तदन्यसाधा-
९