वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

.............. ॥'
Wait, let's check this verse:
"भेदो ज्ञानक्रियायाश्च कर्मभेदानिबन्धनः ।
क्रियाधराणां वैचित्र्ये यद्वा ..."
Wait, who is this quote from? Maybe Vākyapadīya or Tantravārttika or Ślokavārttika?
Ślokavārttika / Nyāyamañjarī?
Wait, look at line 20:
"ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वाद् ................ ॥"
There are dots! The text itself printed dotted lines: "................ ॥"!
Look at line 20: "ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वात् ................ ॥"

Now let's check Line 21:
दृष्ट्यादिकदूराद्विदूरसारवत्त्वेन दर्शनदर्शनस्पष्टतासमष्टत्वाद्वावरवत्त्वे
Wait, let's look closely at line 21:
दृ-ष्ट्या-दि-क-दू-रा-द्वि-दू-र-सा-र-व-त्त्वे-न
Wait, "दृष्ट्यादिके दूराद्विदूरभाववत्त्वेन"?
"दर्शनदर्शनस्पष्टतासमष्टत्वाद्वावरवत्त्वे"?
Let's read line 21-22:
"दर्शनदर्शनस्पष्टताऽस्पष्टत्वाद्वा..."
"दर्शनदर्शनस्पष्टताऽस्पष्टत्वाद्वावरवत्त्वे सत्यपि विषयभेदनिश्चयेनैव ज्ञान

त्वादिकं" -> दूरांतिकत्वादिकं!
And what is before "चलचित्राधारेषु"?
Let's look at line 23 carefully:
-यते,
then:
त - था - ध - रा - या - मे - व ?
Or त - था - ध - रा - या - मे - व चलचित्राधारेषु?
Wait, let's look at the characters:
त - था - ध - रा - या - मे - व:
Letter 1: त
Letter 2: था
Letter 3: ध
Letter 4: रा
Letter 5: या
Letter 6: मे
Letter 7: व
"तथा धारायामेव" or "तथा धरायामेव"?
Wait, look at: "चलचित्राधारेषु":
No, wait! Does it say:
"तथा धारायामेव" or "तथा धारानेव"?
Wait, look:
त - था - धा - रा - या - मे - व - च - ल - चि - त्रा - धा - रे - षु
Wait, could it be "तथा धारायामेव चलचित्राधारेषु"?
Wait, look at: "तथा धरातल एव चलचित्राधारेषु"?
Let's look at the glyphs:
त - था - धा - रा - [?] - व
Let's check the letters:
त था
then ध or प

हस्तेन धृते ग्रन्थे पृष्ठद्वयस्य (पृष्ठ २४ एवं पृष्ठ २५) शुद्धं प्रतिलेखनं निम्नरूपेण वर्तते:

[पृष्ठ २४]

वेदस्वरूप-विमर्शः २४
यदुक्तम्— "पार्थिवोऽग्निरेव प्राणः, तस्येदं रूपं यदयमर्चिर्दीप्यते-
ऽभिनिर्वर्त्यतेऽपि । तिस्रः प्रजाः स्ववयवेनैव वस्तुस्वरूपं निष्पादयन्ति ।
तथैवैषा एवं व्यापृततामेव विदन्तीति" इति । तदेतदपि कल्पनामात्रम्;
पार्थिवघटस्य पृथिव्या उपादानत्वम्, कुलालस्य कर्तृत्वम्, जलाश्ममया-
दीनां सहकारित्वम्, दण्डादीनां निमित्तत्वम् । पञ्चीकृतायाः पृथिव्याः
मूलभूतानि अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि । तेषामपि मूलमहङ्कारः, तस्यापि
महत्तत्त्वम्, तस्यापि अव्यक्तम्, तथापि न सर्वं मूलम् । तेभ्यः पृथक्
किञ्चित् तत्त्वं घटव्यवहृतिनिर्मातुं घटसूत्रे च व्याप्तं दृश्यते । न ते

यरूप' (ष-ट, 'व्यष्टि')

Line 16:
"ईश्वरस्तद्व्याख्यातलक्षणो मकारः । एतदयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-"
Wait:
'ईश्वरस्तद्व्याख्यातलक्षणो मकारः । एतत्रयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-'
Wait, 'एतदयं' or 'एतत्रयं'?
'एतत्रयं' (these three)! Three matras (A, U, M) - Aetat-trayam!
Yes, 'एतत्रयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-'

Line 17:
"-त्वात्तुरीयस्तत्त्वस्य निर्विशेषतोऽमात्रश्रुतिः । मायासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव"
Wait:
'-त्वात्तुरीयस्तत्त्वस्य निर्विशेषतोऽमात्रश्रुतिः । मात्रासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव'
Let's check:
'मात्रासंख्यानपेक्षया' (regardless of the number of matras)!
Yes, 'मात्रासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव'

Line 18:
"वाचकातीतस्तु निर्विशेषोऽमात्रश्चतुर्थीयः । प्रपञ्चप्रलयः प्रसुप्तवच्चैव विशेषणम् ।"
Wait:
'वाचकातीतस्तु निर्विशेषोऽमात्रश्चतुर्थीयः । प्रपञ्चप्रलयः प्रसुप्तवच्चैव विशेषणम् ।'
Wait, let's

भाव-? No, रहितस्वभाव-! Ah! प्राणादिविकाररहितस्वभाव-Line 25 starts with:त्वात्orधारणात्? Wait! Look at the first word of line 25: त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः ।Wait, let's look atत्वात्vsधारणात्: Wait, look at line 25, first word: त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः । 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च'Wait, look at the first letters of line 25:त्वात्? Wait, let's look at line 24 end: प्राणादिविकाररहितस्वभाव-And line 25 start:त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राणः उक्तः । 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च'Wait, why did I seeधारणात्earlier? That was upside down misreading! It is clearly:त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः ।(orप्राणः उक्तः ।) Let's check if there is visarga on प्राण: प्राण उक्तःorप्राणः उक्तः`.

Line 26:
`(छा० ५।१।१) इति श्रुतिनिर्देशात् शुक्रनिषेककालभावाच्च तस्य

Here is the complete line-by-line transcription of the text from both pages (pages 38 and 39) in Sanskrit:

[पृष्ठ ३८]

३८ | वेदस्वरूप-विमर्शः
राजमन्त्रिवज्जीवस्य सर्वार्थकरणत्वेनोपकरणभूतो न स्वतन्त्रः । कुतः ?
तत्संहंतृत्वादिभ्यः । प्राणसंबन्धादिषु चक्षुरादिभिः सहैव प्राणः शिष्यते,
संहतत्वाचेतनत्वादयोऽपि स्वातन्त्र्यनिराकरणहेतवः श्रुतिनिदर्शनेन
बोध्यन्ते । प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति पञ्चवृत्ति मनोवद्
व्यपदिश्यते । वृत्तिव्यपदेशाच्च कार्यभेदापेक्षः । प्राणः प्राग्वृत्तिरुच्छ्वा-
सादिकर्मा । अपानोऽर्वाग्वृत्तिः निःश्वासकर्मा । व्यानस्तयोः सन्धौ
वर्तमानो वीर्यवत्कर्महेतुः । उदान ऊर्ध्ववृत्तिरुत्क्रान्त्यादिहेतुः । समानः
समं सर्वेष्वङ्गेषु योऽन्नरसान्नयति । एवं पञ्चवृत्तिः प्राणो मनोवत् ।
प्रमा

पृष्ठ ३२

प्रज्ञा मूर्तिं स्वयंचेतेन निर्माय ब्रह्माणं व्याप्यानुप्रविश्य तिष्ठती'ति
निर्मूलमेवेति मन्तव्यम् ।
'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य नामरूपे
व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२) । इत्याद्युक्त्या परस्यैवं प्रविश्य
संकल्पनादितोन्न जीवस्येश्वरात्पृथक्त्वेनावपि बुद्ध्यान्तूक्त्वं निराकृतमेव ।
किञ्च—स्वयंचेतेन चित्तः प्राणो मूर्तिं रचयति चेत्तदा तस्यैवोपा-
दानत्वं कर्तृत्वञ्च तस्यैव स्यात् । न चैतद् द्वैतसम्मत्तम्; यत्र तु
परमेश्वरस्येश्वरकर्त्तृत्वप्रसिद्धेः । जीवस्य च परमेश्वरादभेदात्त-
त्कार्यमपि पारमेश्वरं कार्यम्, नैवं प्राणस्य परमेश्वराद्भेदः यस्य
संहतत्वात् परार्थत्वाच्च । 'चित्ते निवेश्याः प्राणा बहिर्निःसरन्ति, एषामन्विमं
मण्डलं समांनै'त्यपि प्रमाणीकृतमेवम् । ऋचमारभ्य साममण्डलं यावन्
प्रत्येकमित्थं विन्दो शतशो मण्डलानि भवन्ति । तेषु यद्यायाहूममग्नि-
स्तएवं वदेव यजुरुदाहृतेनोच्यते, इत्यपि निर्मूलमेव । 'यदेतन्मण्डलं
तपति' इति श्रुतिषु सूर्यमण्डलमाधिकृत्यैव यत्किं । नहि घटादावपि
तत्तदपि । उक्तञ्च त्वापि न परमेश्वरविरचितपदम्यान्तेकमण्डल-
व्यतिरेकेण अस्माकञ्चुः पर्यन्दमानवानां मण्डलसद्भावां सद्भावः
समर्थ्यन्ते, न चात्र ऋचां मण्डलानामित्युक्तं थ यते ।
प्रश्नोपनिषदि प्रजापतेः सकाशात् प्राणस्य रयेश्च उत्पत्तिर्वर्णिता ।
अन्यत्र 'स प्राणमसृजत', प्रजापतिरप्यायं हिरण्यगर्भोरूपः । 'प्रजाकामो
वै प्रजापतिः । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा मिथुनमुत्पादयञ्च प्रापञ्च
रयिश्च । प्रजा आत्मनः छिद्युद्गवे प्रजापतिः सर्वात्मा सञ्जगन् संदध्यामिति'
इत्येवं विद्वानावाप यथाोक्तकारी वभूवमावितः फलपादौ निवृत्तो द्विवत्स्य-
गर्मः सूर्य्यमानानां प्रजानां स्थावर-जङ्गमानां प्रतिजन्ममन्तरम्माधिवं
ज्ञानं शु द्विप्रकारितार्यैविषयं तपोऽन्त्वालोचनवदल्पस्य" इति शाङ्कर-
भाष्यम् । आकाशाद्वायोरित्युक्त्यैवाकाशशब्दाभिपन्नात् परमेश्वरादिति
पञ्चीकृवमूतयोरित्युक्त्यैतु हिरण्यागर्भानिमुखापन्नात् परमेश्वरादिति
न विरोधः । 'आकाशाद्वायुरित्यापि आकाशाभावापन्नात् परमेश्वरादेव
वायुरित्युद्दिष्टमित्येवार्थः । स प्रजापती रयिं सोममन्नं प्राणमग्निनमत्तरमग्नी-

पृष्ठ ३३

वशीपोमौ अत्राद्यमूलो छान्दोग्योपनिषत्क्रमेण सूर्यचन्द्ररूपौ व्यपादधाति । अत्र
प्राणस्य आदित्यरूपता सोमस्य च चन्द्ररूपता प्रोक्ता । चन्द्रेऽर्कसंभव
गुणप्रधानकृतो भेदः । सर्वं मूर्त्तं स्थूलममूर्त्तं सूक्ष्मं सर्व्वामूर्त्तं अत्रान्नारूपे ।
अत्रान्नारूपो रविरेश, अमूर्त्तनं मोक्त्राद्यमानस्तवात् । सूर्यन्रयोः। यथा प्रकृति-
पुरुषौ शक्तिकाणिकम त्रपो गृह्यप्रथाचनभेदेन भिन्नावप्याभिन्नी, तथैवाग्नी-
पोमौ ज्ञातव्यौ । यथा साधिष्ठानेव शक्तिरुपास्या, तथैव शक्तिमदधिष्ठान-
मुपास्यम्, केवलायाः शक्तेः केवलस्य चाधिष्ठानस्य उपासनस्यानुपपत्तेः ।
यथा साधिष्ठानशक्तिरूपा पार्वती, तथैव शक्तिमदधिष्ठानरूपः शिवः ।
क्वचित्छक्तिप्राधान्यम्, क्वचित् अधिष्ठानप्राधान्यम् । लोकेऽपि स्त्री-
पुंसयोः प्रकृतिपुरुषरूपत्वेऽपि स्त्रियां प्रकृतित्वपट्वं पुंसि पुरुषरूपत्वं
व्यपदिश्यते । चिद्रूपान्द्येन मोक्तृत्वमर्चिषमर्चिषेन भोग्यत्वञ्च ।
सूर्यस्य चन्द्रस्य चानीपोमात्मकत्वाच्चैवोभेऽपि सूर्यऽग्निप्राधान्यं चन्द्रे
सोमप्राधान्यम् । एवं प्र कृतिपुरुषरूपाभ्यां रयि-प्राणाभ्याममन्नीषोमाभ्यां
सोमसूर्याभ्यामेव जगदुत्पद्यते । सर्वत्र च शक्तिशिवाभ्यां तत्तद्रूपान्तर-
भावापन्नाभ्यामेव जगज्जायते ।
"सर्वभूतेषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥"
इति गीतोक्तेः । महद्ब्रह्मेति पदाभ्यां प्रकृतिः सूचिता । अत एव
यथैव संहारप्रतिसंहितायाः। प्रकृतिवाय्वाणुरव्यादीनां ब्रह्मकार्यत्वेन
माद्यतिरिक्तसत्त्वाभावोऽपि साधिष्ठानानां तेषां माहात्म्यातिशयः
'नं विस्मृत्यादिषु प्रसिद्ध एव । 'नमस्ते वायो, त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म
वदिष्यामि' इत्यादौ वायोर्माहात्म्यं सुस्पष्टम् । वायुविकारस्य प्राणस्या-
न्तरेण रुद्रेंद्रादिरूपसमभ्युक्तमेव । वायुपुत्रस्य हनूमतोऽपि लोकोत्तर-
कार्यकर्तृत्वं सुख्यातम् । अनिर्वचायादित्यादूनां माहत्म्यानि वैदथ्थां
प्रख्यातान्येव ।
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि
पञ्च प्राणाः मनो बुद्ध्यादयश्च जायन्ते । तेषां समूह एव सप्तदशस्तत्त्व-
मयं लिङ्गशरीरम् । समाष्टिलिङ्गशरीरमेव बुद्धिमत्त्वान्नित्यनन्द्यीयसहितं

[पृष्ठ ३४]

३४ वेदस्वरूप-विमर्शः
हिरण्यगर्भशब्दितं भवति । लिङ्गशरीरे प्राणस्य बुद्धेश्च प्राधान्यं
भवति । प्राणप्राधान्येन हिरण्यगर्भः प्राणशब्दाव्यपदेश्यः । सर्वविधार-
कत्वाच्च सूत्रशब्दव्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राधान्येन महत्तत्त्व शब्द-
व्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राभास्येनैव हिरण्यापरपर्यायद्योतिर्मयत्वात्
हिरण्यगर्भशब्दभागपि भवति । स एव च प्रजापतिः । एवं तस्या-
ऽपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य अन्तर्यामिणो हिरण्यगर्भस्य
माहात्म्यातिशयो न हीयते । तस्यैव च मुख्यम् एकदेवत्वं सूर्येन्द्रत्वादि-
कञ्चोपपद्यते । तस्यैव च वैश्वानरादिरूपेण सर्वधारकत्वं सर्वरूपत्वञ्च ।
तस्यैव समष्टिप्रजाप्राणधारकत्वात् 'प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः'
इत्याद्युक्तयः सङ्गच्छन्ते ।
तन्निर्वर्त्यत्वात् संवत्सरात्मा कालोऽपि स एव । तत्रापि दक्षिणो-
त्तरायणयोः रयि-प्राणात्मकत्वोक्तिः । तस्यैव कर्मिणामुपासकानाञ्च
प्राप्यत्वम् । किं बहुना, दक्षिणायनोत्तरायण-शुक्लकृष्ण पक्षा-ऽहोरात्रादि-
रूपेण परिणाम्य तस्यैव प्रजोत्पादकत्वम् । प्राणसंवादेषु प्राणस्यैव
वरिष्ठत्वं वागादिप्राणविधारकत्वम् । तस्यैव अग्निसूर्यपर्जन्येन्द्रवायु-
रूपत्वम् । तत्रैव सर्वस्य जगतो ऋचां यजुषां साम्नां यज्ञब्रह्मादीनाञ्च
रथनाभौ अराणा मिव प्रतिष्ठितत्वम् । तस्यैव सर्वबलिभोक्तृत्वमत्तृत्वञ्च ।
तस्यैव प्रथमजत्वात् संस्कर्तुरभावाद् व्रात्यत्वम् । प्राणस्यैव वाक्श्रोत्र-
चक्षुर्मनःस्वपि तत्तदुपोद्बलकत्वात् तत्तद्विष्ठितत्वम् ।
'प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् ।
मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञाञ्च धेहि नः ॥' इति ।
प्राणस्यापि परमात्मन उत्पत्तिः, कर्मभिरेव शरीरे वृत्तिलाभः ।
तस्यैव च वागादिनियोक्तृत्वम्, प्राणापानादिरूपेण व्यवस्थितत्वं च ।
आदित्यरूपेण चाक्षुषं प्राणमयमेवानुगृह्णाति, रूपोपलब्धौ चक्षुषा
आलोकं कुर्वन् एवंविधस्य अपरब्रह्मरूपस्य हिरण्यगर्भात्मकस्योपासनात्
त्त्सायुज्यप्राप्तिक्रमेण कैवल्यप्राप्तिश्च भवति ।
प्राणस्य सर्वात्मत्वेन यथाऽग्नीन्द्ररुद्रादिमयत्वम्, तथैव ऋगादि-
मयत्वमपि, विशेषतः सूर्यमण्डलस्य ऋगादिमयत्वमुपपद्यते ।

[पृष्ठ ३५]

वेदस्वरूप-विमर्शः ३५
केचित्तु "प्राणानां देवानां भूतानां भौतिकानाञ्चार्थानां नियतः कार्य-
कारणभावो विद्या । नियतं सत्यं याथातथ्यं सा विद्या, तद्ब्रह्म। स वेदः ।
कार्यकारणभावादिधर्माणां प्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म। पूर्वगृहीतानां धर्माणां
संस्कारजन्यं स्मृतिज्ञानं विद्याशब्दजन्यम् । तज्ज्ञानं तु वेदः । इत्थं
ज्ञानस्य सर्वत्र वाच्यत्वेऽपि जनकोपाधिकृतो भेदः । क्वचिदुपाधिमनपेक्ष्य
ज्ञानमात्रेऽपि इमे शब्दाः प्रवृत्ताः- त्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म'ति ।
विद्या वेदशब्दौ भावसाधनौ, करणसाधनौ तु तादृशज्ञानजनके संस्कारे
शब्दे चापि व्यवह्रियेते । शब्दोपपादितं देवताविज्ञानं वेदः, देवताविद्या-
नोपपादकशब्दो मन्त्रः, इत्येवं वेदमन्त्रशब्दयोर्यद्यपि स्थितविषयत्वेऽपि
संज्ञा-संज्ञिनोस्तादात्म्योपचारात् तयोः संकीर्णो व्यवहारः" इति ।
तदत्रोच्यते - यद्यपि ज्ञानं विद्ये'त्यनर्थान्तरम्; तथापि न सामान्य-
ज्ञाने तत्प्रयोगः कर्तुं शक्यः; वैदिक-तान्त्रिक-विशिष्टज्ञान-मन्त्रादिष्वेव
विद्याशब्दप्रयोगदर्शनात् । कार्यकारणभावादिप्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म'त्यत्रापि
इदं चिन्त्यम् ।
वस्तुतस्तु बृह्तेर्धातोरर्थानुगमात् निरतिशये बृहति स्वप्रकाशेऽनन्ते
परमसत्येव ब्रह्मशब्दप्रयोगः । तत्प्रतिपादकत्वाच्च वेदेऽपि ब्रह्मशब्द-
प्रयोगः । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारेऽपि ब्रह्मविद्याशब्दप्रयोगात् 'स्मृतिज्ञानं
विद्ये'त्यपि चिन्त्यम् । 'त्रयो वेदाः त्रयं ब्रह्म'त्यत्र अपौरुषेयशब्दराशा-
वेव ब्रह्म-(वेद)-शब्दप्रयोगः । 'त्रयी विद्ये'त्यत्र तु वेदतज्जन्यज्ञानयोः
अभेदाभिप्रायेण शब्दराशावेव विद्याशब्दप्रयोगोऽपि ।
'पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः ।
वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥
आयुर्वेदो धनुर्वेदो वेदो गान्धर्वसंज्ञकः ।
अर्थशास्त्रमिति प्रोक्तं विद्या ह्यष्टादशैव ताः ॥'
(याज्ञवल्क्यस्मृतौ)
'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥'
(मनुस्मृतौ)

पृष्ठ ३६

'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती ।
विद्या ह्येताश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिकेतवः ।।'
( कामन्दकीये )
'द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च ।
तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः ।' ( मुण्डके )
इत्यादौ सर्वत्र विद्याशब्दस्य ग्रन्थपरत्वं विज्ञायते ।
वेद-मन्त्रशब्दयोस्तथोक्तार्थाभ्युपगमो न युक्तः; तान्त्रिकेष्वपि
देवताविज्ञानेषु तदुपपादकेषु शब्देष्वपि वेदमन्त्रादिशब्दप्रयोगपत्तेः ।
न चेष्टापत्तिः ; व्यवहारविरोधात् ।
'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते ।
एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ।।' इति ।
वेदशब्दस्यायमेव तु मुख्यार्थः ।
“अत एव यज्ञविद्या, देवविज्ञानम् , प्रजापतिविज्ञानम् , सूर्यविद्या-
नम् , सर्वविज्ञानं वा वेदः” इत्यादिकमपि न सङ्गतम् ; व्यभिचारादेव ।
'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च ।
वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।।'
इत्येवमादिशक्तिग्राहकेषु व्यवहार एव मूर्धन्यः । तदभावे तु
यथायथमन्थेऽप्युपायाः । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासेषु शिष्टानां व्यवहारेषु
विशिष्टशब्दराशौ वेदशब्दः प्रसिद्धः । तत्रैव च गद्य-पद्य-गीतिक्रमेण
ऋग्यजुःसामादिशब्दाः प्रसिद्धा इति तदपहाय अन्यत्र गौणोलक्षणादि-
वृत्तिभेदेनैव वेदादिशब्दप्रयोग इति मन्तव्यम् ।
वेदार्थावधारणसमयेऽपि व्यवहारानुरोधेनैव वेदार्थोऽधिगन्तव्यः ।
अत एव मीमांसकानां मर्यादा- "ये एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका
अपि।” वैदिकानां शब्दानां क्वचित् संस्कारभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञानेनैक्यं
निश्चीयते। अत एव “य एव लौकिकाः शब्दार्थास्त एव वैदिका अपि
शब्दार्थाः” इत्युक्तिः सङ्गच्छते ।
यदुक्तम्- “ऋषीणां शब्दरचनाकर्तृत्वाभिप्रायेण मन्त्रकर्तृत्वम् ।
देवताविज्ञानसाक्षात्कारकर्तृत्वाभिप्रायेण तु मन्त्रद्रष्टृत्वम्”ति । तन्न ; 'वाचा

पृष्ठ ३७

विरूपनित्यया, अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा' इत्यादि-
वचनविरोधात् । अत एव "स्वर्गापूर्वदेवतादीन् प्रत्यक्षीकृत्य तद्वाचकाः
शब्दाः स्वयमृषिभिरुच्चारिताः । अत एव मन्त्राः” इत्यप्यपास्तम् ।
न च धर्मसाक्षात्कारत्वमृषीणां संभवति ; धर्मस्य चोदनैकसम-
धिगम्यत्वात् । यथा रूपस्य नेत्रैकसमधिगम्यत्वम् , शब्दस्य च श्रोत्रैक-
समधिगम्यत्वम्, तथैव धर्मब्रह्मणोर्वेदिकसमधिगम्यत्वावगमात् “नावेद-
विन्मनुते तं बृहन्तम् , 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'चोदना-
लक्षणोऽर्थो धर्मः', 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यादि-श्रुति-सूत्रेभ्यः ।
यदुक्तम् - 'स्वर्गापूर्वदेवतानाम् ईश्वरप्रत्यक्षविषयत्वात् तत्प्रेरणयैव
ऋषिप्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न हानिरिति । तन्न ; परमेश्वरस्य सर्वोपा
दानत्वेन सर्वस्य स्वाध्यस्तत्वेन ईश्वरचैतन्य-सत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन
सर्वस्य परमेश्वरप्रत्यक्षविषयत्वे सत्यपि जीवस्य तथात्वाभावेन तदनु-
पपत्तेः । योग-न्यायशास्त्राद्रीत्या योगजशक्त्या सूक्ष्मव्यवहितविप्र-
कृष्टज्ञानमपि स्वार्थानतिवर्त्येव ज्ञातव्यम् ।
'यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् ।
दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ तु न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ।।'
इति शास्त्रतात्पर्यविदां वचनात् । 'प्रातिभाद्वा सर्वम्'त्यपि तथाभि-
प्रायकमेव द्रष्टव्यम् । योगादिमवरीत्याऽपि निरतिशयं सार्वज्ञ्यमीश्वर-
स्यैव, जीवानां तु सापेक्षमेव तत् ।
अपि च-यथा अनन्तस्य अनन्तत्वेन ज्ञानमेव अनन्तज्ञता, तथैव
परोक्षस्वभावस्य धर्मस्य परोक्षत्वेन ज्ञानमेव धर्मज्ञता ।
यदप्युक्तम् - 'धर्माधिगमनिपुणयोगिप्रत्यक्षसिद्धौ दर्शनातिशय
एव प्रमाणम् । अस्मदादिरपेक्षितारोक आलोकयति निकटस्थमर्थ-
जातम् । बिडालस्तु सान्द्रतमःपङ्कपटललिप्तदेशवर्त्तिमपि पश्यति ।

३८ : वेदस्वरूप-विमर्शः
भविष्यदादिविषयत्वम्" इति । तन्न; स्वार्थानतिलङ्घनेन दूरसूक्ष्मादि-
दृष्टावेव तात्पर्यावसानात् ।
ननु 'तत्र रसादिग्राहिणामिन्द्रियाणां सत्त्वान्न रसादिषु चक्षुरादि-
व्यापारः कल्प्यते ?' तर्हि धर्मेऽपि तत्कल्पनस्यायुक्तत्वात् । तत्रापि शब्द-
प्रमाणसद्भावः ।
'येऽपि चातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधाबलैर्नृणाम् ।
स्तोकस्तोकान्तरत्वेन न त्वतीन्द्रियदर्शनात् ॥' इति ।
यदि च परोक्षस्वभावो धर्मोऽपि योगीन्द्रियगम्यः स्यात्, तदा
रूपादावपि श्रोत्रवृत्तिता स्यात् । तदुक्तम् -
'एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते ।
नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते ॥' इति ।
यदुक्तम्-'धर्मस्य रसादिवच्छब्दाविषयतया तनु परिकल्प्यते' इति ।
[L

पृष्ठ ४०

इति। तदपि न चोदक्षमम्; कफादिदोषवत् रागादिदोषप्रतिबन्धस्थापि
सत्त्वात् । न च रागादिदोषस्य प्रतिपक्षभानेऽपि सर्वात्मना अपक्षयो
निम्बाद्युपयोगेऽपि कफधातोरिव ।
ननु निम्बोपयोगवत् तत्र तदनुकूलस्य आतपादेरुपयोगदर्शनात् तत्र
कफावशेषः । किञ्च-
'धर्मिलोपभयान्नन्न नेष्टः सर्वात्मना क्षयः ।
कफाधिकन्तु हन्तव्यं धातुसाम्यस्य सिद्धये ॥
इह सर्वात्मना च्छेद्याः क्लेशाः संसारकारिणः ।
छेदश्चैकान्ततस्तेषां प्रतिपक्षोपसेवनात् ॥'
इति चेन्न । प्रकृतेऽपि प्रपञ्चबाधमन्तरा रागादिमलानामात्यन्तिकनाशा-
सम्भवात् मनस आत्मनः संसारस्य च सत्त्वे कुतस्तदात्यन्तिकनाश-
कल्पनाऽपि । अभ्यासे देहाद्यपेक्षा, देहादिरक्षणे च रागाद्यपेक्षा, तेनापि
न समूलरागनाशसम्भवः । न च क्लेशशून्यत्वमात्मनो दृष्टम् ।
यदुक्तम्- "सुषुप्तौ प्रत्यहं दोषैरस्पृष्टस्यात्मन उपलम्भ" इति ।
तदपि न; स्थूलदोषाणामभावेऽपि सूक्ष्माणां तेषां तदानीमपि सत्त्वात् ।
अन्यथा पुनः संसारानापत्तिः स्यात् । प्रतिपक्षभावनया तपसा वा न
दोषाणां निःशेषनिवृत्तिः, पुनरपि तेषामुद्भवदर्शनात् ।
'ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः ।
उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥'
इति रामायणवचनात् ।
किञ्च-भावनाजन्यस्य ज्ञानस्य विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कार-
वदेव भ्रमत्वमेव ज्ञातव्यम् । रागादिसत्त्वेऽपि ज्ञानं भवति रागाद्यभावे-
ऽपि सुषुप्तौ मोक्षे च ज्ञानं न भवतीति कुतो रागाद्यभावो ज्ञानहेतुत्वं
भजते ? 'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा-
पायादपवर्गः' इतिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्त्या दोषनिवृत्तिः, दोषनिवृत्त्या
च मनस शुद्धिः, ततस्तत्त्वज्ञानमितिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ रागादि
दोषनिवृत्तिः, तन्निवृत्तौ च तत्त्वज्ञानम्, तेन च मिथ्याज्ञाननिवृत्तिरिति
चक्रकश्च स्यात् ।

पृष्ठ ४१

एतेन "चेतनस्य प्रकृत्या निर्मलत्वात् मलानामागन्तुकत्वात् मल्ल-
निबर्हणहेतोश्च यथोक्तस्य संभवात् तदावरणापाये सति स्वतः सकल-
पदार्थदर्शनसामर्थ्यस्वभावचित्तत्त्वावस्थानात् सर्वज्ञत्वसिद्धिः" इत्यपि
निःसारम्; नैयायिकमतरीत्या आत्मनो मनसश्च जडत्वात् सांख्ययोग-
मतरीत्या आत्मनश्चिद्रूपेऽपि असङ्गत्वान् स्वतो विषयसम्बन्धेन
ज्ञातृत्वासंभवात् चित्तवृत्तिसम्बन्धेन ज्ञातृत्वे चित्तशुद्धितारतम्येन ज्ञान-
तारतम्यानपायात् । यद्यपि सांख्यादिरीत्या चित्ततत्त्वं सर्वार्थाव-
भासनशालि, तथापि रजस्तमोऽनुविद्धत्वेन सीमितमेव ज्ञानं भवति ।
मीमांसकमनरीत्या रजस्तमोलेशानुपविद्धत्वेन अविशुद्धसत्त्वप्रधानप्रकृति-
रूपया अविद्यया सर्वथा मलरहित्याभावेन सार्वज्ञ्यासम्भवात् ।
किञ्च-'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥'
इति श्रुत्या परावरब्रह्मदर्शनेनैव ग्रन्थिशब्दितानां कामानां कर्मणां
संशयस्य च च्छेद उक्तः । ततः प्राक् कामकर्मादीनां मलानां सत्त्वात्
क्व चित्तनिर्मलत्वं क्व च सार्वज्ञ्यम् ? जीवचैतन्यस्य मनआदिद्वारैव
विषयावच्छिन्नचैतन्यसंसर्गिमनसश्च नैर्मल्यापेक्ष एव विषयसंसर्गः ।
मनोर्नैमल्यमपि सापेक्षमेव, मनसो भौतिकत्वात्, भूतानाञ्च तमःप्रधान-
प्रकृतिकार्यत्वात् , तमशः सार्वज्ञाप्रतिबन्धकत्वाच्च न नैरपेक्ष्येण जीवे
सार्वज्ञ्यम् ।
किञ्च-मन्त्रादिकर्तृत्वमपि प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिश्च काममूलिका ।
'यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्कामस्य विचेष्टितम् ।
अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कर्हिचित् ॥' इति ।
तेन कामरागादिसत्त्वे प्रावरणाभावोऽसिद्धः, तेन च सार्वज्ञ्यासिद्धिः ।
यदप्युक्तम्- "श्वो मे भ्राता आगन्ते'ति प्रातिभस्य ज्ञानस्य प्रामाण्य-
दर्शनात् सार्वज्ञ्यं कल्पनीयम् । इदञ्च ज्ञानं नानर्थकम्, न संदिग्धम्,
न वा विधुरीकृतम्, न दुष्टकारणजन्यम्, बाधकसत्त्वेऽप्रामाण्येऽपि
तद्योगात्तु प्रामाण्यमेव । नन्वन्नर्थजमिदं ज्ञानम्, तज्जनकस्य भ्रातु-

४२ वेदस्वरूप-विमर्शः
स्तदानीमसत्त्वादिति चेन्न । भावित्वेन तद्ग्रहणे यद्वयोगादिति । तन्न ;
भावित्वेन ग्रहणासंभवात् । नहि भाविनां प्रत्यक्षेण ग्रहणं संभवति ।
ननु तद्देशसम्बन्धस्य तत्र प्रागभावो न धर्मिणः । स हि विद्यते एव,
कुतश्चिद्भोजनोत्कण्ठादेः कारणात् स्मरणपदवीमुपारूढः श्वस्तनागमन-
विशिष्टतया प्रतिभातीति प्रातिभज्ञानस्य स एव जनकः । शब्दलिङ्गसारूप्य-
निमित्ताभायात् प्रत्यक्षमेव तदिति चेन्न । क्वचित्सत्त्वेऽपि व्यवहितत्वेन
इन्द्रियसन्निकर्षाभावात् प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । न च मनसोऽपीन्द्रियत्वेन
तत्सन्निकृष्टस्य संभवत्येव प्रत्यक्षत्वमिति वाच्यम् ; मनसो बहिरस्वा-
तन्त्र्यात् । मनसा तथाभूतव्यवहितग्रहणे अन्धाद्याविर्याद्यभावापत्तेः । न
च पूर्वोत्पन्नचाक्षुषविज्ञानविशेषणस्य बाह्यस्य वस्तुनो मनो ग्राहक मिति
नाऽ

... Wait, look at the word: शास्त्रप्रामाण्यम्+अनभ्युपगच्छ... ग च्छ ता म् अ पि? Wait, look at line 14: शास्त्रप्रामाण्यमनभ्युपगच्छतांWait, let's read:ग च्छ त म्- wait, does it haveताम्? Look at: ग च्छ त्व म प्या प त्ति ष्य ति? No, आपत्स्यतिorआपत्तिष्यति? Let's read letter by letter: आ प ति ष्य ति! There is only one तinआपतिष्यति? Wait, let's look: आ प ति ष्य तिorआ प त्ति? There is a त्! आ प त्स्य ति? Look at आपत्स्यति: आ(आ)प(प)त्स्य(त् + स + य = त्स्य)ति(ति) ->आपत्स्यति! Yes! आपत्स्यति! In Sanskrit, the future tense of आ-पद्`

ू ब्रह्म (वेदः) परमेश्वरान्निःश्वासन्यायेन बुद्धिप्रयत्ना-"
Line 13: "नपेक्षतयाऽभिव्यज्यते, तदेव चांशैः प्रजापत्याग्निवाय्वादित्येभ्यो लोके"
Line 14: "सम्प्रदायपारम्पर्येण प्रवर्त्तते । तस्यैवांशांशानां केषाञ्चिन् मन्त्रद्रष्टृणामृषीणां"
Wait, look at "प्रवर्त्तते": प्रवर्त्तते or प्रवर्त्यते?
"प्रवर्त्तते" (with double त).
Line 15: "साक्षात्कृतः, तेनैव तेषां मन्त्रद्रष्टृत्वम् । तदेव च मन्त्रकृत्त्वम् । न च"
Wait: "साक्षात्कृतः" or "साक्षात्कारः"?
Look at the characters:
स ा क ् ष ा त ् क ा र ः
It has आ-matra on क: साक्षात्का, then र, then visarga: "साक्षात्कारः"!
Then: "तेनैव तेषां मन्त्रद्रष्टृत्वम् । तदेव च मन्त्रकृत्त्वम् । न च"
Line 16: "तावता ततः पूर्वं तेषामध्ययनपारम्पर्येणापि वेदाधिगमो नासीत्, तेन वा"
Line 17: "तपोयोगादिज्ञानं नासीत् ।"

भावादेव नाध्यापकादीनां तत्कर्तृत्वम् । अन्यथा रघुवंशादिशलोकोच्चार-
यितॄणामन्येषामपि तत्कर्तृत्वपातात् । तपोयोगात् परमेश्वरानुग्रहविशेषात्
केषाञ्चिदध्ययनाध्यापनादिना मन्त्रतदर्थसाक्षात्कारेण तद्द्रष्टृत्वकर्तृत्वादि-
व्यवहारो भवति । सम्प्रदायप्रवर्तकत्वेन च क्वचित् कर्तृत्वव्ययहारः ।
निर्माणस्वातन्त्र्याभावेन च वस्तुतो न निर्मातृत्वम् । विद्यमानानामेव च
साक्षात्काराद् द्रष्टृत्वमेव पर्यवस्यति ।
अत एवोक्तम् - 'यत्काम ऋषिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं
प्रयुङ्क्ते तद्देवतः स मन्त्रो भवति' इति । यद्यपि शब्दसामर्थ्यवशेन।ऽपि
दैवतनिर्णयः कर्तुं शक्यते; तथापि क्वचिल्लिङ्गबलात् परिकल्पितामपि
श्रुतिमितिक्रम्य निरपेक्षेतरवरूपश्रुतिबलात् विनियोगान्तरं कल्प्यते । यथा-
'कदा

पृष्ठम् ५०

तस्मात् परमदुर्विज्ञेयानवेदनीयरूपत्वाद् वेदवाक्यानां निरुक्तविद्यामन्तरा
सम्यगर्थोऽवगन्तुं न शक्यः । तेन तपोऽनवरेण पारगमनमशक्यम् ।
अतपस्विना सर्वथाऽप्यायुरिच्छता निरुक्तशास्त्रमनित्थं कल्प्यम् । अतपस्वी,
आगमवानपि मलिनान्तःकरणत्वात् न शक्नोति यथावदवबोद्धुम् ।
ततोऽध्यायसिद्धयेत ।
एतदभिप्रायेणैव—
'यामृषयो मन्त्रकृतो मनीषिणोऽन्वैच्छन् देवास्तपसा श्रमेण । तां
दैवीं वाचं हविषा यजामहे, सा नो दधातु सुकृतस्य लोके' (तैत्ति०
२।७।७), 'नमः ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो मा मामृषयो
मन्त्रकृतो मन्त्रपतयः परादुर्माहमृषीन् मन्त्रकृतो मन्त्रपतीन् परादाम्
(तै० आ० ४।१।१)। इत्यादीनि ब्राह्मणवाक्यानि सङ्गच्छन्ते ।
एतेन -
'इमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः
सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्यानाः सपुराणाः ससंस्काराः
सनिरुक्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः ।'
इति (गोपथ १।१) श्रुतिरपि व्याख्याता ।
यत्तु - "देवा इह पारोवर्यविदः शुनःशेपोऽनूचाना वेदनैव देवाना-
मपि पारोवर्यविद्बभूव" इत्युक्तम् । तदप्यकिञ्चित्करम्; अविच्छिन्नाचार्य-
परम्परया मन्त्राधीयन्त एवेति पारोवर्यविद्वोक्तेः ।
यदुक्तम् - "न ह्येषा वाक्यरचना स्वतः सम्भवति, शरीरबुद्धीन्द्रियो-
पपाद्यत्वात्" इति । तदपि निःसारम्; शरीरबुद्धीन्द्रियोपपाद्यत्वेऽपि
नित्यसत्तायोगेन पौरुषेयत्त्वासिद्धेः । तावन्मात्रेण तत्त्वे तु रघुवंश-
शाकुन्तलादिसर्गादिकाव्यपत्तेश्च ।
परापश्यन्तीरूपायां पौरुषेयापौरुषेयत्वचिन्ता तु निर्विषयत्वात्
दूरीसारितैव ।
किञ्च—'जानाति, इच्छति, अथ करोती'तिरीत्या रचनाया ज्ञानेच्छा-
पूर्वकत्वम् ।

पृष्ठम् ५१

'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥'
इति वाक्यपदीयरीत्या ज्ञानस्य शब्दानुविद्धत्वं तु प्रसिद्धमेव । अत एव
सृष्टेर्ज्ञानपूर्वकत्वेन ज्ञानस्य च शब्दानुविद्धत्वात् परमेश्वरेणापि शब्द-
पूर्वकं जगत् रच्यते—'स भूरिति व्याहरत्, तस्माद्भुवमसृजत्', 'वेद-
शब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे' इत्यादि-श्रुतिस्मृतिभ्यः । ईश्वरीय-
ज्ञानस्य नित्यत्वेन तदनुविद्धानां शब्दानाम् अपि नित्यत्वादपौरुषेयत्वमेव ।
अनन्तता च 'अनन्ता वै वेदाः' इतिश्रुतेः परादिविभागस्तु वाक्यपदीये—
'वाग्रूपता चेदुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती ।
न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥
स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा ।
वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥
केवलं बुद्धयुपादाना क्रमरूपानुपातिनी ।
प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥
अविभागात्तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा ।
स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥'
ननु 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके...' इत्ययं सिद्धान्तोऽपि पश्यन्तीमेव
अभिलक्ष्य बोद्धव्यः, तत्र शब्दार्थयोरविभक्तत्वात् । विभक्तयोस्तु
न्यायसूत्रभाष्यादिदृष्ट्या अन्यथापि निर्वाहसंभवात् । तथा हि तत्रत्यं
न्यायभाष्यम् -
'इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नं ज्ञानं रूपमिति वा रस इत्येवं
भवति । रूपरसशब्दाश्च विषयनामधेयम् । तेन व्यपदिश्यते
ज्ञानं रूपमिति जानीते । तेन शब्दं प्रसज्यते । अत आह—
अव्यपदेश्यमिति । यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्धेऽर्थज्ञानम्,
न तन्नामधेयशब्देन व्यपदिश्यते । गृहीतेऽपि च शब्दार्थ-
सम्बन्धे 'अस्यायं शब्दो नामधेयमि'ति यदा सोऽर्थो गृह्यते,
तदा तत्पूर्वंसमाख्यादर्शनात् विशिष्यते । तदर्थविज्ञानं तादृगेव

तावपि" -> it's "तच्छ्र तावपि" or "तच्छ्रुतावपि"? There is a space between श्र and ता: "तच्छ्र तावपि" (or the u-matra is broken).
Wait, look at the u-matra: no u-matra, it's just 'श्र' with space!

Let's check line 30 on right page:
"अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्तीति ।"
Wait, look at the word after "लोकव्यवहारैकशरणा":
Is it "वस्तुस्थितयो" or "वस्तुस्थितयो"?
Wait, what is the next word after that?
"भवन्तीति ।"
Wait, look at line 30:
"अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्तीति ।"
Wait, look at the image between "लोकव्यवहारैकशरणा" and "भवन्तीति":
There is:
"वस्तुस्थितयो" -> wait, look at the image:
There is something blurred/smudged:
"लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो" ?
Wait! Look at line 30:
"अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा"
Then: space, then a blotch!
Wait, look at line 30:
"लोकव्यवहारैकशरणा" then:
a

५४ वेदस्वरूप-विमर्शः
'न शब्दाभेदमात्रेण बुद्धिरर्थेषु जायते ।
प्राक् शब्दाद्यादृशी बुद्धिः शब्दादपि हि तादृशी ॥'
( श्लोकवार्तिके, १७२ )
न च निर्विकल्पकसमये 'यत्किञ्चिदिदमि'त्यादिसामान्यशब्दोल्लेखः
कोऽपि कैश्चिदनुभूयते । तस्माद् गौरित्यादिज्ञानानां शाब्दत्वेऽपि
अतथाविधस्य ज्ञानस्य लक्ष्यस्य सद्भावात्र व्यर्थं लक्षणमित्येवमसंभव-
दोषनिवारणाय अल्पपदेश्यपदम् ।
यद्यपि शब्दाकारगत्व-तदनित्यत्ववादिनां मतरीत्या कथञ्चिदेत-
दुपपद्यते, परन्तु—
'अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् ।
विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥'
इतिरीत्या येषां शब्दब्रह्माकारैकत्वं जगतस्तेषां तु प्रत्ययस्य शब्दा-
नुवेधः संभवत्येव । यद्यपि घटादेर्मुद्गरवेद्यस्येव न प्रत्यक्षस्य शब्दानुवेधः
संभवति । नहि सर्वत्र प्रत्यये स्पष्टतया शब्दोल्लेखः, तथापि स्थूलस्य
शब्दस्यानुपलम्भेऽपि सूक्ष्मस्य तत्रापि सत्त्वात् । अत एव अनवाप्त-
शब्दार्थसम्बन्धविशेषव्युत्पत्तयो बाल-मूकादयोऽपि प्रमातारो 'यत् तत्-
सन् किमि'त्यादिशब्दज्ञानमनुल्लिखन्तो न किमपि प्रतियन्ति । तेन
शब्दोन्मेषप्रभावप्राप्तप्रकाशस्य भावत्त्वमेव सर्वप्रत्ययानाम्, 'न सो-
ऽस्ती'ति अभियुक्तोक्तेः ।
एवमनभ्युपगमे तु संविदः प्रकाशशून्यतया अनधिगतसर्वविषयः
सर्व एव लोकः अन्धमूकप्रायः स्यात् । तदुक्तम्—'वाग्रूपता चेदुत्क्रामे-
दिति ( वाक्यप० १२५ ) । 'न शब्दाभेदरूपेण' इत्यादिवात्तिकं
तु शब्दबुद्ध्योर्व्यावहारिकभेदमाश्रित्य बुद्धेः स्वभावभेद उक्तः ।
योगसूत्र-तद्भाष्यकृताऽपि तदभिप्रा येणैव शब्दप्रत्यययोर्भेद उक्तः ।
अन्यैस्तु—"गौरित्यादिज्ञानस्य इन्द्रियजन्यस्य न शाब्दत्वमिति
नासम्भवदोषः । न च शब्दावच्छिन्नोऽर्थः प्रकाशते ; करणाभावात् ।
विशेष्यार्थप्रमितौ शब्दः करणं भवति । विशेषणभूतस्य शब्दस्य ग्रहणे

वेदस्वरूप-विमर्शः ५५
तु करणाभावः स्पष्ट एव । न च शब्दावच्छिन्नार्थप्रकाशे न श्रोत्रं करणम्;
विरम्य व्यापारासंवेदनात् । नापि मनः करणम् ; बाह्ये स्वातन्त्र्येण
तदप्रवृत्ते"रिति ।
वस्तुतस्तु—शब्दस्य करणत्वमुक्तमेव ; तस्यैव सहस्रकिरणवत्
आत्मनो विषयस्य च प्रकाशकत्वसम्भवात् ।
यदप्युक्तम्—"सवितृग्रहणकाले सविता कर्मैव, न करणम् ; करण-
निरपेक्षस्यैव च चक्षुषो ग्राह्यत्वमभ्युपगमात्" इति । तन्न ; घटादिद्रव्य-
ग्रहणे चक्षु ष आलोकादिसापेक्षत्वेन तत्रापि तदपेक्षाया अनिवार्यत्वात् ।
अत एव "सूर्यप्रकाशः प्रकाशान्तरनिरपेक्षश्चक्षुरिन्द्रियेण प्रथमगृहीत-
श्चिरमवतिष्ठमानस्त्विन्द्रियग्राह्ये एव विषये करणतामुपयाति । शब्दस्तु
क्षणिकः श्रोत्रेन्द्वियग्राह्यः, तदितरपरिच्छेदे विषये तदवगमक्रियायां
करणीभूय तस्यामेव क्रियायां कथमिव कर्मभावमनुभवेत्" इत्यपि न;
ध्वनीनां क्षणिकत्वेऽपि शब्दस्य नित्यत्वाभ्युपगमेन तद्दोषात् । ध्वनीना-
मपि प्रत्यभिज्ञायमानत्वेन न क्षणिकत्व मित्यन्यत्र प्रतिपादितम् ।
यदप्युक्तम्—"उपायत्वाद् धूमादिवत् नोपेयग्रहणकाले पुनर्ग्रहण-
मर्हति । स्मर्यमाणोऽपि शब्दो यत्रार्थप्रतीतिकारणं तत्रापि प्रथमं शब्द-
स्मरणम् । ततः शब्दार्थ संप्रत्ययः । नतरां तत्रार्थ प्रतीतिवेलायां शब्दग्रहणं
सम्भाव्यते । तस्मान्न वाचकविशेषितवाच्यप्रतिभासः" इति तदपि न ;
शब्दानुविद्धज्ञानस्य भासमानत्वेन अनुभवविरुद्धत्वात् ।
यद्यपि गौरिति ज्ञानस्य इन्द्रियार्थसन्निकर्षान्वयव्यतिरेकानुविधा-
यित्वेन चाक्षुषत्वमेवोक्तम् ; तथापि शब्दावच्छिन्नार्थप्रकाशस्य उपपा-
दनाय मरीच्युदकप्रतीतौ स्मृत्युपारूढोदकस्येव स्मृत्युपारूढस्य शब्दस्य
तत्र भानमुक्तम् ।
'यथा चायिषये तस्मिन्नीरे नयनजा मतिः ।
तथा वाचकसंसृष्टे वाच्ये किमिति नेष्यते ॥
यथा च तय कालादि नीरूपमपि चाक्षुषम् ।
तथा शब्दानुरक्तोऽपि किमित्यर्थो न चाक्षुषः ॥'

पृष्ठ ५६

अस्मिन् पक्षेऽपि वाचकावच्छिन्नवाच्यप्रतिभासः स्वीकृत एव ।
'यदि च स्वानुरागेण वाचकाद्वाच्यवेदनम् ।
लिङ्गादपि भवेद् बुद्धिः स्वावच्छेदेन लिङ्गिनि ॥
अत्र धूमान्वितत्वेन न बह्निरवगम्यते ।
इहापि शब्दयोगेन गवादिर्नैव गम्यते ॥
न चास्ति वस्तुनो धर्मो वाच्यता नाम कश्चन ।
यदि स्यान्निर्विकल्पेऽपि प्रतिभासेत रूपवत् ॥
अर्थासंस्पर्शिनः शब्दान् कथयन् दुष्टसौगतः ।
प्रत्यक्षास्त्रेण भेत्तव्यः स कथं हन्यते त्वया ॥
प्रत्यक्षविषये वृत्तिः शब्दानां भवतः कुतः ।
तेषां यद्विषये वृत्तिस्तद्धि शब्दीकृतं त्वया ॥'
इत्यादिकल्पजालमपि स्वानुभूतिर्मथ्नाति। लोके तथाशब्दानुविद्धस्य
अर्थस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् ।
यदुक्तम्- "न लोकस्य व्यपदेशकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्ति,
यथारुचि लोको व्यपदिशति । नानामूनिजनसाधारणमपि तीर्थं नन्दि-
कुण्डमिति व्यपदिशति लोकः" इति । तदपि न; तत्रापि नन्दिनो
विशिष्टसम्बन्धमपेक्ष्यैव तथाप्रयोगात् ।
अन्यैस्तु - गौरित्येवमादिबोधेषु वाचकावच्छिन्नवाच्यप्रतिभासे
प्रत्याख्याते प्रथमाक्षिसन्निपातसमयोत्पन्ननिर्विकल्पवैलक्षण्यं कथमेषाम् ?
न हि विषयातिशयमन्तरेण प्रतिभासातिशयो भवति । दण्डीति दण्ड-
विशिष्टः पुरुषः प्रतिभासते । अन्यथा केवलपुरुषप्रतीतेरेषा विशिष्यते ।
उभयप्रतिभासेऽपि न 'दण्डपुरुषानि'ति प्रतीतिः, विशेषणविशेष्यभावस्य
नियामकत्वात् ।
एवम् - 'पूर्वापर - चिरक्षिप्र-क्रमाद्यवगमेष्वपि ।
दिक्कालादिविशिष्टोऽर्थः स्फुरत्यतिशयमहात् ॥'
इति प्रतीत्यनुरोधेन कालादिविशिष्टोऽप्यर्थो गृह्यते । 'अयं घटः इति
प्रत्ययात् । 'इह तन्तुषु पटः' इति प्रत्यये वैशेष्यादेव समवायविशिष्टप्रतीते-
रपि सम्भवात् ।

पृष्ठ ५७

यदुक्तम्- "उपायभेदात् प्रतीतिभेदो भवति, दूराविदूरदेश-
व्यवस्थितस्थाण्वादिपदार्थप्रतीतिवत् संस्कृतासंस्कृत-करणविषयकबोध-
वद्वा" इति। तदपि न; उपायभेदेऽपि प्रतीतिभेदासिद्धेः । उपायेन बुद्धौ
अतिशयो भवति, न विषये । तदवगमसमये च न बुद्धिर्भाति । यत्रा-
तिशयः, सा न भासते । यश्च विषयो भाति, न तत्रातिशयः । दृश्यते
चातिशयसंवेदनम् ।
न च दूराविदूरविषये प्रतीतिरूपायभेदेन भिद्यते; तत्रापि विषय-
भेदस्यैव सत्त्वात् ।
'दूराद्धि वस्तु सामान्यं धर्ममात्रोपलक्षितम् ।
अदूरतस्तु विस्पष्टविशेषमवसीयते ॥'
'चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ततः शरीरीति विभावितारूतिम् ।
विभुर्विभक्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः ॥'
'क्रियान्तराणां वैचित्र्ये यद्वा तद्वाऽस्तु कारणम् ।
भेदो ज्ञानक्रियायास्तु कर्मभेदनिबन्धनः ॥' इति ।
अन्यैस्तु भवत्येव उपायभेदात्प्रतिभासभेदः । ज्ञानोत्पाद एव विषयस्य
प्रत्यक्षता, नादर्शनं न ज्ञानग्रहणम् । तत्र यथा पुरुष इति निरतिशयज्ञान-
मात्रोत्पादे तावन्मात्रविषयप्रत्यक्षता, न तत्र ज्ञानं प्रकाशते । अगृह्य-
माणेऽपि ज्ञाने विषय एव प्रतिभासते । एवं दण्डीति शुक्लवासा इति
विशेषणज्ञानाभ्युपायवशात् सातिशयप्रत्ययजनने तदग्रहणे स एव विषयो-
ऽवभासते । तथा च दण्डीति पुरुषप्रवणैव मतिः, को दण्डी, क पुरुषो
दण्डीति सामानाधिकरण्येन निःसन्धिबन्धस्य पुंस एव प्रतिभासात् ।
'दण्डिनं भोजय, दण्डिने देही'ति भोजनादिकार्ययोगित्वं न दण्डे
दृश्यते, अपि तु पुंस्येव ।
न च 'दण्डी पर्वतमारोहती'ति दण्डेऽपि कार्यान्वयो भवति ।
भेदेऽपि 'दण्डी प्रैषानन्वाहे'त्यत्र विवक्षितमेव विशेषणमिति वाच्यम् ;
तथात्वेऽपि प्रतीतेर्विशेष्यप्रावण्यविशेषात् । अन्यथा दण्डपुरुषाविति
स्यात्, न दण्डीति, विशेषत्वेनैव तदुपसर्जनत्वनिश्चयात् ।

Here is the line-by-line transcription of the text from the image into clean Devanagari Markdown:

[Left Page]

५८ वेदस्वरूप-विमर्शः
पूर्वोपरक्षिप्तदिप्रत्याः, 'इह तन्तुषु पट' इत्याविप्रत्याश्च दिक्कालसम-
वाय्यादिनः। परमेते दिक्कालाद्याः सामग्यन्तर्गताः सन्तः प्रत्ययातिशय-
मादधति, न तद्विषया भवन्ति पटादिद्रव्ययत् । एवं पतनावतुमेय-
गुरुत्वाधिकार्यभेदजनिता 'गुरुः पाषाणः' इत्यादित्रत्ययाः परोक्षविशेषणं
विशेष्यमबलम्बन्ते ।
तस्माद् गौरित्यादिज्ञानं न वाचकावच्छिन्नवाच्यविषयम् । तेन न
शाब्दं तत् । तेनैव च न लक्षणवैयर्थ्यम् । तस्मान् उभयज्ञानव्यवच्छे-
दार्थमेव अव्यपदेश्यपदम् ।
ननु तदपि प्रत्यक्षमेवेति अनयोद्यमुक्तमिति चेत् ? सत्यम् ; तथापि
यत्र संज्ञिनं निर्दिश्य संज्ञा उपदिश्यते, तत्र शब्द एव कारणमिति लोक-
प्रसिद्धेरनुभवाच्च ।
अन्ये तु- "यदि संज्ञापदेशवचनजनितस्य उभयज्ञानस्य व्यवच्छे-
दकमिदं तदा तद्व्यवहारकालेऽपि संज्ञापदेशश्रवणस्मरणपूर्वकं ज्ञान-
मुत्पद्यते, तदुभयमजमेवे"ति । तदप्यनत व्युदस्तं भवतु । ननु तत्र
शब्दस्मरणं कारणं न शब्द इति चेत् ; संकेतकालेऽपि तत्स्मरणमेव
कारणम् । असत्यवगों स्मर्यमाणे वा शब्दव्यापारे विशेषाभावात् । तस्मान्न
तद्व्यवच्छेदार्थमव्यपदेश्यपदम्, किन्तु शब्दकर्मतापन्नज्ञानव्यवच्छेद एव
तत्प्रयोजनमस्तु ।
ननु न तदपि नाप्रमाणम्, नापि पञ्चममिति चेत्सत्यम् । रूपादि-
विषयग्रहणाभिमुखं तद्द्वजं ज्ञानं प्रमाणं वा फलं वोच्यते । यदानु तदेव
शब्देन उच्यते 'रूपज्ञानं' 'रसज्ञान'मिति, तदा रूपानिज्ञानविषयग्रहण-
व्यापारलब्धां प्रमाणतामपहाय शब्दकर्मतापत्तिक्रतां प्रमेयतामेवाव-
लम्बते इति न तस्यां दशायां तत्प्रमाणमिति कुतः पञ्चमप्रमाणप्रसङ्गः ?
सविकल्पकस्य शब्दसङ्कल्पनस्य शब्दसंसर्गसापेक्षजन्मनः प्रत्यक्ष-
ज्ञानस्य शाब्दतां पूर्ववदाशङ्क्य तद्व्यावृत्तावृतां दर्शयन् अव्यपदेश्यपदेन
सूत्रकारः प्रत्यक्षमेव तज्ज्ञानमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्
अव्यपदेश्यमशाब्दमिति प्राह ।

[Right Page]

वेदस्वरूप-विमर्शः ५६
अत्र सर्वत्र पक्षेषु प्रत्यक्षविज्ञाने शब्दाजन्यत्वेन शाब्दत्वाभावेऽपि
विषयत्वेन उपायत्वेन वा शब्दस्फुरणमुपेतमेव । निर्विकल्पप्रत्यक्षज्ञाने
यद्यपि नैयायिकैः शब्दोल्लेखो नोपेयते; तथापि यत्-तत्-सत्-किमादि-
शब्दोल्लेखस्य शिष्टसम्मतत्वमिति वैदिकविज्ञानवादिनाऽभ्युपेतमेव ।
शब्दस्य कारणत्वादपि तदनुवेधः सर्वत्र उपपन्नः ।
शब्दार्थयोः पूर्व विशुद्धार्थज्ञानम्, तदनु शब्दस्मरणमिति न्याय-
दर्शनस्य प्रत्यक्षलक्षणसूत्रे वात्स्यायनेन शब्दार्थप्रविभागसंयम-सूत्रभाष्ये
च योगभाष्यकृता स्पष्टमुद्‌घुष्टमिति चेत् । सत्यम् ; अत्र न्यायमञ्जरी-
'शब्दानुप्रवेशवशेन व्यपदेश्यं ज्ञानं जायते इति तद्व्यवच्छे-
दार्थं प्रत्यक्षलक्षणे अव्यपदेश्यपदं निवेशितम् । यज्ज्ञानमि-
न्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नं सद्दिषयनामधेयेन व्यपदिश्यते
'रूपज्ञानं रसज्ञानमि'ति, तद्व्यपदेश्यं ज्ञानं प्रत्यक्षफलं मा
भूदित्यव्यपदेश्य पदग्रहणम्" इति ।
न च ऋषीणां ज्ञानं वाल्मकादिसदृशम्, किन्तु सविकल्पमेव
तत्, निर्विकल्पस्य व्यवहारानयोग्यत्वात् । ततश्च मध्यमायामपि
वाचि ऋषीणां दैवतादिविज्ञानेन ईश्वरप्रत्तेन सह ईश्वरप्रत्ता एव शब्दा
आविर्भूताः । त एव शब्दा वैखर्या तैः प्रकटिताः । तावताऽपि न
पौरुषेयत्वं सिद्धयति ।
यदुक्तम्- "समाहितैर्ऋषिभिर्वेदा दृष्टा इति श्रूयते स्मर्यते च ।
समाधौ च निर्विकल्पकमेव ज्ञानं भवति, न तत्र शब्दानुवेधप्रत्याशा"
इति । तन्न ; सविकल्पे समाधावेव तत्साक्षात्कारसंभवः, शब्द-
विशेषरूपाणां वेदानां निर्विशेषत्वाभावात् ।
ननु तथात्वेऽपि तद्विज्ञानं परिशील्य स्वाभिप्रायेण स्वीयाः शब्दा
मध्वादिभिरिवेषा तैरुपनिबद्धाः, विज्ञानसहभुयस्त एव वा शब्दा इति विवाद-
स्थानमस्त्येव । न च वर्णनित्यत्वेन पदस्फोट-वाक्यस्फोटसाधनेन वाऽयं
विवादः शमयितुं शक्यः; वर्णानां नित्यत्वेऽपि तदानुपूर्वीघटनार्या
पुरुषप्रयत्नापेक्षणात् । पदवाक्यादिस्फोटेऽपि तदभिव्यञ्जकप्रथमध्वनि-