Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

आयुर्वेद दर्शन

Ayurveda Darshan

by वैद्य महादेव चन्द्रशेखर पाठक

Source: 1949 Edition · De Ra Ekatara Indoor · 1949 (origin)

DevanagariHindipublished235 pages
Page 128Permalink

भद्रकाव्य का कर्मवाद

१०७

नुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते । यैरेवतावादिद्वियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते,
नान्येव संति चाप्रत्यक्षाणि ॥

सतां च रूपाणामतिसंश्रिष्टार्घादतिविप्ररूपांदावरणात्करणद्वैर्वैल्यान्मनोऽनवस्थात्तात्समानाभिहाराद्भिभभाद्विति
सौदम्न्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः तस्माद् अपरीक्षितमेतदुच्यते
' प्रत्यक्षमेवास्तितान्यदस्तीति ' । श्रुतयः श्रैता न कारणं युक्ति-
विरोधात् ।

आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि संचरेत् ।
द्विविधं संचरेदात्मा सर्वो वाऽवयवेन वा ॥
सर्वश्रेत्संचेरन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत् ।
निरंतरं नावयवः कश्चित्स्वस्वस्य चात्मनः ॥
बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते ।
येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा ॥
विद्यात्स्वाभाविक् षण्णां धातूनां यत्स्वलक्षणम् ।
संयोगे च विभागे च तेषां कर्मैव कारणम् ॥
अनादश्वेतनाधातोनैष्यते परनिर्मितिः ।
पर आत्मा सचेद्वेतुरिष्टोस्तु परनिर्मितिः ॥
न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च ।
न देवा नृपयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च ॥
नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यद्वच्छोपहतात्मनः ।
पातकेश्वः परं चैतत्पातकं नास्तिक ग्रहः ॥

Page 129Permalink

१०८

आयुर्वेद-दर्शन

तस्मान्मतिं विमुञ्च्यैताममार्गप्रसूतां बुधः ।
सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम् ॥ इति ॥

द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च, तस्य चतुर्विधा परीक्षा
आमोदेशः प्रत्यक्षमनुमानं युक्तिश्चेति । आमास्तावत्—

रजस्तमोभ्यां निर्धुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये ।
येषां त्रिकालमसलं ज्ञानमव्याहृतं सदा ॥
आसाः शिष्टा विदुद्वास्ते तेषां वाक्यमसंशयम् ।
सत्यं वक्ष्यति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः ॥
आत्मैन्द्रिय मनोऽर्थाणां सन्निकर्पात्प्रवर्तते ।
व्यक्ता तदात्मे या बुद्धिः प्रत्यक्षं सा निरुच्यते ॥
प्रत्यक्षपूर्व त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते ।
बन्दिनिर्गुहो ध्रुमेन मैथुनं गर्भदर्शनात् ॥
एवं व्यवस्थित्यतीतं, बीजात्फलमनागतम् ।
दृष्ट्वा बीजात्फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः ॥
जलकर्षणं बीजतुं संयोगात्सस्य संभवः ।
युक्तिः षडधातु संयोगात् गर्भार्णां संभवस्तथा ॥
मध्य मंथन मंथान संयोगाद्गनि संभवः ।
युक्तिशुक्ता चतुष्पादसंपद्वाधिनिवर्हिणी ॥
बुद्धिः पश्यति या भावान्बहुकारणयोगजान् ।
युक्तिस्त्रिकाला साज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया ॥
एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते ।
परीक्ष्यं सदसत्त्वेन तया चास्ति पुनर्भवंः ॥

Page 130Permalink

भद्रकाण्य का कर्मवाद

१०२

तत्र आत्मागमस्तावद्वेदः, यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहः प्रवृत्तः शास्त्रवादः स चात्मागमः । आत्मागमादुपलभ्यते दानं तपो यज्ञं सत्याहिंसा ब्रह्मचर्याण्यभ्युदयतिः श्रेयसं कराणीति । .

न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणामदोषैरपुनर्भवेो धर्मद्वारे-
पूषदिर्यते । धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोक-
मोहमानैर्ब्रह्मपरैरागैः कर्मविद्विरनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारेः पूर्वैः
पूर्वतैरैर्मेहर्षिभिर्दिव्यचक्षुर्भिर्दृष्टवोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्थे-
देवम् ।

प्रत्यक्षस्य चोपलभ्यते “ मातापित्रो विसहशान्यपत्यानि,
तुल्यसंभवानां वर्णस्वराकृतिस्तत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः, प्रवरा-
वरकृत्जन्म, दास्यैश्वर्यम, सुखासुखमायुः, आयुषो वैषम्यम्,
इहकृतस्यावाप्तिः, अक्षिश्चितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां
च प्रवृत्तिः, लक्षणोत्पत्तिः, कर्मसाहस्रे फलविशेषः, मेधा
कचित् कचित्कर्मण्यमेधा, जातिस्मरणम् इहागमनमितश्चयुतानां
च भूतानाम्, समदर्शने प्रियाप्रियत्वम् ” ।

अतएवानुमीयते यत् स्वकृतसपरिहार्यमविनाशि पौर्ब
देहिकं दैवसंज्ञकमानुबंधिकं कर्म, तस्यैतत्फलम्, इत्थान्य-
ज्ञविष्यतीति । फलाद् बीजमनुमीयते फलं च बीजात् ।

युक्तिश्चैषा—पञ्चधातुसमुदायाद्भंजनम्, कतृकरणसंप्र-
योगात् क्रियाः, कृतस्य करणं नाकृतस्य, नांकुरोत्पत्तिरबीजात्,

Page 131Permalink

११०

आयुर्वेद-दर्शन

कर्मसदृशं फलं नान्यस्माद्वीजादन्यस्योत्पत्तिरिति युक्तिः । एवं
प्रमाणैश्चतुर्भिरुपादिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेणवर्धयित । इत्यादि ।
( च. सू. अ. ११ )

इसमें कृत कर्मवादियों ने प्रमाण चतुष्टय के द्वारा कर्म,
कर्मफल और पुनर्भव को सिद्ध किया है । पुनर्भव के विषय
में निम्न लिखित अंश भी मननीय है । जैसा कि:—

भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुश्रूषैर्मनोजवो देहशुपैति देहात् ।
कर्मात्मकत्वाच्चतु तस्य दृश्यं दिव्यं विना दर्शनमस्ति रूपम् ॥
स सर्वगः सर्वशरीरभूव स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः ।
स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च स नित्यशुक्र सातुशयः स एव ॥
रसात्ममातापितृसंभवानि भूतानि विवाहश्च षट् च देहे ।
चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि स्थितस्तथात्मा च चतुर्षु तेषु ॥
भूतानि मातापितृसंभवानि रजश्च शुक्रं च वर्दति गर्भे ।
आप्यायते शुक्रमसृक्नुव भूतैर्यैस्तानि भूतानि रसोद्भवानि ॥
भूतानि चत्वारि तु कर्मजानि यान्यात्मलीनानि विशति गर्भम् ।
स बीजधर्मी ह्यपरापराणि देहान्तराण्यात्मनि याति याति ॥
रूपाद्विरूपप्रभवः असिद्धः कर्मात्मकानां मनसो मनस्तः ।
भवंति येत्वाकृतिबुद्धिभेदा रजस्तमस्तत्र च कर्म हेतुः ॥
अतीन्द्रियैस्तैरतिश्रद्धमरूपैरात्माकदाचिन्न वियुक्तरूपः ।
न कमेणा नैव मनोमतिभ्यां नचाप्यहंकारविकारदोषैः ॥
रजस्तमोभ्यां हि मनोऽनुवर्द्धं ज्ञानाद्विना तत्र हि सर्वं दोषाः ।

Page 132Permalink

भद्रकाप्य का कर्मवाद

१११

गतिप्रवृत्त्योस्तु निमित्तमुक्तं मनः सदापं बलवच्च कर्म ॥
धर्म्याः क्रिया हर्षनिमित्तमुक्ता ततोऽन्यथा शोक्रवशं नयंति ।
शरीर सत्व प्रभवास्तु दोषास्तयोः रवृत्त्या न भवंति भूयः ॥
रूपस्य सत्वस्य च संततिर्या नोक्तस्तदादिर्महि सोऽस्ति कश्चित् ।
तयोरव्याधिः क्रियते पराभ्यां धृतिस्मृतिभ्यां परया धिया च ॥
सत्याश्रये वा द्विविधे यथोक्ते पूर्व गदेभ्यः प्रतिकर्म नित्यम् ।
जितेन्द्रियं नानुतपंति रोगास्तत्कालयुक्तं यदिनास्ति देवम् ॥
दैवं पुरा यत्कृतमुच्यते तत् तत्पौरुषं यत्विह कर्म दृष्टम् ।
प्रवृत्तिहेतुर्विषमः स दृष्टो निवृत्तिहेतुर्हि समः स एव ॥
( च. शा. अ. २ )

इसके अतिरिक्त भी चरकसंहिता में जहाँ तहाँ कर्म पर विचार किया गया है। यहाँ अनेक बातें विचारणीय हैं किंतु विस्तार भय के कारण उनको छोड़ देना ही आवश्यक है।

भद्रकाप्य, वातकलाकलीय परिषद् में उपस्थित नहीं थे। हमारे मत से काप्य और भद्रकाप्य भिन्न २ ऋषि हैं। क्योंकि भद्रकाप्य के स्मृष्टिविज्ञान में शब्दादिगुण प्रधानता वादित्व है।

Page 133Permalink

भारद्वाज का स्वभाववाद.

भारद्वाजः—कर्मवाद का खंडन करते हुए भारद्वाज ने कहा किः—

भारद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्व हि कर्मणः ।

दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात्पुरुषः फलम् ॥

अर्थात् कर्म, ( अकृत कर्म ) पुरुषरोगोत्पादक नहीं हो सकता क्योंकि कर्म के पूर्व उसके कर्ता का अस्तित्व मानना ही होगा । बिना किया हुआ कर्म जिसका फल ' पुरुष ' हो; देखने में नहीं आया ।

भद्रकाण्य, पुरुषोत्पादक कर्म को ' अकृत ' कहते थे । अतः भारद्वाज ने सिर्फ उनके प्रतिवाद के लिये ही यहाँ ' कृत ' कर्मवाद का अवलंब किया है । वास्तव में देखा जाय तो भारद्वाज को वह भी मान्य नहीं है । भारद्वाज, अब स्वमत कहते हैं किः—

भावहेतुः स्वभावस्तु न्याधीनां पुरुषस्य च ।

स्वर द्रव चलोष्णत्वं तैजोऽस्तानां यथैव हि ॥

अर्थात् उत्पत्ति का कारण ' स्वभाव ' है । पुरुष और न्याधियों की उत्पत्ति भी स्वभावतः होती है जैसा कि पृथ्वी

Page 134Permalink

भारद्वाज का स्वभाववाद

११३

में खरत्व, जल में द्रवत्व, अग्नि में उष्णत्व वायु में चलत्व, और आकाश में अप्रतीघातकत्व स्वभावतः रहता है।

भारद्वाज के इस स्वभाववाद को ही हमने ‘धातुपंचकवाद’ के नाम से संबोधित किया है। भारद्वाज, आयुर्वेद की पंचात्मकलोकपक्षीय शाखा के आद्य प्रवर्तक हैं। किसी समय इतका तंत्र बहुत विस्तृत रूप में विद्यमान था। किंतु उपलब्ध वाङ्मय में दो ही चार अंश ऐसे मिलते हैं जिनको कि निश्चय से भारद्वाजीय कहा जा सकता है। मालूम होता है कि तदुत्तरकालीन पंचात्मकलोकपक्षीयों ने जो कि आकाशदिकों को ‘अभूत’ मानने के बजाय ‘भूत’ मानने लगे थे; इनके विधानों में शाब्दिक परिवर्तन किया। अस्तु.

भारद्वाज, मधुरादि आस्वादों को धातुपंचक में विभाजित करते थे जैसाकि उनके रसपरिषदस्थ “पंच रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजो भौमोदकामेयवायवीयांतरिक्षाः” (च. सू. अ. २६) इस विधान पर से ज्ञात होता है।

गर्भोत्पत्ति विषयक अर्थात् ही पुरुषोत्पत्ति विषयक “गर्भस्तु खलु अंतरिक्षवाय्वमितोयभूमिविकारश्चेतनाधिष्ठानभूतः” यह विधान भारद्वाज का ही है और तदनुसार “तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पंच महाभूत (भारद्वाज की भाषा में ‘पंचधातु’) विकार समुदायात्मकम्”

Page 135Permalink

११४

आयुर्वेद-दर्शन

(च. शा. अ. ६) यह विधान भी भारद्वाजीय मालूम होता है। दोनों विधानों में स्वभाववादानुसार ‘चेतनाधिष्ठानभूतम्’ का अर्थ ‘चेतना का अधिष्ठान’ करना चाहिये। क्योंकि स्वभाववादी; चेतनाधालु का स्वतः सिद्ध अस्तित्व स्वीकार नहीं करते थे। वे मन को ही ‘चेतस्’ (‘चेत इत्याहुरेके) अथवा ‘चेतना’ कहते थे। उनकी दृष्टि से इस चेतना, चेतस् या मन का समवायिकारण, स्पर्शनेन्द्रिय होकर स्पर्शनेन्द्रिय का भी समवायिकारण धातुपंचक है। “तत्रैकं स्पर्शनेन्द्रियमिन्द्रियाणांमिन्द्रियव्यापकं चेतःसमवायि; स्पर्शनव्याप्तेव्यापकमपि चेतः” (च. सू. अ. १३) इसमें स्पष्ट ही स्पर्शनेन्द्रिय को ‘चेतःसमवायि’ कहा है। इस तरह स्पर्शनेन्द्रिय को चेतस् का कारण कहना दूसरी भाषा में चेतना, चेतस् या मन का धातुपंचक का स्वभाव कहना ही है। अन्य संप्रदायों के द्वारा ‘चेतस्समवायि’ का वास्तविक अर्थ बदल कर उक्त विधानों को अपनाने का भी यत्न हुआ है पर इस तरह वास्तविक स्थिति को तिरोहित करना उचित नहीं मालूम होता।

तत्कालीन संप्रदायों में से कोई माता-पिता को, कोई आत्मा को, कोई सात्त्व्य को, कोई रस को तो कोई सत्व को पुरुषोत्पादक कहता ही था। उनके प्रतिवाद में भारद्वाज का यह कथन है कि:—

Page 136Permalink

भारद्वाज का स्वभाववाद

११५

“नेति भारद्वाजः किं कारणं हि न माता न पिता न आत्मा न पानाश्रानसक्ष्यलेहोपयोगो गर्भं जनयति । नच परलोकादेत्य गर्भं सत्त्वमवकामति । यदि हि मातापितरौ गर्भं जनयेतां भूयश्च क्षियः पुमांसश्च पुत्रकामास्ते सर्वे पुत्रजन्मभिर्साधाय भैशुनधर्ममापद्यमानाः पुत्रानेव जनयेयुः दुहितु वा दुहितुकामाः । नच काचित् क्षियः केचिद्वा पुरुषा निरपत्याः स्युः अपत्याकामाश्च परिदेवेरन् । नच आत्मा, आत्मानं जनयति । यदि हि आत्मा आत्मानं जनयेत् जातो वा जनयेद्आत्मानमजातो वा जनयति ? तच्चोभयथाप्ययुक्तम् । न जातो जनयति, सत्त्वात् । नचैव अजातो जनयेत् असत्त्वात् । तरमादुभयथाप्यनुपपत्तिः । तिष्ठतु, अथतावदेतत् यदि अयम्, आत्मानं शक्तो जनयितुं स्यात् नत्येन इष्टास्वेव कथं योनिषु जनयेत् ? वशिन्म, अप्रतिहतगतिं, कामरूपिणं, तेजोबलजवर्णं सत्त्वसंहननसत्त्वसमुदितम्, अजरम्, अरुजम्, अमरम् एवं विधं हि आत्मा, आत्मानमिच्छन् नित्यतो वा भूयः ? असात्म्यजज्ञायं गर्भो यदि हि सात्म्यजः स्यात् तर्हि सात्म्यसेविनामेव एकांतेन व्यक्तं प्रजाः स्यात् असात्म्यसेविनश्च निखिलेन अनपत्याः स्युः । तच्च उभयमुभयत्रैवद्वश्यते । अरसजज्ञायं गर्भः, यदि हि रसजः स्यात् न केचित् स्त्रीपुरुषेषु अनपत्याः स्युः । नहि कश्चिदस्ति एषां यो रसात्रोपयुक्ते । श्रेष्ठरसोपभोगिनां चेत् गर्भो जायते इत्यतोऽभिप्रेताभिति । एवं सति आजौरप्रमार्गमायुरगोक्षीरकृषिमधुयुततैलैर्षधवेक्ष्णुरसमुद्ग्नशालिप्रभृतानामेव एकांतेन प्रजाः

Page 137Permalink

११६

अयुर्वेद-दर्शन

स्यात्; इयामाकवरकोहालककारदूषकंद्मूलभक्ष्याश्च निखिलेन अनपत्याः स्युः । तच्च उभयमुभयत्रैव दृश्यते । न खल्वपि परलोकोदेय सत्त्वं गर्भमवक्रामति । यदि एनम् अवक्रामेतु न अस्य किञ्चित्तेव पौर्वेदद्विकम्, स्यात् अवदित-मश्रुतमदृष्टं वा । स च किञ्चिदपि न स्मरति । तस्मात् ब्रूमहे “अमातृजश्रयं गर्भः अपितृजश्र, अनात्मजश्र, असात्म्यजश्र, असजश्र न च अस्ति सत्त्वमौपपादिकम्” इति होवाच भारद्वाजः ।

यदि अयम् एषां नानाविधानां गर्भकराणामेव भावानां समुदायात् अभिनिर्वर्तते गर्भः, कथमयं संधीयते ? यदि चापि संधीयते, कस्मात्समुदायप्रभवः सन् गर्भो मनुष्य विग्रहेण जायते ? मनुष्यश्च मनुष्यप्रभव उच्यते; तत्रचेत् इष्टमेतत् यस्मान्मनुष्यो मनुष्यप्रभवः तस्मादेव मनुष्यविग्रहेण जायते, यथा गौः गोप्रभवः यथा च अश्वो अश्वप्रभव इति' एवं सति यदुक्तमग्ने 'समुदायात्मक इति' तत् अयुक्तम् । यदि च मनुष्यो मनुष्यप्रभवः, कस्मात् जडांधकुञ्जमूकवामनमिम्मिण न्यगोन्मत्तकुष्ठकिलासिभ्यो जाताः पितृसहस्ररूपा न भवति ? अथ तत्रापि बुद्धेरैवं स्यात् 'स्नेनैवायमात्मा, चक्षुषा रूपाणि वेत्ति, श्रोत्रेण शब्दान्, घ्राणेन गंधान्, रसनेन रसान्, स्पर्शनेन स्पर्शान्, बुद्धया बोद्धव्यम् इति' 'अनेन हेतुना न जडादिभ्यो जाताः पितृसहसा भवति' अत्रापि प्रतिज्ञा हानि-

Page 138Permalink

भारद्वाज का स्वभाववाद

११७

दोषः स्यात्; एवमुक्ते हि आत्मा, सत्सु इन्द्रियेषु 'ज्ञः' स्यात् असत्सु 'अज्ञः'। यत्र च एतदुभयं संभवति ज्ञत्वम् अज्ञत्वं च सविचारआत्मा निर्विकारोज्ञश्च ? यदि च दर्शनादिभिरात्मा विषयान्वेत्ति; निरिन्द्रियो दर्शनादिविरहात् अज्ञः स्यात्, अज्ञत्वात् अकारणम्, अकारणत्वाच्च 'न आत्मा' इति। चागवस्तुमात्रमेतत् (आत्मजः पुरुष इति) वचनमनर्थकं स्यात् इति हो वाच भारद्वाजः।" (च. शा. अ. ३)

भारद्वाज की इन दलीलों का पुनर्वसु आत्रेय ने बहुत ही विस्तृत और निरपवाद उत्तर दिया है जिसको कि हम आगे अन्तिम निर्णय के समय उद्धृत करेंगे। प्रस्तुत में भारद्वाज के आत्मविषयक तथा सत्त्वविषयक मंतव्यों पर ही प्रकाश डालने का हमारा उद्देश है और वह उनके उक्त विधानों पर से सफल होता है। इन विधानों पर से स्पष्ट होजाता है कि भारद्वाज के स्वभाववाद में आत्मा और सत्त्व दोनों का स्वतःसिद्ध अस्तित्व स्वीकार ही नहीं किया जाता।

निम्न लिखित दो पंचाकरण भी मूल में भारद्वाजीय होंगे किंतु इनमें अन्य संप्रदायों ने कुछ परिवर्तन किया हुआ मालूम होता है। ऐसा कि:-

“सर्वद्रव्यं पांचभौतिकम् (पंचधातुकम् इति भारद्वाजीये) अस्मिन्नेवार्ये तत् चेतनावत् अचेतनं च। तस्य गुणाः

Page 139Permalink

११८

आयुर्वेद-दर्शन

शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवांताः । कर्म पंचविध मुक्तम् ।
तत्र द्रव्याणिः—गुरुखरकठिनमंदस्थिरविषदोषाद्रथूलगंधगुण-
बहुलानि पार्थिवानि; तान्युपचय संघात गौरव स्नेयै
कराणि । द्रव स्निग्धशीतमंदमृदुपिच्छलसरसगुणबहुला-
न्याण्यानि; तान्युत्केलदस्नेहबंधनविष्यंदमार्दवप्रल्हादकराणि ।
उष्णतीक्ष्णलघुसूक्ष्मरूक्षविषद्रूपगुणबहुलान्याग्नेयानि; तानि
द्राहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि । लघुशीतरूक्षविषदसूक्ष्मस्पर्श
गुणबहुलानि वायव्यानि; तानि रौक्ष्यलानिविचारवैषद्यलाघव
कराणि । मृदुलघुसूक्ष्मरूक्षगुणशब्दगुण बहुलान्याकाशात्मकानि;
तानि मार्दवसौपीर्यलाघव कराणि ।” (च.शा.अ.२६) औरः—

“तत्र यद् विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद् गुरुखर-
कठिनसंगं नखास्थितं तवेष्टमांसचर्मचैः; केशश्चमश्रुकंडरादि
तत् पार्थिवं गंधो घ्राणं च । यद् द्रवसरमंदस्निग्धमृदुपिच्छल-
सरसुरविषसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तत् आप्यं रसो रसनं च । यत्
पित्तमूत्रमा यो याच भाः क्षीरैरे तत्सर्वं आग्नेयं रूपं दर्शनं च ।
यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुंचनप्रसरणगमनप्रेरणधारणादि
(भारद्वाज मते बुद्धिमन्तश्च) तद् वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च ।
यत् विविक्तमुच्यते महातिचाणूनि स्रोतांसि तदांतरिक्षं च ।”
(च. शा. अ. ७)

उक्त दोनों विधानों में आकाशादिकों को मूलभूत
मानकर समस्त अचेतन व सचेतन द्रव्यों को उनमें विभाजित

Page 140Permalink

भारद्वाज का स्वभाववाद

११९

किया गया है। यह विभाजन जिन गुर्वादि विंशति गुणों और शब्दादि गुणों के आधार पर किया है वे भारद्वाज की दृष्टि में ‘कार्यगुण’ हैं; ‘कारणगुण’ नहीं। इसमें जिस ‘रस’ को जल का गुण बतलाया है वंह भारद्वाज की दृष्टि में जिन्हा वैषयिक है पर उनका यह कथन है कि चूँकि जब कि व्रः आस्वादों में इसके साथ अन्य पृथिव्यादि धातुओं का भी अस्तित्व अनिवार्य है तब आस्वाद, पंचधातु मूलक ही हैं।

दोनों पंचीकरणों में ‘वायु’ धातु का जिस कदर विवेचन किया है उसपर से यह सिद्ध होता है कि भारद्वाज को चेतस् या चेतनाधातु के स्वतः सिद्ध अस्तित्व की आवश्यकता प्रतीत नहीं होती। चूँकि जब कि इस अंश को अन्य पंचात्मक लोकपक्षीयों ने भी जैसा का तैसा रक्खा है तब यह सिद्ध है कि वे इसका अर्थ ‘करणवृत्ति’ से अधिक नहीं करते थे और अपने भाव को स्पष्ट करने के हेतु से ही उक्त दूसरे पंचीकरण के अंत में “यत्प्रयोक्तु तत्प्रधानं बुद्धिमेनश्च” इतना अंश अधिक जोड़ दिया।

जैसा कि पहिले कहा गया है; उक्त पंचीकरणों पर से भी सिद्ध होता है कि धातुपंचकवादी, सिद्धांत पक्ष में ‘मल्ल’ संज्ञक अथवा ओज, तेज, धातुमसाद संज्ञक द्रव्यों का पंचीकरण करके सिर्फ शरीरगत वायु, अग्नि और उदक

Page 141Permalink

१२०

आयुर्वेद-दर्शन

को वातपित्तश्लेष्मा कहना चाहते हैं। भारद्वाज, द्रव्य-प्रधानतावादी हैं। उनकी दृष्टि से वातपित्तश्लेष्मा भी द्रव्य ही हैं।

भारद्वाज, यद्यपि गुण वर्ग में गुर्वादि, शब्दादि, परादि सभी का अंतर्भाव करते हैं तथापि उनको गुर्वादि गुणों का ही प्राधान्यत्व मान्य है; इतना ही नहीं तो गुर्वादि गुण प्रधानता वाद के आद्य प्रवर्तक ही भारद्वाज हैं। भारद्वाज ने ही सर्व प्रथम आकाशादिकों को अप्रतीघातकत्वादि लक्षण घोषित किया। प्रायः इसी हेतु से स्वभाववाद का समर्थन करते हुए भारद्वाज ने पृथिव्यादिकों के स्वर द्रवादि लक्षणों का ही उल्लेख किया है; शब्दादिकों का नहीं। और वातकला-कलीय परिषद् में भी जो कि अग्नीषोमलोकपक्षियों की थी; भारद्वाज सिर्फ गुर्वादि गुणों के आधार पर 'समानगुणाभ्यासो हि धातूनां वृद्धिकारणम्' यह प्रतिपादन करने के लिये ही उपस्थित हुए थे।

Page 142Permalink

कांकायन का प्रजापतिवाद।

वाल्हीकभिषक् कांकायनः—स्वभाववाद का खंडन करते हुएः—

कांकायनस्तु नेत्याह नह्यारंभ फलं भवेत् ।
भवेत् स्वभावाद्वावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा ॥

कांकायन ने कहा कि पुरुष और रोगों की उत्पत्ति में स्वभाव को कारण कहना उचित नहीं है। समस्त भावों की सिद्धि अथवा असिद्धि यदि स्वभावतः हो, तो कर्म और फल (जिनका अस्तित्व प्रत्यक्ष सिद्ध है) संबंधी समस्याएँ हल न होंगी।

कांकायन, 'कृत' कर्मवादी थे। उनका कहना था कि किसी भी रूप में विना कर्ता के कर्म पैदा नहीं हो सकता। उसी तरह कर्मफल को भोगनेवाला भी होना चाहिये। कांकायन, अब स्वमत कहते हैं किः—

स्रष्टात्वभित संकल्पो ब्रह्मोपत्यं प्रजापतिः ।
चेतनाचेतनस्यास्य जगतः मुख दुःखयोः ॥

अर्थात् ब्रह्म का अपत्य प्रजापति ही जो कि अभित संकल्पकारी है; इस सचेतन और अचेतन जगत् को तथा उसके मुख दुःखों को पैदा करता है।

Page 143Permalink

१२२

आयुर्वेद-दर्शन

यह जान लेने पर कि कांकायन, बल्हीक देश के भिषक् थे और उनका प्रजापतिवाद, विशुद्ध वैदिक ( ब्राह्मण ग्रंथों व उपनिषदों की स्मृति के पूर्व का अथवा केवल मंत्रों के आधार पर प्रतिपादित ) संप्रदाय है; ऐतिहासिक दृष्टि से यज्ञःपुरुषीयपरिषद् के काल निर्णय में एक साधन उपलब्ध हो जाता है अस्तु ।

कांकायन का प्रजापतिवाद, जिस वैदिक मंत्र के आधार पर है वह निम्न लिखित है:—

यस्माच्च जातःपरोऽअन्यो अस्ति, य आविवेश भुवनानि विश्वा ।
प्रजापतिः प्रजया सर्द-रराण स्त्रीणि ज्योतीर्द-षि सचेत
सपोदशी ॥ ( यजुर्वेद अ. ८ मंत्र १६ )

अर्थात् जिससे उत्कृष्ट अन्य कोई नहीं है, जो समस्त भुवनों में अंतर््यामी रूप से प्रविष्ट है, जो प्रजा ( सचेतन-स्मृतिगत जीवात्मा ) के रूप में रमा हुआ है और जो षोडष-कलात्मक अर्थात् पूर्ण है वह प्रजापति, अपनी तीन ज्योतियों को व्यक्त करता है ।

यह श्रुति, प्रजापति दैवत्या है अर्थात् इस में प्रजापति का वर्णन है । कांकायन, इस प्रजापति को 'ब्रह्म' का अपत्य कहते हैं । यहां ब्रह्म, प्रजापति, उसकी तीन ज्योतियाँ और उसकी प्रजा इन पर थोड़ा अधिक विचार करना होगा ।

Page 144Permalink

कांकायन का प्रजापतिवाद

१२३

क्योंकि इन शब्दों में वह सृष्टिविज्ञान है जिसको कि हम प्रजापतिवाद कहते हैं। वास्तव में देखा जाय तो 'पुरुषसूक्त' में जिस विशुद्ध वैदिक सृष्टिविज्ञान का विवेचन है उसी विज्ञान का उक्त प्रजापति देवत्या श्रुति में भिन्न संज्ञाओं में उल्लेख किया है।

यहां 'ब्रह्म' शब्द से पुरुषसूक्त प्रतिपादित उस अनादि पुरुष को संबोधित किया गया है जिसका त्रिपाद अर्थात् ब्रह्महंश, 'अमृतत्व' (निर्विकार) रूप होकर एकपाद अर्थात् स्वल्पांश साशन (सचेतन) अनशन (अचेतन) रूप 'विराट' में परिणत है। [ पु. सू. में १-४ ]

पुरुषसूक्त की भाषा में उक्त एकपाद 'विराट' के अभिमानी पुरुष को 'विराटपुरुष' कहते हैं। किंतु प्रजापतिवाद की भाषा में उसी को 'प्रजापति' कहते हैं। यह, ब्रह्म का ही अंश होने के कारण कांकायन ने उसको ब्रह्म का अपत्य कहा है।

पुरुषसूक्त में यह कहा गया है कि अचेतन सचेतन विराट को पैदा करने के पूर्व विराटपुरुष, प्रधान धर्मों में ('अत्यरिच्यत' में, ५) अलग २ परिणत हुआ। इन धर्मों को पुरुषसूक्त में 'देव' भी कहते हैं। इन देवों के विषय में यह भी कहा गया है कि "यज्ञेन यज्ञमयजंत देवास्तानि

Page 145Permalink

१२४

आयुर्वेद-दर्शन

धर्माणि प्रथमान्यासन् । तेह नाकं महिमानः संचत यत्र पूर्व साध्याः सति देवाः” । ( पु. सू. मं. १६ ) अर्थात् प्रजापति के ‘ प्राण ’ रूप देवों ने परस्पर के संगतिकरणदानरूप व्यापार के द्वारा यज्ञपुरुष की पूजा की अर्थात् अचेतन-सचेतन बिराट् पैदा किया । ये देव, जोकि वास्तव में ‘ धर्म ’ हैं; सर्व प्रथम पैदा हुए । सृष्टिरूपयज्ञ के विधायक उक्त प्राथमिक धर्म, सृष्ट्युत्पत्ति के पूर्व उस ‘ अमृतत्व ’ रूप त्रिपाद स्वर्ग में अनादि चतुष्पाद पुरुष की ‘ महिमा ’ होकर रहते थे जहां कि पुरा कल्प क भी साधक धर्म रहते आये हैं ।

प्रजापति दैवत्या श्रुति में इन धर्मों को ‘ व्योति ’ शब्द से संबोधित किया है और यह स्पष्ट किया है कि उक्त धर्म ‘ तीन ’ हैं । सारांश प्रजापति, सर्व प्रथम प्राण संज्ञक तीन प्रधान धर्मों म परिणत होता है ।

इन धर्मों के विषय में भिन्न २ मत भी दिखाई देते हैं । उदा० ‘ यस्मान्न जातः ’ यह मंत्र आयुर्वेद में दो जगह आया है । तहां ८ वें अध्याय में भाष्यकार ने अग्नि, वायु और सूर्य इनका उल्लेख किया है और ३२ वें अध्याय में रवि, इंद्र और अग्नि का । किंतु आयुर्वेद में क्रमशः वायु, अग्नि, सोम इन्हीं को स्वीकार किया है । आयुर्वेद में इनको प्राण शब्द से भी संबोधित करते हैं ।

Page 146Permalink

कांकायन का प्रजापतिवाद

१२५

यहां यह भी ध्यान में रखना चाहिए कि प्रजापति, जिस तरह वायु, अग्नि, सोम संज्ञक धर्मों में अतिरिक्त हुआ उस तरह वह असंख्य प्रजा (पशुपुरुष, मूर्ति, भूतात्मा अथवा जीवात्मा) ओं में भी अतिरिक्त हुआ। धर्मों का आपस में यज्ञ होकर 'भूमि' अर्थात् सप्त आवरण, (सत्य, तप, जन, मह, स्वर, भुव, भू) आकाशादि धातु, सूर्यादि लोक, ऋतु इ० अचेतन सृष्टि पैदा हुई। और तत्पश्चात् शरीर (पुरः) अर्थात् सचेतन सृष्टि पैदा हुई। सचेतन सृष्टि की पैदाइश के समय धर्मों ने यज्ञसाधनभूत 'पुरुषपशु' (जीवात्मा) का 'बहिः' (इसका अर्थ सायणाचार्य ने 'मानस यज्ञ' किया है। किंतु सृष्टिविज्ञान की भाषा में यह उस स्थिति विशेष का बोधक मालूम होता है जिसमें कि अचेतन, सचेतन में परिणत होता है) में प्रोक्षण किया। इस प्रोक्षण के समय वसंत, घी हुआ; ग्रीष्म, समिद हुआ और शरद, हविर्द्रव्य हुआ। इस तरह पशुपुरुष को ७ परिधियों और २१ समिधाओं से बांध दिया गया ! अस्तु। अब वायु, अग्नि, सोम इन प्राथमिक धर्मों के विषय में कुछ अधिक विचार करना आवश्यक है।

वायुः—इसके विषय में निम्न लिखित मंत्र मननीय हैं।

प्राणमाहुर्मातरिश्चानं वातो ह प्राणभुज्यते ।
प्राणो ह भूतं भज्यं च प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

Page 147Permalink

कांकायन का प्रजापातिवाद

१२७

उक्त मंत्रों पर से यह भी ज्ञात होता है कि यह प्राण संज्ञक महती शक्ति ही 'मातरिश्वा' और 'वात' संज्ञक दो प्रकारों में विभक्त है। तहां 'अग्निविसर्जिका' अथवा विसर्जिका शक्ति को मातरिश्वा कहते हैं जैसाकि 'आगे कहा गया है। वात शब्द गत्यर्थक है। भिक्षु आत्रेय, जिस गति को 'काल' शब्द से संबोधित करते हैं वह ही यहां वात शब्द से

१ इस महती शक्ति के विषय में पाश्चात्य वैज्ञानिकों का कथन है कि द्रव्य, शक्ति, संवेदन इस त्रयी में शक्ति से इनऑर्गनिक और ऑर्गनिक सृष्टि अलग २ पैदा होती है। इन आर्गनिक विभाग में प्रथम ईयर, ईयर से विद्युत्परमाणु, विद्युत्परमाणुओं से ८२ मूल द्रव्यों के परमाणु और उनसे सूर्य, पृथ्वी, मिट्टी, पाषाण, क्षार, स्फटिक इत्यादि पैदा होते हैं। आर्गनिक विभाग में प्रथम वह आद्य जीव अथवा आद्य-जीवोत्पादक द्रव्य पैदा हुआ जिससे कि विकास परंपरा के अनुसार समस्त प्राणियों की सृष्टि हुई। यह शक्ति, अविनाशिनी, परिवर्तनशीला और अनेकरूपिणी है। जड़ सृष्टि के कुल चमत्कार इस शक्ति के रूपांतर से ही साध्य हुए हैं। अबतक इसके दो रूप उपलब्ध हुए हैं; 'विसर्जन' और 'प्रेरणा'। प्रत्येक पदार्थ में जो विसर्जन का व्यापार हो रहा है वह इस शक्ति का ही एक प्रकार है। व्यवहार में जिनको उष्णता, (अग्नि) नाद, (वाणी) प्रकाश (तेज) विद्युत् (इंद्र, 'क' इंद्रस्तद्विद्युदिति' शतपथ ब्रा.) और सुंवक्त्व कहते हैं वे गति के क्रमशः कंपन, लहरी, लघुलहरी, तनाव और आवर्त हैं और यह गति भी प्रेरणा का एक प्रकार है। प्रेरणा के कई विशिष्ट प्रकार ऑर्गनिक द्रव्यों में भी रहते हैं।