अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

बौद्धभारतीग्रन्थमाला-५, ६, ७, ९
Bauddha Bharati Series-5, 6, 7, 9
अभिधर्मकोशम्
( सम्पूर्णम् )
सम्पादकः
स्वामी द्वारिकादासशास्त्री

Bauddha Bharati Series-5,6,7,9
ABHIDHARMAKOSA
&
BHĀṢYA
OF
ĀCARYA VASUBANDHU
WITH
SPHUṬĀRTHĀ COMMENTARY
OF
ĀCĀRYA YAŚOMITRA
Critically edited by
SWĀMĪ DWĀRIKĀDĀS ŚĀSTRĪ
Ācārya (Vyākaraṇa Pāli & Bauddha Darśana)
BAUDDHA BHARATI
P. B. 49, VARANASI-I (INDIA)
1987

बौद्धभारतीग्रन्थमालाप्रकाशनम्-५, ६, ७, ८
आचार्ययशोमित्रकृत-
स्फुटार्थाव्याख्योपेतम्
आचार्यवसुबन्धुविरचितम्
स्वोपज्ञभाष्यसहितम्
अभिधर्मकोशम्
सम्पादकः
स्वामी द्वारिकादासशास्त्री
व्याकरणपालि-साहित्यबौद्धदर्शनाचार्यः
बौद्धभारती
१९८७ ख्रिष्टाब्दः ] वाराणसी [ २५३० बुद्धाब्दः

प्रकाशकः Published by
मन्त्री The Secretary
© बौद्धभारती © Bauddha Bharati
पो० बॉ० १०४६ Post-Box No. 1049
वाराणसी-१ (उ० प्र०) Varanasi-1 (U.P.)
तृतीय संस्करण Third Edition :
१९८७ 1987
मूल्यम् : १५० ) रु० Price : Rs. 150/-
( पञ्चाशदधिकैकशतरूप्यकाणि ) (One Hundred fifty)
मुद्रक, Printed at :
ओरियन्ट आफसैट ORIENT OFFSET
199/5, चौधरी ब्रह्मसिंह , Mauzpur Delhi-53.
मौज पुर, दिल्ली-110053

The provided image appears to be entirely blank with no visible text to transcribe. If you have another image or page, please provide it!

प्रकाशकीयम्
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् ।
तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः ॥
मान्या विद्वत्तल्लजाः !
इदं खलु विमृशतामस्माकं मानसं भृशमुल्लासमासादयति यदस्माभिः
बौद्धभारतीस्थापनात्षष्ठे वर्षे (१९७४तमे ख्रिष्टाब्दे) इदं महत्त्वशालि,
अभिधर्मशास्त्रस्य मुकुटालङ्कारभूतम् आचार्यवसुबन्धुविरचितं सभाष्यम्
यशोमित्रकृतस्फुटार्थव्याख्यासहितं सम्पूर्णम् अभिधर्मकोशाख्यं ग्रन्थरत्नं श्रीमतां
करकमलेषु सादरं समुपाहृतम् । तत्संस्करणमापणे निःशेषतां गतमिति कृत्वा
इदानीमस्येदं द्वितीयं संस्करणं ग्राहकाणामाग्रहवशाच्चित्रप्रतिकृतिमुद्रणेन पुन-
र्मुद्राप्यते ।
अत्रास्माभिः पाटलिपुत्रीयकाशीप्रसादजायसवालशोधसंस्थानतः प्रकाश-
मापन्नं भाष्यम् ('का०' संकेतेन), तथा कलिकातानगरतः प्रकाशितं
श्रीलाहासम्पादितं चतुर्थकोशस्थानपर्यन्तं स्फुटार्थव्याख्यापुस्तकं ('स्फु०' मु.द्वित-
पा०संकेतेन) आदर्शपुस्तकत्वेन स्वीकृतम् । ततश्च जापानदेशीयटोकियोनगरतः
'अभिधर्मकोशव्याख्याप्रकाशनसमित्या' प्रकाशितं श्रीवोगिहारामहोदयसम्पादितं
स्फुटार्थव्याख्यापुस्तकं च (जा० संकेतेन) आदर्शत्वेन स्वीकृतम् । आचार्य-
वसुबन्धुविरचितः पुद्गलविनिश्चयोऽपि अत्राष्टमकोशस्थानस्य क्रोड़े
स्थापितः ।
इत्येवं भारतवर्षे सपादेकसहस्रवर्षानन्तरं विगतदशके पुनः प्रकाशमा-
प्तस्यास्य साङ्गोपाङ्गस्य समग्रस्याभिधर्मकोशस्य द्वितीयसंस्करणरूपेणा-
दितोऽष्टमकोशपर्यन्तं सम्पूर्णो ग्रन्थो विदुषां मनस्तोषमावक्ष्यतीत्याशास्ते ।
दि० १५-३-८५ मन्त्री
वाराणसी बौद्धभारतीपरिषदः

FOREWORD
It is a matter of great satisfaction that interest in higher
study and research in Buddhist learning has been increasing in
the country since our independence. Many institutions,
devoted to Buddhist Studies have come into existence in
different parts of the country and are engaged in doing useful
work in this direction. Pāli and Buddhist Studies have become
the subjects of interest at the under-graduate and post-graduate
levels in many Universities. Efforts are also being made to
bring the original materials to light and make them accessible
to the Scholars and interested people in general.
The Nava Nālandā Mahāvihāra, Nālandā has done com-
mendable work in bringing out the critical edition of the Pali
Tipiṭaka into Devanāgari script for the first time after the
Mahāparinibbāna of the Buddha. Many Sanskrit texts of the
Mahāyāna tradition were critically edited and published by the
Sanskrit Institute, Darbhangā. The K.P. Jayaswāl Institute,
Patna brought out the critical edition of the Vasubandhu's
Abhidharmakośa with its auto-commentary. The book was
immensely liked by the Scholars and it soon became out of
stock
Swāmī Dwārikā Dās Śāstrī, an erudite scholar of ancient
Indian lore, took the task of bringing out the Buddhist texts by
establishing an institution named Bauddha Bhāratī at Vārāṇasī.
He prepared the critical edition of many Buddhist texts both in
Sanskrit and Pali and published them through this institution.
In series of the publication of the Bauddha Bharati, he criti-
cally edited and published the Abhidharmakośa, the magnum
opus of the Sarvāstivādin tradition with its commentary by
Acarya Vasubandhu and sub-commentary by Acarya Yaśo-

7
mittra; It was the first attempt to bring the three texts in
sizeable volumes with easy access to the hands of Scholars and
Students. It was found very useful to the Scholars and in no
time, it became out of stock.
Swāmī Dwārikā Das Śāstrī, with his untiring zeal and
strong devotion again took the task of bringing out its Second
edition. It is his most commendable work in the field of
Scholarship, specially in preservation of Buddhist tradition and
helping the foster growth of research activities in the subject.
I am proud of his achievement and wish him every success in
his such scholarly persuits.
Delhi University Mahesh Tiwary
Delhi Prof. and Head of the
12.3.87 Department of Buddhist Studies

विषय-क्रमः
स्फुटार्थासहितस्यास्य वासुबन्धवकर्मणः ।
आद्यकोशचतुष्कस्य वस्तुजातमिदं खलु ॥
प्रथमं कोशस्थानम् चक्षुरादिविज्ञानानि ३६
अविज्ञप्तिः ३७
१. धातुनिर्देशः कतमानि भूतानि ? ४२
रूपस्कन्धः ४४
मङ्गलम् ३ वेदनास्कन्धः, संज्ञास्कन्धः ४८
मङ्गलप्रयोजनम् १० संस्कारस्कन्धः ४८
कोऽयमभिधर्मः ? ११ धर्मायतनम् ५०
इदं शास्त्रं कथमभिधर्मकोशम् ? १३ विज्ञानस्कन्धः ५०
किमर्थं पुनरभिधर्मोपदेशः ? १४ धातवः सप्त ५०
केषां धर्माणां प्रविचयार्थम- धातवोऽष्टादश ५२
भिधर्मोपदेशः ? १६ सर्वसंग्रहः ५४
कतमे सास्रवाः धर्माः ? १६ कः स्कन्धायतनधात्वर्थः ? ५६
कतमे अनास्रवा धर्माः ? १८ आकाशधातुलक्षणम् ७७
कतमत् त्रिविधमसंस्कृतम् ? १९ विज्ञानधातुलक्षणम् ७८
कः प्रतिसंख्यानिरोधः ? २० धातूनां कति सनिदर्शनाः ?
कोऽप्रतिसंख्यानिरोधः ? २२ कति अनिदर्शनाः ? ७८
कतमे संस्कृता धर्माः ? २५ कति सप्रतिघाः कति अप्रतिघाः ? ७९
पञ्चेन्द्रियाणि ३० कति कुशलाः कत्यकुशलाः,
अर्थाः पञ्च ३१ कत्यव्याकृताः ? ८२
रूपायतनम् ३२ कति कामधात्वाप्ताः ? ८३
शब्दः ३४ कति रूपधात्वाप्ताः ? ८३
रसः, गन्ध., स्प्रष्टव्यम् ४५ कति सास्रवाः, कत्यनास्रवाः ? ८७

( ई )
कति सवितर्काः सविचाराः ? ८८
कत्यवितर्का विचारमात्राः ? ८८
कत्यवितर्का अविचारमात्राः ? ८९
कति सालम्बनाः, कत्यनालम्बनाः ९०
कत्युपात्ताः, कत्यनुपात्ताः ? ९१
कति भूतस्वभावाः,
कति भौतिकाः ? ९२
कति सञ्चिताः, कत्यसञ्चिताः ९४
कश्छिनत्ति, कश्छिद्यते ? ९५
कति विपाकजा धातवः
कत्योपचयिकाः, कति नैःष्यन्दिकाः,
कति द्रव्युक्ताः, कति क्षणिकाः ? ९७
चक्षुर्धात्वादीना प्रतिलम्भ-
समन्वागमविचारः १०१
कत्याध्यात्मिकाः धातवः
कति बाह्याः ? १०४
कति धातवः सभागाः,
कति तत्सभागाः ? १०५
कति दर्शनहेयाः, कति
भावनाहेयाः, कत्यहेयाः ? १०६
अष्टादशाना धातूनां कति दृष्टिः,
कति न दृष्टिः ? ११२
आनुषङ्गिकः प्रसङ्गः १२७
धातूना विज्ञानानां च
विज्ञेयः कः केन ? १३१
धातूनां मध्ये कति नित्याः,
कत्यनित्याः ? १३२
कतीन्द्रियम्, कति नेन्द्रियम् ? १३२
द्वितीयं कोशस्थानम्
२. इन्द्रियनिर्देशः
क इन्द्रियार्थः ? १३५
कस्य चैषां क्वाधिपत्यम् ? १३५
कति सास्रवाणि, कत्यना-
स्रवाणीन्द्रियाणि ? १४८
कतीन्द्रियाणि विपाकः,
कति न विपाकः ? १५१
प्रश्नात् प्रश्नान्तरम् १५३
कतमानि द्वादश ? १५५
कतीन्द्रियाणि सविपाकानि,
कत्यविपाकानि ? १५८
कति कुशलानि, कत्यकुशलानि,
कत्यविपाकानि ? १५९
कतमदिन्द्रिय कतमद्धात्वाप्तम् १६०
कतीन्द्रियाणि दर्शनप्रहातव्यानि,
कति भावनाप्रहातव्यानि ?
कत्यप्रहातव्यानि ? १६१
कतीन्द्रियाणि कस्मिन् धातौ
विपाकः प्रथमतॊ लभ्यन्ते १६२
कस्मिन् धातौ म्रियमाणः कती-
न्द्रियाणि निरोधयति ? १६४
कतमच्छ्रामण्यफलं कतिभि-
रिन्द्रियैः प्राप्यते ? १६६
कतमेनेन्द्रियेण समन्वागतः
कतिभिरवश्यं समन्वागतो
भवति ? १७३
रूपिणां सहोत्पादनियमः १७६

धातुषु समुदाचरन्ति - 389 (३८९)
पञ्च गतयः - 389 (३८९)
सप्त विज्ञानस्थितयः - 393 (३९३)
चतस्रः पुनर्विज्ञानस्थितयः - 398 (३९८)
तासां स्वभावः - 398 (३९८)
चतस्रो योनयः - 401 (४०१)
कस्यां गतौ कति योनयः ? - 402 (४०२)
कोऽयमन्तराभवो नाम ? - 404 (४०४)
कां गतिं गमिष्यतः किमाकृतिरन्तराभवः ? - 419 (४१९)
आत्मवादः - 432 (४३२)
प्रतीत्यसमुत्पादः - 435 (४३५)
स पुनश्चतुर्विधः - 436 (४३६)
एषा कतमाऽभिप्रेता भगवतः ? - 440 (४४०)
एष द्वादशाङ्गस्त्रिस्वभावः - 442 (४४२)
प्रतीत्यसमुत्पादनिर्वचनम् - 453 (४५३)
अविद्येति कोऽर्थः ? - 463 (४६३)
नामरूपमिति कोऽर्थः ? - 4

( १५ )
षड् वेदनाः ४७३ कीदृशाः प्राथमकल्पिकाः
पुनश्चाष्टादशविधा वेदनाः ४७६ सत्त्वाः ? ५४४
प्रतीत्यसमुत्पादः क्लेश-कर्म- तिस्रः संवर्तन्यः ५५७
वस्तूनि ४८६ चतुर्थकोशस्थानम्
कथं सत्त्वानां स्थितिः ४९२ (कर्म-निर्देशः)
कतमस्मिन् विज्ञाने वर्तमाने द्वे कर्मणी ५६७
च्युत्युपपत्ती भवतः ? ५०१ कायविज्ञप्तिः ५६८
भाजनलोकः ५०६ वाग्विज्ञप्तिः ५७८
जलकाञ्चनमण्डलम् ५०७ अविज्ञप्तिः ५७८
चत्वारो द्वीपाः ५०८ कुतस्त्यानि महाभूतान्युपादाय
अष्टौ अन्तरद्वीपाः ५१३ कुतस्त्यं कायवाक्कर्म ? ५६०
षोडश उत्सदाः ५१५ किं समुत्थानवशादेव कुशला-
चन्द्राकौ कस्मिन् प्रतिष्ठितौ ? ५१८ कुशलत्वं वेदितव्यम् ? ५६७
चन्द्रमसो विकले मण्डले समुत्थानं द्विविधम् ६००
कारणम् ? ५१६ प्रवर्तकं समुत्थानम् ६०१
कतमे सत्त्वाः सूर्यादिविमा- अनुवर्तकं समुत्थानम् ६०३
नान्यध्यावसन्ति ? ५२० अविज्ञप्तिस्त्रिधा ६०५
त्रिदशानां भाजनसन्निवेशः ५२० संवराः कथं लभ्यन्ते ? ६१८
देवस्थानानामधरादुत्तरं प्रातिमोक्षसंवरः ६१९
कियद्विप्रकृष्टम् ? ५२७ नव्य समादानं ६२०
विमानानां प्रमाणम् ५२८ उपवाससंवरः ६२२
तद्वासिनां सत्त्वानां प्रमाणभेदः ५२९ किमर्थमष्टाङ्गान्यपादीयन्ते ? ६२३
प्रमाणभिन्नानां तेषामायु- किमसो बुद्धधर्मसङ्घान् शरणं
षोऽप्यस्ति भेदः ५३० गच्छति ? ६२८
योजनादिप्रमाणम् ५३६ असंवरः ६४०
कल्पादिप्रमाणम् ५३८ त्रीणि कर्माणि ६५२
बुद्धत्वं कतमैः कल्पैः प्राप्यते ? ५४४ कर्म चतुर्विधम् ६६८
बुद्धादीनां कस्मिन् काले प्रयोगमौलपृष्ठानां कर्मणां
उत्पादः ? ५४६ कथं व्यवस्थापनम् ? ६७७
( इतोऽग्रे १६ पृष्ठे द्रष्टव्यम् )

द्वितीयभागस्य
विषयक्रमः
स्फुटार्थासहितस्यास्य वासुबन्धवकर्मणः ।
अन्त्यकोशचतुष्कस्य ज्ञेयोऽयं विषयक्रमः ॥
पञ्चमं कोशस्थानम्
(अनुशयनिर्देश )
अनुशयाः समासेन षट् ७६०
ते रागभेदात् सप्त ७६१
कामराग एवानुशयः ७६२
क्लेश एवानुशयः ७६४
रागो द्विधा ७६४
भवरागः ७६५
अभिधर्मे दशानुशयाः ७६५
त एव विस्तरेणाष्टानवतिः ७६५
कामावचरा षट्त्रिंशत् ७६६
रूपावचारा एकत्रिंशत् ७६८
आरूप्यावचरा एकत्रिंशत् ८६८
एषु कति दर्शनहेयाः ?
कति भावनाहेयाः ? ७६८
दृष्टयः पञ्च, तासां स्वभावः ७७२
चत्वारो विपर्यासाः तेषां
स्वभावः ७७७
कस्य ते प्रहीणाः कस्य न
प्रहीणाः ७७९
मानाः सप्त, नव च ७८२
मानाः किम्प्रहातव्या. ? ७८३
एकादशानुशयाः सभागधातु-
सर्वत्रगाः ७८५
अनुशयेषु कति सास्रवा-
लम्बनाः ? ७८६
कति अनास्रवालम्बनाः ? ७८६
कति अकुशलाः ? ७९३
कति अव्याकृताः ? ७९३
कत्यकुशलमूलानि कति न? ७९५
कत्यव्याकृतमूलानि ७९५
प्रश्नव्याकरणानां लक्षणम् ८००
अनुशयोऽतीते न कस्मिन्ननुशेते,
प्रत्युत्पन्ने न कस्मिन् ?
अनागते च कस्मिन् ? ८०१
चत्वारः सर्वास्तिवादाः ८०५
तेषु तृतीयः शोभनः ८०८
त्रैधातुका दुःखसमुदयदर्शनहेया
भावनाहेयाश्च धर्माः ८१६
त्रैधातुकाः पञ्चप्रकारा धर्माः ८२२
सुखेन्द्रियालम्बने विज्ञाने
कत्यनुशया अनुशेरते ८२४

( १३ )
दशानामनुशयानां कथं मार्गविशेषगमनेन क्लेशानां
प्रवृत्तिः ? ८२८ प्रहाणविशेषो भवति ? ८५६
उत्पद्यमानोऽनुशयस्त्रिभिः द्वे परिज्ञे ८६१
कारणैरुत्पद्यते ८२६ परिज्ञा नव ८६२
दशानुशया एव त्रय आस्रवाः ८३० कस्मान्नेकैकं प्रहाणं परिज्ञा
चत्वार ओघाः ८३२ व्यवस्थाप्यते ? ८६५
चत्वार्युपादानानि ८३३ कः कतिभिः परिज्ञाभिः
अनुशयशब्दार्थः ८३३ समन्वागतः ? ८६६
आस्रवशब्दाथः ८३४ कः कति परिज्ञास्त्यजति
अनुशयाः संयोजनादिभेदेन लभते वा ? ८६६
पञ्चधा ८३६ षष्ठं कोशस्थानम्
नव संयोजनानि ८३६ (मार्गपुद्गलनिर्देशः)
त्रीणि बन्धनानि ८४२ द्विविधो भावनामार्गः ८७१
अनुशयाः पूर्वमुक्ताः ८४३ चत्वारि सत्यानि ८७२
क्लेशा एव उपक्लेशाः ८४३ एषामेवमेवाभिसमये कारणम् ८७३
दश पर्यवस्थानानि ८४४ अभिसमयशब्दार्थः ८७४
अनुशयानां कति मनोभूमिकाः ? सर्वे सास्रवाः सस्काराः दुःखम् ८७५
कति षड्विज्ञानकायिकाः ? ८४८ सत्यानां दर्शनोपायः ८८१
सुखादिपञ्चेन्द्रियाणां कतमे- प्रज्ञानां लक्षणम् ८८१
नेन्द्रियेण कतमः क्लेश चतुभिरार्यवस्त्वैः किं दर्शितं
उपक्लेशो वा सम्प्रयुक्तः ? ८४८ भगवता ? ८८४
क्लेशानामिन्द्रियसम्प्रयोगः ८४८ भावनाद्वयम् ८८४
उपक्लेशानामिन्द्रियसम्प्रयोगः ८५० अशुभाया भावनाया लक्षणम् ८८५
अनुशयानां प्रहाणप्रकार ८५४ आनापानस्मृत्यवेक्षणम् ८८८
कतिविधः प्रतिपक्षः ? = ५ सा च षड्विधा ८८६
प्रहीयमाणः क्लेशः कुतः स्वभावस्मृत्युपस्थानम् ६०३
प्रहातव्यः ? ८५६ कायादीन् सर्वानभिसमस्य
कतिविधो दूरीभावः ? ८५८ चतुर्भिराकारैः पश्यति ६०७

yoḥ? No, शैक्षाशैक्षयोः).

Line 23 left:
शैक्षा धर्माः कतमे ? ६७३ (or कनमे ?)

Line 24 left:
शैक्षः कुतो वैराग्यमाप्नोति ? ६७४

Line 25 left:
कतमया भूम्या कुतो

Right column:
Line 1: वैराग्यम् ? ६७६
Line 2: क्षयज्ञानादनन्तरं किमुत्पद्यते ? ६७६
Line 3: श्रामण्यम्, तत्फलानि च ६७६
Line 4: ब्राह्मण्यम्, धर्मचक्रम् ६८२
Line 5: कस्मिन् धातौ कति श्रामण्य-
Line 6: फलानि ? ६८७
Line 7: अर्हन्तः षट् ६८८
Line 8: शैक्षानाशैक्षाश्च षड्गोत्राः १००२
Line 9: परिहाणिस्त्रिधा १००३
Line 10: इन्द्रियभेदादर्हन्तो नव १००७
Line 11: सप्त पुद्गलाः १००७
Line 12: कियता पूर्णः शैक्षो भवति ? १०११
Line 13: समासतो मार्गः कतिविधः ? १०१२
Line

( १५ )

सप्तम कोशस्थानम् समापत्तिवर्णनम् ११२६
(ज्ञाननिर्देशः) केयमेकाग्रता ? ११२६
नामलाः क्षान्तयो ज्ञानम् १०३३ ध्यानमिति कोऽर्थः ? ११२७
क्षयानुत्पादधीर्न दृक् १०३४ आरूप्यवर्णनम् ११३०
लौकिकी प्रज्ञा ज्ञानम् १०३४ आकाशानन्त्यायतना-
दशभिर्ज्ञानैः सर्वज्ञानसंग्रहः १०३५ दीनामालम्बनम् ११३७
सप्तभिः कारणैः दश अष्टविधस्यापि समापत्ति-
ज्ञानानि व्यवस्थाप्यन्ते १०४२ द्रव्यस्य आस्वादनासम्प्र-
दशानां ज्ञानानामाकारवर्णनम् १०४५ युक्तादिभेदेन वर्णनम् ११४६
आकारो नाम क एष धर्मः ? १०६२ शुद्धकादीनां कथं लाभः ? ११५१
ज्ञानानां कुशलादिभेदः १०६३ केनाश्रयेण कति ध्याना-
स्मृत्युपस्थानसंग्रहः १०६४ रूप्याः सम्मुखीक्रियन्ते ? ११५८
कतमस्य ज्ञानस्य कति ध्यानाऽरूप्याणां किमालम्

, there is a horizontal dividing line: —————.
That horizontal line is roughly level with एषा कर्मपथानां त्रिविधफलं or कथम् ? ७१२.

Let's count the lines on the right side:

1. कतमत् कर्म कतिभिः फलैः
2. प्रहाणम् ? ७१४
3. प्रयोगविहितादीनां कर्मणां
4. लक्षणम् ७२०
5. कर्मावरणम् ७२३
6. किंस्वभावान्यानन्तर्याणि ७२५
7. त्रीणि पुण्यक्रियावस्तूनि ७३६
8. किमिदं दानं नाम ? ७४०
9. कर्मणां गुरुलघुत्वयोः षट्
10. कारणानि ७४५
11. कथं कर्मोपचितं भवति ? ७४६
12. शीलमयं कर्म ७४६
13. समाहितं कर्म ७५१
14. लिपिमुद्रागणनादीनां स्वभावः ७५३

Count = 14 lines on the right!

Now count the lines on the left side:

1. प्राणातिपातकर्मपथलक्षणम् ६८४
2. अदत्तादानम् ६८७
3. अगम्यगमनम् ६८

अभिधर्मकोशम्
भाष्यस्फुटार्थासहितम्

The provided image is completely blank/white and does not contain any text to transcribe.

* ॐ नमो बुद्धाय *
अभिधर्मकोशम्
[ भाष्यसहितम् ]
प्रथमं कोशस्थानम्
( धातुनिर्देशः )
शास्त्रं प्रणेतुकामः स्वस्य शास्तृमाहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै
नमस्कारमारभते—
* नमो मारबलप्रमथनाय १ *
.टार्था व्याख्या
महाबलो ज्ञानसमाधिदन्तो यः पञ्जरं जन्ममयं विदार्य ।
विवेश निर्वृत्यटवीं प्रशान्तां तं शास्तृनागं शिरसा नमामि ॥
परमार्थशास्त्रकृत्या कुर्वाणं शास्तृकृत्यमिव लोके ।
यं बुद्धिमतामग्र्यं द्वितीयमिव बुद्धमित्याहुः ॥
तेन वसुबन्धुनाम्ना भविष्य-परमार्थबन्धुना जगतः ।
अभिधर्मप्रत्यासः कृतोऽयमभिधर्मकोशाख्यः ॥
अभिधर्मभाष्यसागरसमुद्धृतस्यास्य शास्त्ररत्नस्य ।
व्याख्या मया कृतेयं यथार्थनामा स्फुटार्थेति ॥
गुणमति-वसुमित्राद्यैर्व्याख्याकारैः पदार्थविवृतिर्या ।
सुकृता साभिमता मे लिखिता च तथायमर्थ इति ॥
सिद्धान्तार्थापसृता क्वचित् क्वचिद् या तु तैः कृता व्याख्या ।
तामुद्धृत्य यथावद् विहितेह मयान्यथा व्याख्या ॥
अभिधर्मविभाषायां कृतश्रमा येऽभिधर्मकोशे च ।
प्रविचार्येतामियं तैर्व्याख्या युक्ता न वा युक्ता ॥
१. नमो रत्नत्रयाय—पाठ० ।