ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)
Brahmasphuta Siddhanta of Brahmagupta with Commentary
by आचार्य ब्रह्मगुप्त
About this granth
The Brahmasphuta Siddhanta (ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त) is the great astronomical and mathematical treatise of Brahmagupta (born 598 CE), completed in 628 CE at Bhillamala (modern Bhinmal, Rajasthan) when he was thirty. It holds a special place in the history of mathematics as the first text to treat zero as a number, with rules for adding, subtracting and multiplying with it, and to set out rules for positive and negative quantities. It also gives the formula for the area of a cyclic quadrilateral and the bhavana method for square-nature equations.
Its chapters deal with the mean and true motions of the planets, the three problems of time, place and direction, lunar and solar eclipses, risings and settings, the moon's crescent, planetary and stellar conjunctions, arithmetic and the kuttaka, shadows, the sphere and instruments.
This scan is Volume I of the 1966 edition from the Indian Institute of Astronomical and Sanskrit Research, New Delhi, with the Vasana, Vijnana and Hindi commentaries, prepared by an editorial board led by Acharya Ram Swarup Sharma, with a foreword by Dr. Sampurnanand and an introduction by Dr. Satya Prakash. It has 737 pages.
( १० )
नवनगशशिमुनिकृतनवयं १ नगनन्देन्दवः ४
१६७२६४७१७६ २ शकनृपांते ॥
५ सार्धमतीत्र ३ मनूनां सन्धिभिराद्यन्तरान्तगतैः ॥ २७ ॥ ६
अधिकः ४ स्मृत्युक्तमनोरार्यभटोक्तश्चतुर्युगेन मनुः ।
अधिकं विशांश २ युतैस्त्रिभिर्युगैस्तस्तस्य १ कल्पगतम् ॥ २८ ॥
१८६१२७१६ ३
कल्पगताब्द १ द्वादशघातश् २ चैत्रादिमासयुक्तोऽधः ४ ।
गुणितो युगाधिमासै रवमासाप्ताधिमासयुतः ३ ॥ २६ ॥
२७. (घ) १. यमांगतान्देन्दव (ग) यमाग (ख) यमागनंदेवः for (यनगनन्देन्दवः)
२. यह संख्या यहाँ श्लोक के अन्त में दी है, (ग)
(ग) ३. सार्ध प्रतीत (ख) सार्धमतीत (च) सार्द्धमतिव for (सार्धमतीव)
(क) १. यमागणांदेदेवः for (यनगनन्देन्दवः)
२. यह संख्या मूल में लुप्त है। टीका में उपलब्ध है।
(च) १. यमांगतं for (यनगनन्)—"देन्दवः" उत्तरार्ध का आरंभ है
४. उत्तरार्ध का आरंभ—देंदवः for (देंदवः)
५. ✢शकनृपांते✢
६. ✢१६७२६४७१७६✢
२८. (घ) १. युगैस्तस्य कल्पगतम् for (युगैस्तस्तस्य कल्पगतम्) (ग) (क) (ख)
(ग) २. विशांक (क) (विशांश)
३. १८८६१२३१७६ for (१८६१२७१६)
(क) ३. यह संख्या मूल में लुप्त है, टीका में निम्नांकित है—१८६६१२३७६
(ख) ४. अधिकस्मृत्युक्त for (अधिकः स्मृत्युक्त)
(च) ३. स्मृत्युत्त for (स्मृत्युक्त)
२६. (घ) १. ब्दा for (ब्द) (च) कल्पगताब्दा for (कल्पगताब्द)
२. घाता for (घातश्) (क)
(ग) ३. युताः (for युतः)
(क) ४. युक्तोऽध । (ख) युक्तोध (च) युक्तोधः for (युक्तोऽधः)
(च) २. द्वादशघातश्चित्रादि for (द्वादशघातश्चैत्रादि)
( ११ )
त्रिंशद्गुणा⁴स्तिथियुतः पृथग्युगाव₃म₂गुणो₆र्युगेन्दुदिनैः⁵ ।
भक्तफलावमोनोऽर्कसावनाहर्गणोऽर्कादिः ॥ ३० ॥
इष्टग्रहभगण³गुणा²दहर्गणात्⁴ कल्पसावनद्युहृतात्⁵ ।
भगणादि फलं मध्यो लंकायां भास्करोदयिकः¹ ॥ ३१ ॥
आनयति दिवसवारं स्मृत्यविरोधेन मध्यमानथवा ।
ब्राह्मा²दन्यैस्तन्त्रैरार्यभटाद्यैर्न्न¹ कश्चिदपि ॥ ३२ ॥
जगति तमोभूते¹ऽस्मिन् सृष्ट्यादौ भास्करादिभिः स्पृष्टैः² ।
यस्माद्दिनप्रवृत्ति र्दिन³ वारोऽर्को⁴दयात्तस्मात् ॥ ३३ ॥
३०. (घ) १. विमानो (च) for (वमोनो)
२. सावनोः (ग) सावनो (क) सावनो (ख) (च) for (सावना)
३. हर्गणो (ग) (क) ऽहर्गणो (च) for (हर्गणो)
(ग) ४. + ३० +
५. भक्तः (क) (ख) for (भक्त)
६. ऽर्कादि for (ऽर्कादिः)
(क) ४. त्रिशत् गुणास्तिथियुतः for (त्रिंशद्गुणास्तिथियुतः)
(ख) ५. मगुणो for (भक्तफला)
(च) ६. ऽर्कं for (ऽर्क) ६ ऽर्कादिः for (ऽर्कादिः)
३१. (घ) १. भास्करादायिकः । (ग) (च) for (भास्करोदयिकः)
(ग) २. बघादहर्गणात् for (गुणादहर्गणात्)
(क) १. भास्करादयिकः for (भास्करोदयिक.)
(ख) ३. इष्टग्रहभगणा for (इष्ट ग्रहभगण)
(च) ४. दर्शणात् for (दहर्गणात्)
५. द्युहृता for (द्युहृतात्)
३२. (ग) १. र्न कश्चदपि for (र्न्नकश्चिदपि) (क) (ख) र्न for (न्नं)
(क) २. ब्रह्मा (ख) for (ब्राह्मा)
३३. (घ) १. तसोभूते for (तमोभूते) (ख) तमोभूतो for (तमोभूते)
२. सृष्टैः (ग) (क) (च) for (स्पृष्टैः)
(ग) ३. दिनवारो (ख) for (दिनवारो)
(ख) ४. ऽर्कोदयस्तस्मात् for (ऽर्कोदायात्तस्मात्)
(च) १. तसोभूते for (तमोभूते) ३. दिनवारोर्का for (दिनवारोऽर्को)
( १२ )
लङ्कासमयाम्योत्तररेखायां¹ भास्करोदये मध्याः ।
देशान्तरोनयुक्ता रेषा² प्रागपरदेशेषु ॥ ३४ ॥
दिनवारादिः पश्चादुज्जयनी दक्षिणोत्तरायाः¹ प्राक् ।
देशान्तरघटिकाभिः पश्चात्प्राक्² भवति रव्युदयात् ॥ ३५ ॥
भूपरिधिः⁴ खखशररारेखा स्वाक्षान्तरांश⁶ संगुणिताः⁵ ।
५००००¹
भगणांश ३६० हृता² फलकृतिहीनो³ देशान्तरस्य कृतिः ॥ ३६ ॥⁷
शेषपदगुण¹भुक्तिर्भूपरिधि हृता² कलादि लब्धमृणम्³ ।
उज्जयनी याम्योत्तर रेखायाः⁴ प्राग्धनं⁵ पश्चात् ॥ ३७ ॥
३४. (य) १. रेषायॉ for (रेखायां)
(ग) २. रेखा (क) (ख) for (रेषा)
३५. (घ) १. दक्षणोत्तरायाः for (दक्षिणोत्तरायाः) (च)
२. प्राग्भवति (ग) (क) (च) for (प्राक्भवति)
३६. (घ) १. ५००० (ग) for (५००००)
२. 'हृता' से पूर्व दी गई ३६० की संख्या यहाँ 'हृता' के पश्चात् दी गई है ।
(ग) (ख) हृत (च)
(ग) ३. हीना (क) (ख) for (हीनो)
(क) ४. परिधि for (परिधि)
५. संगुणिता for (संगुणिताः)
वि० श्लोकान्तर्गत संख्याएं लुप्त हैं । (ख)
(ख) ६. स्वक्षांतरांस for (स्वाक्षांतरांश)
(च) ३. हिनो for (हीनो)
७. क्रमसंख्या लुप्त
३७. (घ) १. गुणा (ग) (क) (च) for (गुण)
२. परिधिताकलादि for (परिधि हृताकलादि)
(ग) ३. कलादिलब्धमृणम् for (कलादि लब्धमृणम्)
(क) ४. रेखाया for (रेखायाः)
५. प्राग्णं धनं (ख) for (प्राग्धनं)
(च) ३. कलादिलब्धमृणं for (कालादिलब्धमृणम्)
( १३ )
मध्यग्रहे स्फुटे वा भूपरिधिहृतात्पदाद् गुणात् षष्ट्या ।
लब्धं घटिकाद्यथवा कर्म तिथि ऋणं धनं ग्रहवत् ॥ ३८ ॥
कल्पगताब्दा गुणिता रूपाष्टजिनैर्नवाग्निसतगैः
२४८१९७३६ ।
खखरसनवभि ९६०० भक्ता दिनावमान्यंशाकाः शेषाः ॥ ३९ ॥
तद्दिग्गुणा १० योगादधिस्त्रिंशता धृताल्लब्धम् ।
शेषास्तिथयः शुद्धिदिनानि विकलं दिनांशेभ्यः ॥ ४० ॥
३८. (घ) १. मध्ये (ग) (च) for (मध्य)
२. स्फटे (च) for (स्फुटे)
(क) ३. 'द्य' लुप्त है—'छूट गया' का चिह्न है, आगे 'थावा' है।
४. मृण for (ऋण)
(ख) ५. भूपरिहृतान् for (भूपरिधिहृतात्)
६. तिथिषु for (तिथि)
(च) ७. + ॥ ६ ॥
३९. (घ) १. जनैर्नवाग्नि for (जिनैर्नवाग्नि) (ग) जिनै २४२४८१
२. यह संख्या यहाँ 'भक्ता' के पश्चात् अंकित है।
(ग) ३. सतनगैः ७७३६ (क) ससनगैः (ख) for (सतगैः)
४. यहाँ 'भक्ता' से आगे ९६०० की संख्या है।
(क) ५. मानांशकाः for (मान्यंशाकाः)
(च) १. रूपाथजनैर्नवाग्नि for (रूपाष्टजिनैर्नवाग्नि)
४०. (घ) १. गुणाः for (गुणा १०) (ग) तद्दिग्गुणा १० ब्द for (तद्दिग्गुणा १०)
२. हृता (ग) (क) हृताल्लब्धां (ख) हतालब्धम् for (धृताल्लब्धम्)
(ग) ३. दधिमासास्त्रिंशता (क) (ख) दधिमासा for (दधिस्त्रिंशता)
(क) १. तद्दशगुणाब्दयोगा for (तद्दिग्गुणा १० योगा)
(ख) १. तद्दिग्गुणाब्द for (तद्दिग्गुणा १०)
४. दिनानि for (दिनानि)
(च) १. तद्दिकगुणाः for (तद्दिग्गुणा)
२. द्वताल्लब्धं for (धृताल्लब्धं)
( १४ )
कल्पगताक्षदिनयुतैः सूर्याद्योऽब्दाधिपो गताब्दभगणावधः ।
कल्पाब्दभूतो गरणादिमध्यमः सूर्यभगणान्ते ॥ ४१ ॥
चैत्रसिताद्यास्तिथयः शुद्धिविहीनाः पृथग्गुणा रुद्रैः ।
अवमांशेभ्यो यमनवरस ६९२ गुणितेभ्यो विभक्तेभ्यः ॥ ४२ ॥
स्वच्छेनफलयुता हृतास्त्रिखागैः ७६३ फलावमविहीनाः ।
रविमेषादि द्युगणो मुनिहृत् शेषोब्दपत्यादिः ॥ ४३ ॥
४१. (घ) १. सूर्यो (च) for (सूर्या)
२. योगताब्द for (पोगताब्द) (ग) ऽब्दभगण (क) धियोऽब्दभगण for
(धिपोगताब्दभगण)
(ग) ३. गताब्ददिनयुतैः for (गताक्षदिनयुतैः) (क) गताब्द for (गताक्ष)
४. हृतो (क) (ख) हृतो for (भूतो)
५. भगणादि (क) (ग) भगणादि for (गणादि)
(ख) ३. कल्नगतान्ददिनयुतैः for (कल्पगताक्षदिनयुतैः)
२. धिपोब्दभगणवधः for (धिपोगताब्द भगणावधः
(च) ६. अवग्रहचिह्नप्लुत
४२. (घ) १. प्रथगुणा (च) for (पृथग्गुणा)
(ग) २. गुणिते विभक्तेभ्यः for (गुणितेभ्यो विभक्तेभ्यः)
(क—यहां के मूलपत्र उपलब्ध नहीं हैं)
(च) ३. रुद्रै for (रुद्रैः)
४३. (घ) १ त्रिखगैः for (त्रिखागैः) (ख) हृतास्त्रिखागैः for (हृतास्त्रिखागैः)
२. ७०३ (ग) for (७६३)
३. फलाऽवम for (फलावम)
४. मेखादि (ग) (च) for (मेषादि)
(ग) ५. स्वच्छेदेन १६०० (ख) स्वछेदन for (स्वच्छेन)
(क) (क—यहां का मूलपत्र उपलब्ध नहीं है)
(ख) ६. मुनिहत for (मुनिहृत्)
(च) १. हृतास्रखगैः for (हृतास्त्रिखागैः) ३ फलाइवमविहीनाः for (फलावमवि-
हीनाः)
६. मुहृत for (मुनिहृत्)
( १५ )
द्युगणात्सप्तत्यंशं³ स्वनवार्काशाधिकं १२६ विशोध्यांशाः४ ।
मध्याः सूर्यबुधसिताः² शीघ्रोच्चं कुजगुरुशनीनाम् ॥ ४४ ॥
त्रिगुणमवमाशेषं विभजेद्गुणसप्तशशिः५ १७३ ।
पृथगधिकोऽर्को⁶ रविगुणतिथ्यंशैः³ संयुतश्चन्द्रः ॥ ४५ ॥
एकादशलिप्तांशा² भौमः शरसप्तवसुभिरिन्दुयमैः³ ।
कृतगुणितोध⁴ द्युगणोशः¹ पंचरसै⁵ षट्क बुधशीघ्रम् ॥ ४६ ॥
〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰
४४. (ग) १. यहाँ '१२६' संख्या नहीं दी गई ।
(क) क—यहाँ का मूलपत्र उपलब्ध नहीं है ।
(ख) २. सिता for (सिताः)
(च) ३. सप्रत्यंशं for (सप्तत्यंशं) ४ वशोघ्यांशाः for (विशोध्यांशा)
४५. (घ) १. सप्तशशिराप्तांशैः (ग) सप्तशशिभिराप्तांशैः for (सप्तशशिः १७३)
(ग) २. भाऽबशेषं (च) for (भावशेषं)
(क) (क—यहाँ का मूल पत्र उपलब्ध नहीं है ।
(ख) १. सप्तशशिभिराप्तांशैः for (सप्तशशिः १७३)
३. रविगुणातिथ्यंशैः for (रविगुणतिथ्यंशैः)
(च) १. सप्तशशिभिः for (सप्तशशिः १७३)
४. +सप्तांशैः+
५. 'ण' लुप्त
६. र्को for (ऽर्को)
३. रविगुणातिथ्यशै for (रविगुणतिथ्यंशैः)
४६. (घ) १. गणांशाः for (गणोशाः) (ख) द्युगणांशाः for (द्युगणोशाः)
(ग) २. लिप्तांशाः (ख) लिप्ताशन् for (लिप्तांशा)
३. ८७५ रिपुयमैः ॥ २१ ॥ for (रिन्दुयमैः)
४. गुणितो द्युगणोंशाः for (गुणितोऽद्यद्युगणोशाः) (ख) कृतगुणिता for
(कृतगुणितोध)
५. रसैः ६५ (ख) रसैः (च) for (रसै)
(क) (कि—यहाँ का मूलपत्र उपलब्ध नहीं है)
(च) ३. रिन्दुयमै ११ for (रिन्दुयमैः)
१. द्युगणोंशाः for (द्युगणोशाः)
". Does Markdown support <sup>? Yes, HTML <sup> is standard Markdown!
OR are Latin superscripts ¹, ², ³, ⁴, ⁵, ⁶, ⁷, ⁸ acceptable?
Wait, what if we just write <sup>६</sup>?
Wait, let's look at the instruction:
"Do NOT output LaTeX math syntax."
"Transcribe all ancient Indian astronomy / mathematics / Jyotisha shastra page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari."
Wait, what if the typesetter actually set them as separate lines?
Look at the spacing between the lines:
Line 1: ( १६ )
Line 2: ६ १ २
Line 3: द्युगणेषु बधो लिप्ताजीवः कृतशरगुणोः शरकालोनः ॥
Wait, look at the font size of ६, १, २: they are small, but they are clearly placed directly above the words.
Wait! What if we use <sup>१</sup>?
Let's check:
द्युगणेषु<sup>६</sup> बधो लिप्ताजीवः कृतशरगुणोः<sup>१</sup> शरकालोनः<sup>२</sup> ॥
Wait, what if someone considers <sup> not "pure, clean Markdown in Unicode Devanagari"?
What if we use ¹, ² etc.? But those are Latin characters, not Devanagari! The prompt says "in Unicode Devanag
ोदयिकाः for (दलौदयिकाः)`
- Word:
नाडिकानयुताः-> footnote 2:२. नाडिकोनयुताः for (नाडिकानयुताः)
Now, how are footnote callout numbers normally transcribed when transcribing line by line?
Wait, in printed typesetting of that era, footnote callouts were often set in a separate superscript type or interlinear line directly above the word, or as superscripts.
Wait! Are they separate lines of type?
In metal movable type, superscript numbers could either be on the same body with high shoulder, or placed in an interlinear line if set with small type!
Here, they clearly appear on their own vertical levels.
However, if an OCR/transcription system transcribes them, does it treat them as:
Option A: Separate lines , , , Option B: Superscripts attached to the words, e.g., भागो नन्दशशांकैः ११६८^५ शशिशून्य^७ ८७५२१ स्वरयामै^१
Wait! Let's think: what is safer and more accurate?
Wait, look at २७।६४००४।०११. That is NOT a footnote callout number. It's an actual number printed in the text!
If २७।६४००४।०११ is on its own line:
Then the
( १८ )
कलिगतशुद्धिः प्राग्वच्छुक्राब्दोब्धाधिपोक्षभगण वध्यतक्षितिजस्य ।
खत्रिचाष्ट रससप्त वसुरवाग्निवेद्युतात् ॥ ५१ ॥
४३०८७६८००००
बुधशीघ्रस्य खरवांबर रसनन्द दृष्टोष्ट वसुयमो दधिभिः ।
४२८८८६६००
खचतुष्टयमशरगुण शशिवेदैः ४३१३५२००००
सुरेन्द्रगुरोः ॥ ५२ ॥
५१. (घ) १. ब्दा for (क्ष) (ग) ब्द भगणवधात् for (क्षभगणवध्यत) (ख) ब्द for (क्ष)
२. वध्यत् for (वध्यत) (पहली पंक्ति का अन्तिम शब्द) (ख) वधात् for
(वध्यत)
३. 'क्षितिजस्य' दूसरी पंक्ति का आरम्भिक पद । (ग) (ख)
४. खत्र (ग) खत्रयाष्ट (ख) खत्रयाष्ट for (खत्रिचाष्ट)
(ग) ५. रसप्त for (रससप्त)
(क) (क-यहां का मूलपत्र उपलब्ध नहीं है।)
(ख) ६. शुधि for (शुद्धिः)
७. हृधियो for (ब्दाधिपो)
(च) ७. ळुक्राब्दोब्दाधियो for (ळुक्राब्दोब्धाधिपो)
२. वध्यत् for (वध्यत)
४. खत्रचाष्ट for (खत्रिचाष्ट)
८. दैद्युतात् for (वेद्युतात्)
५२. (घ) १. रसनं दृष्टो (च) for (रसनन्द दृष्टो)
२. यह संख्या यहाँ श्लोक के अन्त में दी है। (ग) (च)
(ग) ३. नन्दाष्टाष्ट (क) (ख) नन्दाष्टा for (नन्ददृष्टोष्ट)
४. ४२८८८६६००० for (४२८८८६६००)
(क) ४. मूल में संख्या लुप्त है । टीका में ४२८८८६६००० अंकित है ।
२. मूल में संख्या लुप्त है, टीका में ४३१३५२००० अंकित है ।
( १६ )
भार्गवशीघ्रस्यांबर खखाष्टं^३ वेदाब्धिवेदखाग्नि^५ ^६ कृतैः ४३०४४४८०००
भास्कर^७ सुतस्य खत्रय रविगुणशरखगुण^२ समुद्रैः^४ ॥ ५३ ॥
४३०५३१२०००
शून्यचतुष्टय^७ पक्षेन्दुं^२ रामगुण नवभिरर्कमंदस्य । ६३३१२००००
इन्दोः खमय यमशरनव पंचव्योम^६ शरचन्द्रैः^५ ॥ ५४ ॥ १५०५६२०००
खत्रय यमनवपंचाष्टरामधृतिभिः शशांकपातस्य । १८३८५६२०००
कल्पगतभगणघातात्^१ कुजादिमंदोच्चपातानाम् ॥ ५५ ॥
〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰
५३. (घ) १. भाग्रव (च) for (भार्गव)
२. शरखद for (शरखगुण) (ख) शरखदहन सुमुद्रैः for (शरखगुणसमुद्रैः)
(ग) ३. खखाष्ट for (खखाष्टं) (क) (ख) खाखाष्ट for (खखाष्टं)
४. दहनसमुद्रैः (क) for (खगुणसमुद्रैः)
(ख) ५. वेदाश्च for (वेदाब्धि)
६. वेदखाब्दि for (वेदखाग्नि)
७. भागस्कर for (भास्कर)
(च) ३. खखाष्ट for (खखाष्टं)
४. खद for (खगुण)
५४. (घ) १. त्रयं for (खमयं) (ख) त्रयमशर for (खमयमशर) (च) खत्रये for
(खमयं)
(ग) २. पक्षेन्दु (क) (च) for (पक्षेन्दुं)
३. चन्द्रसमः शून्यत्रय for (इन्दोः खमय)
४. यमशनवशरखशरचन्द्रैः for (यमशरनवपंचव्यो मशरचन्द्रैः)
५. १५०५६५२००० (च) for (१५०५६२०००)
(क) ३. चंद्रमसः शून्यत्रय for (इन्दोः खमय)
६. शरख for (पंचव्योम)
वि० मूलांकित दोनों संख्याएँ मूल में नहीं है। टीका में अंकित हैं।
(ख) ७. सून्य for (शून्य)
५५. (क) मूल में संख्या उपलब्ध नहीं। टीका में अंकित है।
(ख) १. गणोघ्यायातात्कुंजादि for (गणघातात् कुजादि)
( २० )
भगणादिकल्पवर्षैर्⁵ लब्धं¹ रविमंडलान्तिका⁶मध्या⁴ ।
मेषाद्द्यु²गुण³फलाधिका भवन्तीष्टदिनमध्याः ॥ ५६ ॥
शुद्धीश ११ बंधे शुद्धे¹देवमशेषात् सावनद्युगण शुद्धिः⁴ ।
व्येकावमं² गृहीत्वा गुणस्वमुने³ युतान्न⁵ शुध्यति चेत् ॥ ५७ ॥
५६. (घ) १. र्लब्धम् for (लब्धं) (ग) (क) (ख) लब्ध for (लब्धं)
२. मेखादि for (मेषादि)
३. द्युगण (ग) (क) for (द्युगुण)
(क) ४. मध्याः (ख) मध्यः (च) मध्य for (मध्या)
(ख) ५. वर्षेः for (वर्षै)
६. लान्तिको for (लान्तिका)
(च) १. ब्धं for (लब्धं) ३ क्क (द्यु) गण for (द्युगुण)
५७. (घ) १. शुद्धेऽवशेषा (ग) शुद्धेऽवमशेषात् (ख) शुद्धेवमशेषात् for (शुद्धेदेवमशेषात्)
२. व्येकामवं (ख) एकावमं for (व्येकावमं)
३. खमुने (क) खमुनि for (स्वमुने)
(ग) शुद्धीश के पश्चात् ११ की संख्या नहीं दी गई है । (क)
(क) १. ऽवमशेषोत्सावन for (देवमशेषात्सावन)
४. सिद्धिः (ख) सुद्धिः for (शुद्धिः)
(ख) ५. युतानि for (युतान्न)
६. सुध्यति for (शुध्यति)
(च) १. शुद्धेइवमशेषात् for (शुद्धेदेवमशेषात्)
२. व्येकामवं for (व्येकावमं)
+2+2+1+2 = 12 matras!)
इन्-दुच्-चं पा-त-म-ल्प-गं स्व-ग-तेः (2+2+2 + 2+1+1+2+1 + 1+1+2 = 18 matras!)
Yes! If it is "पा-तं स्व-ल्प-गं":
पा(2)तं(2) स्व(0)ल्प(2)गं(2) = 8 matras, but with पातमल्पगं: पा(2)त(1)म(1)ल्प(2)गं(2) = 8 matras!
Wait, "स्व" before "ल्प" makes "तं" guru, so:
पा(2) तं(2) स्व(0)ल्प(2)गं(2) = 2+2+2+2 = 8 matras!
Wait, what about चाल्पगं? पा(2)तं(2) चा(2)ल्प(2)गं(2) would be 2+2+2+2 = 8, but "तं" is guru, "चा" is guru...
Anyway, "स्वल्पगं" is an excellent reading, but let's re-verify the letters:
Is it स्वल्पगं?
Wait, look at line 23:
Does it say स्वल्पगं?
The first letter:
( २२ )
मध्यगतिज्ञं वीक्ष्य¹ श्री³षेणार्यभटविष्णु⁵चन्द्राज्ञाः⁴।
सदसि न भवन्त्यभिमुखाः सिंहं दृष्ट्वा² यथा हरिणाः ॥ ६० ॥
युगभगणमान याता⁵हर्गण¹ दिनवारमध्यमाद्येषु ।
मध्यमगति द्विषष्ट्यार्याणां² प्रथमकृतो³ है⁴ ॥ ६१ ॥
६०. (ग) १. वीक्ष for (वीक्ष्य)
२. दिष्ट्वा for (दृष्ट्वा)
(क) ३. श्रीहर्षेणार्य for (श्रीषेणार्य)
(ख) ५. विभुचन्द्राद्या for (विष्णुचन्द्राज्ञाः)
६. हरिणाः for (हरिणाः)
६१. (घ) १. हर्गण for (हर्गण)
२. द्विषष्ट्यार्याणां (ग) द्विषष्ट्यार्या (क) द्विषष्ठ्यार्याणां for (द्विषष्ट्यार्याणां)
३. प्रथमः कृतोध्यायः (ग) (क) प्रथमाः for (प्रथमकृतो है)
(ग) वि० + इति श्री ब्रह्मसिद्धांते मध्यमाधिकारः प्रथमः +
(ख) ५. यतो for (याता)
२. द्विषष्टार्याणां for (द्विषष्ट्यार्याणां)
(ख) की दृष्टि से ६३ श्लोक हैं, २३ वां अधिक है।
(च) ३. प्रथमः for (प्रथम)
४. कृतोध्यायः for (कृतोहै)
( २३ )
५
॥ श्रीगणेशायनमः ॥
यस्मान्न मध्य⁴तुल्यः प्रतिदिवसं दृश्यते ग्रहो भगणे ।
तस्माद्¹ कल्पकरं वक्ष्ये³ मध्यस्फुट²करणम् ॥ १ ॥
अर्धज्याभूयमला मुनियमवेदा वसुऽनलषट्का² ।
रसकृतवसवः शशिपंचखेन्दवश्चन्द्रशरसूर्याः³ ॥ २ ॥
षटुदधि⁵मनवो भूवा³ग्निरसशशांका मुनींद⁴वसुचन्द्राः⁶ ।
इन्दुन्वनन्दचन्द्रा रसतिथय¹ यमला² रवित्रियमाः ॥ ३ ॥
१. (घ) १. सस्माह for (तस्माद्) (ग) तस्माहक् तुल्यकरं (क) तस्माहक् तुल्यकरं
for (तस्माद्कल्पकरम्)
२. स्फुटं for (स्फुट) (ग) स्फुटीकरणम् (क) स्फुटीकरणम् for (स्फुटकरणम्)
(ग) ३. वक्षे for (वक्ष्ये)
(क) ४. मध्यम for (मध्य)
(ख) १. तस्माहक् तुल्यकरं for (तस्माद् कल्पकरं)
२. स्फुटीकरणम् for (स्फुटकरणम्)
(च) ५. "मंगलसूचक शब्द" लुप्त है !
१. तस्मात् ह for (तस्माद्) २ स्फुटं for (स्फुट)
२. (घ) १. मनुयमला for (भूयमला (ग) (क) अर्धज्यामनुयमला for (अर्धज्या-
भूयमला)
२. वसुज्वलखट्काः (ग) (क) वसुज्वलनषट्काः for (वसुऽनलखट्का)
(ख) १. अर्धज्यामनुयमला for (अर्धज्याभूयमला)
२. वसुज्वलनषट्काः for (वसुऽनलखट्का)
३. चन्द्रमसूर्या for (चन्द्रशरसूर्याः)
(च) १. अर्द्धज्यामनुयमला for (अर्धज्याभूयमाला)
२. वसुज्वलनषट्काः for (वसुऽनलषट्का)
३. (घ) १. तिथिय for (तिथय) (ग) (क) रसतिथि (ख) रसतिथि for (रसतिथय)
२. यम्नाः for (यमाः) (ख) for (यमाः)
(ग) ३. भूताग्नि (क) (ख) (च) for (भूवाग्नि)
४. मुनींदु (क) (ख) (च) for (मुनींद)
(क) ५. षडवब्धि for (षटुदधि)
६. चन्द्रा for (चन्द्राः)
(ख) ७. चन्द्राः for (चन्द्रा) (च) १. तिथि for (तिथय)
( २४ )
ऋतुनवखगुणा:<sup>३</sup> नवशरचन्द्रगु<sup>१</sup>णा: सप्तशून्ययमदहना<sup>४</sup> ।
द्विजिनगुणा स्त्रिरस<sup>५</sup>रदा खस प्रयम छिद्रे<sup>६</sup>षु जिना: ॥ ४ ॥<sup>७</sup>
४ (घ) १. चन्द्रागुणा (च) for (चन्द्रगुणा:)
२. सप्त for (सप्त) (ग) सप्तयम वह्लयो व्यस्ता: ॥ ५ ॥ for (सप्रयम-
छिद्रेषु जिना: ॥ ४ ॥)
(ग) ३. गुणा for (गुणा:)
४. दहना: for (दहना)
५. रदा: for (रदा)
(क) 'क' में अंकित नहीं। इसके स्थान में दूसरा श्लोक अंकित है जो अगले पृष्ठ
पर दिया है।
(ख) यहां यह श्लोक अंकित नहीं है।
(च) २. सप्त for (सप्र)
६. छिद्रेशु for (छिद्रेषु)
७. क्रमसंख्या लुप्त ।
(क. ख. ग.) में अतिरिक्त श्लोक —
छिद्रेषु जिना कृतनव पंचयमा दं<sup>१</sup> नंद<sup>२</sup> चन्द्रमुनि पक्षा: ।
दन्ता<sup>५</sup>ष्टयम<sup>६</sup>मागुणा रामनवयमा: शशिख<sup>३</sup> रामा: ॥ ४ ॥
ऋतुनव खगुणा नवशरचंद्रगुणा: सप्तशून्ययमदहना: ।
द्विजिन<sup>४</sup> गुणास्त्रिरसरदा: खसप्तयम वह्नयो व्यस्ता:<sup>७</sup> ॥ ५ ॥
(क) १. यमा: for (यमा)
२. 'दं' लुप्त पद है। (ख)
३. शशियमखरामा: ॥ ४ ॥ (ख) शशिगुणखराम for (शशिखरामा:)
४. जित for (जिन)
(ख) ५. दताष्ट for (दन्ताष्ट)
६. यमगुण for (यमागुणा)
७. व्यास्ता: for (व्यस्ता:)
(च) वि० इस स्थान पर यह श्लोक लुप्त हैं ।
पृष्ठ ८b पर नीचे की ओर अन्य लेख में "ऋतुनव············से-खसप्रयम"
तक विद्यमान है । इस पर क्रम संख्या कोई नहीं ।
( २५ )
कृतनव पंचयमो$^२$ नन्द चन्द्र$^३$ दन्ताष्ट यमंगुण$^१$ रामनवयमाः$^४$।
शशियम खरामाः$^५$ मुनिपक्षाः वह्नयो व्यस्ताः ॥ ५ ॥
मुनयोष्टयमास्त्रिरसा रुद्र$^४$ शशांकाः समुद्रमुनिचन्द्राः।
नववेदयमामुनिगुणा$^३$ हुताशना$^२$ वसुगुणसमुद्राः ॥ ६ ॥
रूपेन्द्रियेषवोरसनगर्तु$^१$वंश्चन्द्रशीतकरवसवः।
वसुशरनन्दाः$^३$ सागररुद्रशशांकाः$^२$ नवागार्काः$^४$ ॥ ७ ॥
त्रिविषयवेदशशांकाःपंचत्रिर$^४$सेंदवोब्धियमधृतयः।
श्रुतिधृति$^२$स्त्वयमानवशशियम्पक्षा$^३$ सागर द्विजिना ॥ ८ ॥$^१$
५. (घ) १. यमा (च) for (यम)
(ग) वि० यहां चौथे और पांचवें श्लोक की चारों पंक्तियों को कुछ भिन्न प्रकार से
लिखा है। (क)
(क) १. क+षट् छिद्रेषु जिना २४५६+
२. यमाः+२५६४+for (यमा)
३. चन्द्रमुनिपक्षाः २७१६ for (चन्द्रदन्ताष्ट)
१. यमाः+२८३२ for (यम)। इसके पश्चात् दूसरी पंक्ति प्रारम्भ
४. +२६३३+
५. +३०२१+
(ख) यहां पर यह श्लोक 'लुप्त' है।
६. (ग) ३. गुण (च) for (गुणा)
(क) ४. रुद्राः for (रुद्र)
(च) २. कुताशना for (हुताशना)
७. (घ) १. त्वंवश्चन्द्र for (तंवश्चन्द्र)
(क) २. शशांका (च) for (शशांकाः)
(ख) ३. नन्दा for (नन्दाः)
४. नवागार्का for (नवागार्काः)
८. (घ) १. द्विजिनाः (ग) (च) for (द्विजिनाः)
२. ख (क) (च) for (स्व)
(ग) ३. पक्षाः (क) for (पक्षा)
(ख) ४. भि for (त्रि)
(वि० देखिए पृष्ठ २६—सारणी के लिए)
( २६ )
३
रदरसयमला गुणवेदवसुयमाः षट्क विषयशून्यगुणाः ।
१ ४ २
खमुनिरसां व्यासाद्धं नवरदचन्द्रा जिनांशज्याः ॥ ६ ॥ २४।१३२६
| २१४ | १ १८८७ | २६३३ | ७ | ५५१ | १८२४ |
| ४२७ | १९६१ | ३०२१ | २८ | ६७६ | २०१६ |
| ६३८ | २१५६ | ३०६६ | ६३ | ८११ | २२१६ |
| ८४६ | २३१२ | ३१५६ | १११ | ६५८ | २४२४ |
| १०५१ | २४५६ | ३२०७ | १७४ | १११४ | २६७२ ३ |
| १२५१ | २५६४ | ३२४२ | २४६ | १२७६ | २८४३ |
| १४४६ | २ २७१४ | ३२६३ | ३३७ | १४५३ |
( २७ )
लिप्तास्तत्त्वयम॑हता २२५ लब्धं द्योष्राष्टुचांतरादृता छेषात् ।
तिथिकृति २२५ हृत्फल्युता लब्धषष्ट्या द्वा ग्रहणमेवम् ॥ १० ॥
ज्यां प्रोह्य शेषगुणितास्तत्त्वयमा ज्यांतरा धृतालब्धम् ।
क्षेप्यं विशुद्धजीवासंख्यातिथि कृतिवधे चापम् ॥ ११ ॥
१०. (घ) १. ज्याष्टचांतरा (ग) ज्याज्यांतरा (क) ज्याज्यांतरा (च) for (द्याष्टचांतरा)
२. हृतात् (क) for (हृत्)
३. ष्ट्या (ग) ज्या (क) (ख) षष्ट for (षष्ट्या)
४. ज्या (ग) ज्या (क) (ख) ज्या for (द्वा)
(ग) ५. मलहता (ख) यमाहृता for (यमहृता)
६. २२५ हृतातफल for (हृत्फल)
७. लब्धं for (लब्ध)
(क) २. हृतातफलयुतात् for (हृत्फलयुता)
(ख) १. लब्धद्याष्टचां for (लब्धद्याषष्टचां)
८. ग्रहणमेव for (ग्रहणमेवम्)
(च) ६. २., २२५ हृतातफलयुता for (२२५ हृत्फलयुता)
३. ष्ट्या for (षष्ट्या)
४. द्वा for (द्वा)
११. (घ) १. ज्यांतरो (क) ज्यांतरोद्धृता (च) ज्यांतरोधृता for (ज्यांतराधृता)
२. संख्या for (संख्या)
(ग) ३. गुणितातत्त्वयमा २२५ for (गुणितास्तत्त्वयमा)
४. ++न++
५. ++२२५++
(क) ६. सेष (ख) सेष for (शेष)
(ख) ७. प्रयोज्यय for (प्रोह्य)
८. क्षेपं for (क्षेप्यं)
(च) ७. प्रोज्य for (प्रोह्य) ८. क्षेप्यं for (क्षेप्यं)
( २८
मध्याद्विशोध्य मंदं शीघ्रात्संशोध्य मध्यमं केन्द्रम् ।
अयुतिगता^१ यया यो^३ युति पदेऽन्यथा^४ बाहुकोटिज्ये^२ ॥ १२ ॥
त्रिज्याहता^४ भुजज्या २२७०^५ युगयुक्परिधि द्वयांतर^१ गुणाप्त्या^२ ।
युग्मांत^३ परिधिरधिको हीनोऽधिकः^६ हीनोधिकः^८ स्पष्टः ॥ १३ ॥
तद्गुणितेज्ये भांशैः ३६२ हृते^२ फले कोटिफलयुता त्रिज्या ३२७० ।
आद्यन्तयोर्निहीनो^१ पदयोर्द्वितृतीययोः^३ कोटिः ॥ १४ ॥
१२. (घ) १. व्युयुगतयेयोर्युजि (ग) अयुजिगतयेयोर्युजि for (अयुतिगताययायो युति)
(क) १. अयुजिगतैयोंज्ययोर्युजि for (अयुतिगताययायोयुति)
(च) १. अयुतिगतं for (अयुतिगता) २ या for (यो) ३ युंक्ति for (युति)
४. अवग्रहचिह्नलुप्त
१३. (घ) १. द्वयांतर (ग) द्वयांत (क) द्वयांतर (ख) द्वध्वयांतर for (द्वयांतर)
२. गुणात्प्या (ग) गुणाप्त्या for (गुणाप्त्या)
३. परिधिको हीनो हीनाधिकः for (परिधिरधिको हीनोऽधिकः हीनोऽधिकः)
(ग) ४. ३२७० हृता (क) त्रिज्याहृता (च) for (त्रिज्याहता)
५. यह संख्या अंकित नहीं।
६. 'ऽधिकः' शब्द अंकित नहीं (क)
(क) ७. 'युग्मांतर for (युग्मांत)
(ख) ६. 'हीनोऽधिकः' पद लुप्त हैं
८. हीनाधिकः for (हीनोऽधिकः)
(च) ५. २७७० for (२२७०) २+८+
३. परिधिकोहीनो for (परिधिरधिको हीनोऽधिकः)
१४. (घ) १. विहीना (ग) विहीना (क) विंहीना for (निहीनो)
(ग) २. हृंते (क) for (हृते)
३. द्वित्रितीययोः for (द्वितृतीययोः)
(ख) १. विहीनो for (निहीनो)
(च) १. विहीना for (निहीनो)
( २६ )
तद्भूुजफल कृतियोगान्मूलं कर्णः<sup>१</sup> पदेष्वयुग्युक्षु<sup>५</sup> ।
स्वपरिधिगुणा<sup>२</sup> क्रमोत्क्रमजीवा भांशै<sup>३</sup> ३६० हृ<sup>४</sup>तान्मन्दे ॥ १५ ॥
क्षयधनधनक्षयास्तत्फलानि शीघ्रेऽन्यथा धनं धनयोः ।
ऋणमृणयोर्योगा<sup>२</sup>न्तरमृणधनयोस्तुल्ययोः<sup>३</sup> शन्यं ॥ १६ ॥
तच्चापं मन्दफलं फलयोगान्तरवशाद्धनमृणं<sup>३</sup> वा ।
शीघ्रफलं तद्गुणिताद्व्या<sup>२</sup>सार्द्धात् कर्णालब्धधनुः ॥ १७ ॥ ३२७०
देशान्तरे खमध्ये<sup>१</sup> भुजफलचापे भुजांतरे च कृते ।
उन्मण्डलेऽर्क<sup>२</sup> चन्द्रौ स्पष्टौ रविचरदले क्षितिजे ॥ १८ ॥
अर्कोदया<sup>१</sup>स्तमययोर्विना चरार्द्धेन रात्रिदिनदलयोः ।
न स्फुटमार्यभटोक्तं स्पष्टीकरणं स्फुटोक्तिरतः ॥ १६ ॥
१५. (घ) १. कर्णं पटेष्वग्युक्षुः for (कर्णः पदेष्वयुग्युक्षु)
२. गुणाः (च) for (गुणा)
३. म्यांशे for (भांशै ३६०) (ग) हृताफलं मंदे for (हृतान्मन्दे)
४. मांदेः (क) हृतामांदो (ख) हृतामन्दे for (हृतान्मन्दे)
(क) ५. पदेष्वयुक् युक् स्यात् for (पदेष्वयुग्युक्षु)
(ख) ६. क्रमोक्रमजीवा for (क्रमोत्क्रमजीवा)
(च) १. कर्णंपदेष्वयुक्षः for (कर्णः पदेष्वयुग्युक्षु)
३. ज्यां (भां) शै for (भांशै) ४ हृतामंदं for (हृतान्मन्दे)
१६. (घ) १. धनयोः for (धनयोस्)
(ग) २. योगोत्तर for (योगान्तर)
३. तुल्ययो for (तुल्ययोः)
१७. (घ) १. गुणुता for (गुणिताद्)
(ग) २. व्यासाद्धैत् (क) व्यासोर्द्धात् for (व्यासार्द्धात्)
(क) ३. मृणांवति for (मृणांवा)
(च) १. तद्गुणिताद् for (तद्गुणिताद्)
१८. (घ) १. स्वमध्यो (ग) स्वमध्ये (क) स्वमध्यौ (ख) स्वमध्यो for (खमध्ये)
(च) १. स्वमध्यो for (खमध्ये)
२. र्का for (ऽर्क)
१६. (ख) १. अर्कोदयास्तममयोर्विना for (अर्कोदयास्तमययोर्विना)
२. राभि for (रात्रि)
(च) १. अर्ककोदयास्तमययोर्विना for (अर्कोदयास्तमययोर्विना)