वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ ३४]

३४ वेदस्वरूप-विमर्शः
हिरण्यगर्भशब्दितं भवति । लिङ्गशरीरे प्राणस्य बुद्धेश्च प्राधान्यं
भवति । प्राणप्राधान्येन हिरण्यगर्भः प्राणशब्दाव्यपदेश्यः । सर्वविधार-
कत्वाच्च सूत्रशब्दव्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राधान्येन महत्तत्त्व शब्द-
व्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राभास्येनैव हिरण्यापरपर्यायद्योतिर्मयत्वात्
हिरण्यगर्भशब्दभागपि भवति । स एव च प्रजापतिः । एवं तस्या-
ऽपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य अन्तर्यामिणो हिरण्यगर्भस्य
माहात्म्यातिशयो न हीयते । तस्यैव च मुख्यम् एकदेवत्वं सूर्येन्द्रत्वादि-
कञ्चोपपद्यते । तस्यैव च वैश्वानरादिरूपेण सर्वधारकत्वं सर्वरूपत्वञ्च ।
तस्यैव समष्टिप्रजाप्राणधारकत्वात् 'प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः'
इत्याद्युक्तयः सङ्गच्छन्ते ।
तन्निर्वर्त्यत्वात् संवत्सरात्मा कालोऽपि स एव । तत्रापि दक्षिणो-
त्तरायणयोः रयि-प्राणात्मकत्वोक्तिः । तस्यैव कर्मिणामुपासकानाञ्च
प्राप्यत्वम् । किं बहुना, दक्षिणायनोत्तरायण-शुक्लकृष्ण पक्षा-ऽहोरात्रादि-
रूपेण परिणाम्य तस्यैव प्रजोत्पादकत्वम् । प्राणसंवादेषु प्राणस्यैव
वरिष्ठत्वं वागादिप्राणविधारकत्वम् । तस्यैव अग्निसूर्यपर्जन्येन्द्रवायु-
रूपत्वम् । तत्रैव सर्वस्य जगतो ऋचां यजुषां साम्नां यज्ञब्रह्मादीनाञ्च
रथनाभौ अराणा मिव प्रतिष्ठितत्वम् । तस्यैव सर्वबलिभोक्तृत्वमत्तृत्वञ्च ।
तस्यैव प्रथमजत्वात् संस्कर्तुरभावाद् व्रात्यत्वम् । प्राणस्यैव वाक्श्रोत्र-
चक्षुर्मनःस्वपि तत्तदुपोद्बलकत्वात् तत्तद्विष्ठितत्वम् ।
'प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् ।
मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञाञ्च धेहि नः ॥' इति ।
प्राणस्यापि परमात्मन उत्पत्तिः, कर्मभिरेव शरीरे वृत्तिलाभः ।
तस्यैव च वागादिनियोक्तृत्वम्, प्राणापानादिरूपेण व्यवस्थितत्वं च ।
आदित्यरूपेण चाक्षुषं प्राणमयमेवानुगृह्णाति, रूपोपलब्धौ चक्षुषा
आलोकं कुर्वन् एवंविधस्य अपरब्रह्मरूपस्य हिरण्यगर्भात्मकस्योपासनात्
त्त्सायुज्यप्राप्तिक्रमेण कैवल्यप्राप्तिश्च भवति ।
प्राणस्य सर्वात्मत्वेन यथाऽग्नीन्द्ररुद्रादिमयत्वम्, तथैव ऋगादि-
मयत्वमपि, विशेषतः सूर्यमण्डलस्य ऋगादिमयत्वमुपपद्यते ।

---

[पृष्ठ ३५]

वेदस्वरूप-विमर्शः ३५
केचित्तु "प्राणानां देवानां भूतानां भौतिकानाञ्चार्थानां नियतः कार्य-
कारणभावो विद्या । नियतं सत्यं याथातथ्यं सा विद्या, तद्ब्रह्म। स वेदः ।
कार्यकारणभावादिधर्माणां प्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म। पूर्वगृहीतानां धर्माणां
संस्कारजन्यं स्मृतिज्ञानं विद्याशब्दजन्यम् । तज्ज्ञानं तु वेदः । इत्थं
ज्ञानस्य सर्वत्र वाच्यत्वेऽपि जनकोपाधिकृतो भेदः । क्वचिदुपाधिमनपेक्ष्य
ज्ञानमात्रेऽपि इमे शब्दाः प्रवृत्ताः- त्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म'ति ।
विद्या वेदशब्दौ भावसाधनौ, करणसाधनौ तु तादृशज्ञानजनके संस्कारे
शब्दे चापि व्यवह्रियेते । शब्दोपपादितं देवताविज्ञानं वेदः, देवताविद्या-
नोपपादकशब्दो मन्त्रः, इत्येवं वेदमन्त्रशब्दयोर्यद्यपि स्थितविषयत्वेऽपि
संज्ञा-संज्ञिनोस्तादात्म्योपचारात् तयोः संकीर्णो व्यवहारः" इति ।
तदत्रोच्यते - यद्यपि ज्ञानं विद्ये'त्यनर्थान्तरम्; तथापि न सामान्य-
ज्ञाने तत्प्रयोगः कर्तुं शक्यः; वैदिक-तान्त्रिक-विशिष्टज्ञान-मन्त्रादिष्वेव
विद्याशब्दप्रयोगदर्शनात् । कार्यकारणभावादिप्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म'त्यत्रापि
इदं चिन्त्यम् ।
वस्तुतस्तु बृह्तेर्धातोरर्थानुगमात् निरतिशये बृहति स्वप्रकाशेऽनन्ते
परमसत्येव ब्रह्मशब्दप्रयोगः । तत्प्रतिपादकत्वाच्च वेदेऽपि ब्रह्मशब्द-
प्रयोगः । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारेऽपि ब्रह्मविद्याशब्दप्रयोगात् 'स्मृतिज्ञानं
विद्ये'त्यपि चिन्त्यम् । 'त्रयो वेदाः त्रयं ब्रह्म'त्यत्र अपौरुषेयशब्दराशा-
वेव ब्रह्म-(वेद)-शब्दप्रयोगः । 'त्रयी विद्ये'त्यत्र तु वेदतज्जन्यज्ञानयोः
अभेदाभिप्रायेण शब्दराशावेव विद्याशब्दप्रयोगोऽपि ।
'पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः ।
वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥
आयुर्वेदो धनुर्वेदो वेदो गान्धर्वसंज्ञकः ।
अर्थशास्त्रमिति प्रोक्तं विद्या ह्यष्टादशैव ताः ॥'
(याज्ञवल्क्यस्मृतौ)
'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥'
(मनुस्मृतौ)