(६४) गणपाठे-
५ काश पाश अश्वत्थ पलाश पीयूक्षा चरण वास नड वन कर्दम कच्छूल कङ्कट गुड बिस
तृण कर्पूर वर्बर मधुर ग्रह कपित्थ जतु सीपाल ॥ इति काशादिः ॥ ४३ ॥
६ तृण नड मूल वन पर्ण वर्ण वरण बिल पुल फल अर्जुन अर्ण सुवर्ण बल चरण बुस ॥
इति तृणादिः ॥ ४७ ॥
७ प्रेक्षा फलका (हलका) बन्धुका ध्रुवका क्षिपका न्यग्रोध इक्ट कङ्कट सङ्कट कट कूप
बुक पुट मह परिवाप यवषि ध्रुवका गर्त कूपक हिरण्य ॥ इति प्रेक्षादिः ॥ ४८ ॥
८ अश्मन् यूथ ऊष मीननद दर्भ वृन्द गुद खण्ड नग शिखा कीट पाम कन्द कान्द
कुल गह्र गुण कुण्डल पीन गुह ॥ इत्यश्मादिः ॥ ४६ ॥
९ सखि अग्निदत्त वायुदत्त सखिदत्त [गोपिल] मल्लपाल (मल्ल पाल) चक्र चक्रवाल
छगल अशोक करवीर वासव वीर पूर वज्र कुशीकर शीहर (सीहर) सरक सरस
समर समल सुरस रोह तमाल कदल ससल ॥ इति सख्यादिः ॥ ४७ ॥
१० सङ्काश कपिल कश्मीर [समीर] सूरसेन सरक सूर [सुपथिन्पन्थ च] यूप (यूथ)
अंश अङ्ग नासा पलित अनुनाश अश्मन् कूट मलिन दश कुम्भ शीर्ष चिरन्त (विरत) समल
सीर पञ्जर मन्थ नल रोमन् लोमन पुलिन सुरारि कटिप सकर्णक वृष्टि तीर्थ अगस्ति त्रिकर
नासिका ॥ इति सङ्काशादिः ॥ ४८ ॥
११ बल चुल नल दल वट लकुल उरल पुख (पुल) मूल उलडुल (उल डुल) वन-
कुल ॥ इति बलादिः ॥ ४९ ॥
१२ तुक्ष पक्ष तुष कुण्ड अण्ड कम्बलिका वलिक चित्र अस्ति । पथः पन्थ च । कुम्भ सीरक
सरक सकल सरस समल अतिश्वन् रोमन् लोमन् हस्तिन् मकर लोमक शीर्ष निवात पाक
सहक (सिंहक) अङ्कुश सुवर्णक हंसक हिंसक कुत्स बिल खिल यमल हस्त कला सकर्णक ॥
इति पक्षादिः ॥ ५० ॥
१३ कर्ण वसिष्ठ अर्क अर्कलूष द्रुपद आनडुह्य पाञ्चजन्य स्फिग (स्फिज्) कुम्भी
कुन्ती जीवन् जीवन्त कुलिश आण्डीवत् (आण्डीवत) जव जैत्र आकन (आनक) ॥
इति कर्णादिः ॥ ५१ ॥
१४ सुतंगम मुनिचित विप्रचित महाचित्त महापुत्र स्वन श्वेत गंडिक (खंडिक) शुक्र
विप्र बीजवापिन् (बीज वापिन्) अर्जुन श्वन् अजिर जीव खंडित कर्ण विग्रह ॥ इति
सुतंगमादिः ॥ ५२ ॥
१५ प्रगदिन् मगदिन् मददिन् कवल खंडित गदित चूडार मडार मन्दार कोविदार ॥
इति प्रगद्यादिः ॥ ५३ ॥
१६ वराह पलाश (पलाश) शेरीष (शिरीष) पिनद्ध निबद्ध बलाह स्थूल विदग्ध
[विजग्ध] विभ्रम [विभ्रष्ट] बाहू खदिर शर्करा ॥ इति वराहादिः ॥ ५४ ॥

चतुर्थोऽध्यायः । (६५)
१७ . कुमुद गोमथ रथकार दशग्राम अश्वत्थ शाल्मलि ( शिरीष ) मुनिस्थल कुंडल कूट
मधुकर्ण घासकुन्द शुचिकर्ण ॥ इति कुमुदादिः ॥ ५५ ॥
वरणादिभ्यश्च । ४ । २ । ८६ ॥ वरणा शृङ्गी शाल्मलि शुंडी शयांडी पर्णी ताम्रपर्णी
गोद आलिङ्गाययन जालपदी ( जानपदी ) जम्बू पुष्कर चम्पा पम्पा वल्गु उज्जयिनी गया
मथुरा तक्षशिला उरसा गोमती वलभी ॥ इति वरणादिः ॥ ५६ ॥
मध्वादिभ्यश्च । ४ । २ । ८६ ॥ मधु विस स्थाणु वेणु कर्कन्धु शमी करीर हिम
किशरा शर्याण मरुत् वार्दाली शर इष्टक आहुति शक्ति आसन्दी शकल शलाका आमिषी इक्षु
रोमन् रुष्टि रुष्य तक्षशिला खड वट वेट ॥ इति मध्वादिः ॥ ५७ ॥
उत्करादिभ्यश्छः । ४ । २ । ९० ॥ उत्कर संफल शफर पिप्पल पिप्पलीमूल अश्मन्
सुवर्ण खलाजिन तिक कितव अणक त्रैवणि पिञ्चुक अश्वत्थ काश क्षुद्र भस्त्रा शाल जन्या
अजिर चर्मन् उत्क्रोश क्षान्त खदिर शूर्पणाय श्यावनाय नैवाकव तृण वृक्ष शाक पलाश विजि-
गीषा अनेक आतप फल संपर अर्क गर्त अग्नि वैराणक इडा अरण्य निशान्त पर्ण नीचायक
शंकर अवरोहित क्षार विशाल वेत्र अरीहण खण्डवातागार मन्त्रणार्ह इन्द्रवृक्ष नितान्तवृक्ष आर्द्र-
वृक्ष ॥ इत्युत्करादिः ॥ ५८ ॥
नडादीनां कुक्च । ४ । २ । ९१ ॥ नड प्लक्ष बिल्व वेणु वेत्र वेतस इक्षु काष्ठ
कपोत तृण । कुञ्चा ह्रस्वत्वं च । तक्षन्नलोपश्च ॥ इति नडादिः ॥ ५९ ॥
कत्र्यादिभ्यो ढक्ञ् । ४ । २ । ९५ ॥ कत्रि उम्भि पुष्कर पुष्कल मोदन
कुम्भी कुण्डिन नगरी माहिष्मती वर्मती उख्या ग्राम । कुडघाया यलोपश्च ॥ इति
कत्र्यादिः ॥ ६० ॥
नद्यादिभ्यो ढक् । ४ । २ । ९७ ॥ नदी मही वाराणसी श्रावस्ती कौशाम्बी वनकौ-
शाम्बी काशमरी काशफारी ( क्राशफरी ) खादिर पूर्वनगरी पाठा माया शाल्वदार्वा सेतकी ।
वडवाया वृषे ॥ इति नद्यादिः ॥ ६१ ॥
प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण् । ४ । २ । ११० ॥ पलदी परिषद् रोमक
वाहीक कलकीट बहुकीट जालकीट कमलकीट कमलकीकर कमलभिदा गौष्ठी नैकती परिखा
शूरसेन गोमती पटच्चर उदपान यकृल्लोम ॥ इति पलद्यादिः ॥ ६२ ॥
काश्यादिभ्यष्ठञ्जिठौ । ४ । २ । ११६ ॥ काशि चेदि ( वेदि ) सांयाति
संवाह अच्युत मोदमान शकुलाद हस्तिकर्षू कुनामन् हिरण्य करण गोवासन भारङ्गी अरिंदम
अरित्र देवदत्त दशग्राम शौवावतान युवराज उपराज देवराज मोदन सिन्धुमित्र दासमित्र सुधा-
मित्र सोममित्र छागमित्र साधमित्र ( सधमित्र ) । आपदादिपूर्वपदान्कालान्तात् । आपद् ऊर्ध्व
त्त ॥ इति काश्यादिः ॥ ६३ ॥
धूमादिभ्यश्च ।४।२।१२७॥ धूम षडण्ड शशादन आर्जुनाव माहकस्थली आनकस्थली
५

( ६६ ) गणपाठे-
माहिष्स्थली मानस्थली अट्टस्थली मद्रकस्थली समुद्रस्थली दाण्डायनस्थली राजस्थली किष्किंध
राजगृह सात्रासाह शष्प मित्रवर्ध ( मित्रवधर् ) मजाली मद्रकूल आजीकूल द्वयहव (द्वयाहाव)त्रयहव
( त्र्याहाव ) संस्फाय बर्बर वर्ज्य गर्त आनर्त माठर पाथेय घोष पल्ली आराज्ञी धार्तराज्ञी
आवय तीर्थ । कूलात्सोवीरेषु । समुद्रात्ताचि मनुष्ये च । कुक्षि अन्तरीप द्वीप अरुण उज्जयनी
पट्टार दक्षिणापथ साकेत ॥ इति धूमादिः ॥ ६४ ॥
कच्छादिभ्यश्च । ४ । २ । १३३ ॥ कच्छ सिन्धु वर्ण गन्धार मधुमत् कम्बोज कश्मीर
साल्व कुरु अनुषण्ड द्वीप अनूप अजवाह विजापक कलूतर रङ्कु ॥ इति कच्छादिः ॥ ६५ ॥
गहादिभ्यश्च । ४ । २ । १३८ ॥ गह अन्तस्थ सम विषम मध्य । मध्यं दिने
चरणे । उत्तम अङ्ग वङ्ग मगध पूर्वपक्ष अपरपक्ष अधमशाख उत्तमशाख एकशाख समान-
शाख समानग्राम एकग्राम एकवृक्ष एकपलाश इष्वग्र इष्वनीक अव्रस्कन्दन कामप्रस्थ खाडायन
काठेरणि लावेरणि सौमित्रि शैशिरि आसुत् दैवशर्मि श्रौति आहिंसि आमित्रि व्याडि वैजि
आध्यश्वि आनुशंसि शौङ्गि आमिशर्मि भौजि वाराटकी वाल्मिकि ( वाल्मीकि ) क्षेमवृद्धि
आश्वत्थि औद्गाहमानि ऐकवन्दवि दन्ताग्र हंस तत्त्वग्र ( तन्त्रवत्र ) उत्तर अन्तर ( अनन्तर )
मुखपार्श्वतसोर्लोपः जनपदयोः कुक्च । देवस्य च । इति गहादिः ॥ वेणुकादिभ्यश्छण् ॥
आकृतिगणः ॥ ६६ ॥
संधिवेलाद्यृतुनक्षत्रेभ्योऽण् । ४ । ३ । १६ । संधिवेला संध्या अमावास्या
त्रयोदशी चतुर्दशी पञ्चदशी पौर्णमासी प्रतिपत् । संवत्सरात्फलपर्वणोः ॥ इति
संधिवेलादिः ॥ ६७ ॥
दिगादिभ्यो यत् । ४ । ३ । ५४ ॥ दिश् वर्ग पूग गण पक्ष धाय्य मित्र
-मेधा अन्तर पथिन् रहस् अलीक उखा साक्षिन् देश आदि अन्त मुख जघन मेष यूथ ।
यदकात्सञ्ज्ञायाम् । ज्ञाय ( न्याय ) वंश वेश काल आकाश ॥ इति दिगादिः ॥ ६८ ॥
* परिमुखादिभ्यश्च * ४ । ३ । ५९ ॥ परिमुख परिहंसु पर्योष्ट पर्युदूखल
परिसीर उपसीर उपस्थूण उपकलाप अनुपथ अनुपद अनुगङ्ग अनुतिल अनुसीत अनुसाय
अनुसीर अनुमाष अनुयव अनुयूप अनुवंश प्रतिशाख ॥ इति परिमुखादिः ॥ ६९ ॥
* अध्यात्मादिभ्यश्च * ४ । ३ । ६० ॥ अध्यात्म अधिदेव अधिभूत इह-
लोक परलोक ॥ इत्यध्यात्मादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७० ॥
अणुगयनादिभ्यः । ४ । ३ । ७३ ॥ ऋगयन पदव्याख्यान छन्दोमान
छन्दोभाषा छन्दोविचिति न्याय पुनरुक्त निरुक्त व्याकरण निगम वास्तुविद्या क्षत्रविद्या अङ्ग-
विद्या विधा उत्पात उत्पाद उद्याव संवत्सर मुहूर्त उपनिषद् निमित्त शिक्षा भिक्षा ॥ इति
ऋगयनादिः ॥ ७१ ॥
शुण्डिकादिभ्योऽण् । ४ । ३ । ७६ ॥ शुण्डिक क्रङ्कण कृपण स्थण्डिल
उदपान उपल तीर्थ भूमि तृण पर्ण ॥ इति शुण्डिकादिः ॥ ७२ ॥

षण्डिकादिभ्यो ण्यः । ४ । ३ । ९२ ॥ षण्डिक सर्वसेन सर्वकेश शाक
शट रक शंख बोध ॥ इति षण्डिकादिः ॥ ७३ ॥
सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ । ४ । ३ । ९३ ॥
१ सिन्धु वर्णु मधुमत् कम्बोज साल्व कश्मीर गन्धार किष्किन्धा उरसा दरद (दरद्) गन्दिका॥
इति सिन्ध्वादिः ॥ ७४ ॥
२ तक्षशिला वत्सोद्धरण कैर्मेदुर ग्रामणी छगल क्रोष्टुकर्ण सिंहकर्ण सङ्कुचित किंनर काण्ड-
धार पर्वत अवसान बर्बर कंस ॥ इति तक्षशिलादिः ॥ ७५ ॥
शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४ । ३ । १०६ ॥ शौनक वाजसनेय शाङ्गरव शापेय
शाख्येय खाडायन स्तम्भस्कन्ध देवदर्शन रज्जुभार रज्जुकण्ठ कठशाठ कपाय तल दण्ड
पुरुषांसक अश्वरेज ॥ इति शौनकादिः ॥ ७६ ॥
कुलालादिभ्यो वुञ् । ४ । ३ । ११८ ॥ कुलाल वरुड चाण्डाल निषाद कर्मार सेना
सिरिन्ध्र (सिरिध्र) सैरिन्ध्र देवराज पर्षत् (परिषत्) वधू मधु रुरु रुद्र अनडुह श्वश्नन् कुम्भ-
कार श्वपाक वैजवापि ॥ इति कुलालादिः ॥ ७७ ॥
रैवतिकादिभ्यश्छः । ४ । ३ । १३१ ॥ रैवतिक स्वाविशि क्षैमवृद्धि गौरग्रीव (गौर-
ग्रीवि) औदमेघि औदवापि वैजवापि ॥ इति रैवतिकादिः ॥ ७८ ॥
बिल्वादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १३६ ॥ बिल्व व्रीहि काण्ड मुद्ग मसूर गोधूम इक्षु वेणु
गवेधुका कर्पासी पाटली कर्कन्धु कुटीर ॥ इति बिल्वादिः ॥ ७९ ॥
पलाशादिभ्यो वा । ४ । ३ । १४१ ॥ पलाश खदिर शिंशपा स्यन्दन पुलाक करीर
शिरीष यवास विकङ्कत ॥ इति पलाशादिः ॥ ८० ॥
नित्यं वृद्धशरादिभ्यः । ४ । ३ । १४४ ॥ शर दर्भ मृद् (मृत्) कुटी तृण सोम
बल्वज ॥ इति शरादिः ॥ ८१ ॥
तालादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १५२ ॥ तालाद्धनुषि । बार्हण इन्द्राशिन इन्द्रादश इन्द्रा-
युध चय श्यामाक पीयूक्षा ॥ इति तालादिः ॥ ८२ ॥
प्राणिरजतादिभ्योऽञ् । ४ । ३ । १५४ ॥ रजत सीस लोह उदुम्बर नीप दारु
रोहीतक विभीतक पीतदारु तीव्रदारु त्रिकण्टक कण्टकार ॥ इति रजतादिः ॥ ८३ ॥
प्लक्षादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १६४ ॥ प्लक्ष न्यग्रोध अश्वत्थ इङ्गुदी शिग्रु रुरु कक्षतु
बृहती ॥ इति प्लक्षादिः ॥ ८४ ॥
हरीतक्यादिभ्यश्च । ४ । ३ । १६७ ॥ हरीतकी कोशातकी नखरजनी शक्रण्डी
दाडी दोडी श्वेतपाकी अर्जुनपाकी द्राक्षा काला ध्वाक्षा गभीका कण्टकारिका पिप्पली चिम्पा
(चिञ्चा) शेफालिका ॥ इति हरीतक्यादिः ॥ ८५ ॥

• माशब्दादिभ्य उपसंख्यानम् * । ४ । ४ । १ ॥ माशब्दः । नित्यशब्दः । कार्य-
  शब्दः ॥ इति माशब्दादिः ॥ ८६ ॥

( ६८ ) गणपाठे-

• आहौ प्रभूतादिभ्यः * ४ । ४ । १ ॥ प्रभूत पर्याप्त ॥ इति प्रभूतादिः ॥८७॥
• पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः * ४ । ४ । १ ॥ सुस्नात सुखरात्रि सुखशयन ॥ इति
  सुस्नातादिः ॥ ८८ ॥
• गच्छतौ परदारादिभ्यः * । ४ । ४ । १ ? ॥ परदार गुरुतल्प इति
  परदारादिः ॥ ८९ ॥
  पर्पादिभ्यः ष्ठन् । ४ । ४ । १० ॥ पर्प अश्व अश्वत्थ रथ जाल न्यास व्याल ।
  पादः पञ्च ॥ इति पर्पादिः ॥ ९० ॥
  वेतनादिभ्यो जीवति । ४ । ४ । १२ ॥ वेतन वाहन अर्धवाह धनुर्दण्ड जाल वेश
  उपवेश प्रेषण उपावस्ति सुख शय्या शक्ति उपनिषद् उपदेश स्फिज् ( स्फिज पाद
  उपस्थ उपस्थान उपहस्त ॥ इति वेतनादिः ॥ ९१ ॥
  हरत्युत्सङ्गादिभ्यः । ४ । ४ । १५ ॥ उत्संग उडुप उत्पुत उत्पन्न उत्पुट पिटक पिटाक
  इत्युत्सङ्गादिः ॥ ९२ ॥
  भस्त्रादिभ्यः ष्टन् । ४ । ४ । १६॥ भस्त्रा भरट भरण शीर्षभार शीर्षेभार अंसभार अंसे-
  भार ॥ इति भस्त्रादिः ॥ ९३ ॥
  : निर्वृत्तेऽक्षद्यूतादिभ्यः । ४ । ४ । १९ ॥ अक्षद्यूत [ जानूपहत ] जङ्घाप्रहत जङ्घाप्र-
  हत पादस्वेदन कण्टकमर्दन गतानुगत गतागत यातोपयात अनुगत ॥ इत्यक्षद्यूतादिः ॥९४॥
  अण्महिष्यादिभ्यः । ४ । ४ । ४८ ॥ महिषी प्रजापति प्रजावती प्रलेपिका विले-
  पिका अनुलेपिका पुरोहित मणिपाली अनुवारक [ अनुचारक ] होतृ यजमान ॥ इति महि-
  ष्यादिः ॥ ९५ ॥
  किसरादिभ्यः ष्ठन् । ४ । ४ । ५३ ॥ किसर नरद नलद स्थागल तगर गुग्गुलु उशीर
  हरिद्रा हरिद्र पर्णी ( पर्णी ) इति किसरादिः ॥ ९६ ॥
  छत्रादिभ्यो णः । ४ । ४ । ६२ ॥ छत्र शिक्षा प्ररोह स्था बुभुक्षा छुरा तितिक्षा उप-
  स्थान कृषि कर्मन् विश्वधा तपस् सत्य अनृत विशिखा विशिका भक्षा उदस्थान पुरोडा विक्षा
  चुक्षा मन्द्र ॥ इति छत्रादिः ॥ ९७ ॥
  प्रतिजनादिभ्यः खञ् । ४ । ४ । ९९ ॥ प्रतिजन इदंयुग संयुग समयुग परयुग परकुल
  परस्यकुल अमुष्यकुल सर्वजन विश्वजन महाजन पञ्चजन ॥ इति प्रतिजनादिः ॥ ९८ ॥
  कथादिभ्यष्ठक् । ४ । ४ । १०२ ॥ कथा विकथा विश्वकथा संकथा वितण्डा कुष्टविद्
  (कुष्ठविद्) जनवाद जनेवाद जनोवाद वृत्ति संग्रह गुण गण आयुर्वेद ॥ इति कथादिः ॥९९॥
  गुडादिभ्यष्ठञ् । ४ । ४ । १०३ ॥ गुड कुल्माष सक्तु अपूप मांसोदन इक्षु वेणु
  संग्राम संघात संक्राम संचाय प्रवास निवास उपवास ॥ इति गुडादिः ॥ १०० ॥

पञ्चमोऽध्यायः । ( ६९ )
पञ्चमोऽध्यायः ।
उगवादिभ्यो यत् । ५ । १ । २ ॥ गो हविस् अक्षन् विष बर्हिस् अष्टका स्वधा युग
मेधा स्तुच् । नाभि नभं च । शुनः संप्रसारणं वा च दीर्घत्वं नत्संनियोगेन चान्तोदात्तत्वम् ।
ॠक्सोनडुङ् च । कूप खद् दर खर असुर अध्वन् (अश्वन्) क्षर वेद बीज दीस (दीत) ॥
इति गवादिः ॥ १ ॥
विभाषा हविरपूपादिभ्यः । ५ । १ । ४ ॥ अपूप नन्दुल अभ्युप अभ्यूष
अभ्योष अवोष अभ्येष पृथुक ओदन सूप पूप किण्व प्रदीप मुसल कटक कर्णवेष्टक इर्गल
अर्गल । अन्नविकारेभ्यश्च । यूप स्थूणा दीप अश्व पत्र ॥ इत्यपूपादिः ॥ २ ॥
असमासे निष्कादिभ्यः । ५ । १ । २० ॥ निष्क पण पाद माष वाह द्रोण षष्टि ॥
इति निष्कादिः ॥ ३ ॥
गोद्व्यचोऽसंख्यापरिमाणाश्वादेर्यत् । ५।१।३९ ॥ अश्व अस्मन् गण ऊर्णा (उर्म)
उषा भङ्गा क्षण (गङ्गा) वर्षा वसु ॥ इत्यश्वादिः ॥ ४ ॥
उद्धरति वहत्यावहति भाराद्वंशादिभ्यः । ५ । १ । ५० ॥ वंश कुटज वल्वज मूल
स्थूणा स्थूण अक्ष अश्मन् अश्व श्वशृण इक्षु खट्वा ॥ इति वंशादिः ॥ ५ ॥
छेदांदिभ्यो नित्यम् । ५ । १ । ६४ ॥ छेद भेद द्रोह दोह नर्ति (नर्त) कर्ष
तीर्थ संप्रयोग विप्रयोग प्रयोग विप्रकर्ष प्रेषण संप्रश्न विप्रश्न विकर्ष प्रकर्ष । विराग विरङ्गं च ॥
इति छेदादिः ॥ ६ ॥
दण्डादिभ्यो यः । ५ । १ । ६६ ॥ दंड मुसल मधुपर्क कशा अर्ध मेध मेधा सुवर्ण
उदक वध युग गुहा भाग इम भङ्ग ॥ इति दण्डादिः ॥ ७ ॥

• महानाम्न्यादिभ्यः षष्ठ्यन्तेभ्य उपसंख्यानम् * । ५ । १ । ९४ ॥ महानाम्नी
  आदित्यव्रत गोदान ॥ इति महानाम्न्यादिः ॥ ८ ॥
• अवान्तरदीक्षादिभ्यो डिनिर्वक्तव्यः ५ । १ । ९४ ॥ अवान्तरदीक्षा
  तिलव्रत देवव्रत ॥ इत्यवान्तरदीक्षादिः ॥ ९ ॥
  व्युष्टादिभ्योऽण् । ५ । १ । ९७ ॥ व्युष्ट नित्य निष्क्रमण प्रवेशन उपसंक्रमण तीर्थ
  आस्तरण सङ्ग्राम संघात ॥ इति व्युष्टादिः ॥ १० ॥
• अग्निपदादिभ्य उपसंख्यानम् * । ५ । १ । ९७॥ अग्निपद पीलुमूल (पीलु मूल)
  प्रवास उपवास आकृतिगण इति अग्निपदादिः ॥ ११ ॥
  तस्मै प्रभवति संतापादिभ्यः । ५ । १ । १०१ ॥ संताप संनाह संग्राम संयोग
  संपराय संवेशन संपेष निष्पेष सर्ग निसर्ग विसर्ग उपसर्ग प्रवास उपवास संघात संवेष संवास
  संमोदन सक्तु । मांसौदनाद्द्विगृहीतादपि ॥ इति संतापादिः ॥ १२ ॥
• तदप्रकरणे उपवस्त्रादिभ्य उपसंख्यानम् * । ५ । १ । १०५ ॥ उपवस्त्र
  प्राशितृ चूडा श्रद्धा ॥ इत्युपवस्त्रादिः ॥ १३ ॥

( ७० ) गणपाठे-
अनुप्रवचनादिभ्यश्छः । ५ । १ । १११ ॥ अनुप्रवचन ˙ उत्थापन उपस्थापन संवे-
शन प्रवेशन अनुप्रवेशन अनुवासन अनुवचन अनुवाचन अन्वारोहण प्रारम्भण आरम्भण
आरोहण ॥ इत्यनुप्रवचनादिः ॥ १४ ॥

• स्वर्गादिभ्यो यद्वक्तव्यः * ५ । १ । १११ ॥ स्वर्ग यशस् आयुस् काम धन
  इति स्वर्गादिः ॥ १५ ॥
• पुण्याहवाचनादिभ्यो लुग्वक्तव्यः * ५ । १ । १११ ॥ पुण्याहवाचन स्वस्ति-
  वाचन शान्तिवाचन ॥ इति पुण्याहवाचनादिः ॥ १६ ॥
  पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा । ५ । १ । १२२ ॥ पृथु मृदु महत् पटुः तनु लघु बहु साधु
  आशु उरु गुरु बहुल खण्ड दण्ड चण्ड अकिंचन बाल होड पाक वत्स मन्द स्वादु ह्रस्व दीर्घ
  प्रिय वृष ऋजु क्षिप्र क्षुद्र अणु ॥ इति पृथ्वादिः ॥ १७ ॥
  वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ् । ५ । १ । १२३ ॥ दृढ वृढ परिवृढ भृश कृश वक्र शुक्र चुक
  आम्र कष्ट लवण ताम्र शीत उष्ण जड बधिर पण्डित मधुर मूर्ख मूक स्थिर । वेर्यातलातम-
  तिर्मनः शारदानाम् । समो मतिम Soho? समो मतिमनसोः । जवन ॥ इति दृढादिः ॥ १८ ॥
  गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । ५ । १ । १२४ ॥ ब्राह्मण वाडव मणव ।
  अर्हतो नुम्च । चोर धूर्त आराधय विराधय अपराधय उपराधय एकभाव द्विभाव त्रिभाव अन्य-
  भाव अक्षेत्रज्ञ संवादिन् संवेशिन् संभाषिन् बहुभाषिन् शीर्षघातिन् विघातिन् सत्रस्थ विषमस्थ
  परमस्थ मध्यमस्थ अनीश्वर कुशल चपल निपुण पिशुन कुतूहल क्षेत्रज्ञ निश्च बालिश अलस
  दुःपुरुष कापुरुष राजन् गणपति अधिपति गड्डुल दायाद विशास्ति विषम विपात निपात ।
  सर्ववेदादिभ्यः स्वार्थे । चतुर्वेदास्योभयपदवृद्धिश्च । शौटीर ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति
  ब्राह्मणादिः ॥ १९ ॥
• चतुर्वेदादिभ्य उभयपदवृद्धिश्च * । ५ । १ । १२४ ॥ चतुर्वेद चतुर्वर्ण चतुरा-
  श्रम सर्वविद्य त्रिलोक त्रिस्वर षड्गुण सेना अन्तर संनिधि समीप उपद्रव सुख तदर्थ इतिह
  मणिक ॥ इति चतुर्वेदादिः ॥ २० ॥
  पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् । ५ । १ । १२८ ॥ पुरोहित । राजांस । ग्रामिक
  पिण्डित सुहित बालमन्द ( बाल मन्द ) खण्डिक दण्डिक वर्मिक कर्मिक धर्मिक शीलिक
  सूतिकं मूलिक तिलक अञ्जलिक ( अन्तलिक ) रूपिक ऋषिक पुत्रिक अविक छत्रिक पर्षिक
  पथिक चर्मिक प्रतिक •सारथि आस्तिक सूचिक संरक्ष सूचक (संरक्षकसूचक) नास्तिक
  अजानिक शाकर नागर चूडिक ॥ इति पुरोहितादिः ॥ २१ ॥
  प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ् । ५ । १ । १२९ ॥ उद्गातृ उन्नेतृ प्रति-
  हर्तृ प्रशास्तृ होतृ पोतृ हर्तृ रथगणक पत्तिगणक सुष्ठु दुष्ठु अध्वर्यु वधू । सुभग मन्त्र ॥
  इत्युद्गात्रादिः ॥ २२ ॥

पञ्चमोऽध्यायः । (७१)
हायनान्तयुवादिभ्योऽण् । ५ । १ । १३० ॥ युवन् स्थविर होतृ यजमान । पुरुषासे । भ्रातृ
कुतुक श्रमण ( श्रवण ) कटुक कमण्डलु कुस्त्री सुस्त्री दुःस्त्री सुहृदय दुर्हृदय सुहृद् दुर्हृद् सुभ्रातृ
दुर्भ्रातृ वृषल परिव्राजक सब्रह्मचारिन् अनृशंस । हृदयासे । कुशल चपल निपुण पिशुन
कुतूहल क्षेत्रज्ञ । श्रोत्रियस्य यलोपश्च ॥ इति युवादिः ॥ २३ ॥
इन्द्रप्रनोजादिभ्यश्च । ५ । १ । १३३ ॥ मनोज्ञ प्रियरूप अभिरूप कल्याण मेधाविन्
आढ्य कुलपुत्र छान्दस छात्र श्रोत्रिय चोर धूर्त विश्वदेव युवन् कुपुत्र ग्रामपुत्र ग्रामकुलाल
ग्रामड ( ग्रामषण्ड ) ग्रामकुमार सुकुमार बहुल अवश्यपुत्र अमुष्यपुत्र आमुष्यकुल सारपुत्र शत-
पुत्र ॥ इति मनोज्ञादिः ॥ २४ ॥
तस्य पाकमूले पील्वादिकर्णादिभ्यः कुण्वजाहचौ । ५ । २ । २४ ॥
१ पीलु कर्कन्धू ( कर्कन्धु ) शमी करीर बल ( कुवल ) बदर अश्वत्थ खदिर ॥ इति
पील्वादिः ॥ २५ ॥
२ कर्ण अक्षि नख मुख केश पाद गुल्फ भ्रू शृङ्ग दन्त ओष्ठ पृष्ठ ॥ इति कर्णादिः ॥ २६ ॥
तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् । ५ । २ । ३६ ॥ तारका पुष्प कण्टक मञ्जरी
ऋजीष क्षण सूच सूत्र निष्क्रमण पुरीष उच्चार प्रचार विचार कुङ्मल कण्टक मुसल मुकुल
कुसुम कुतूहल स्तबक ( स्तवक ) किसलय पल्लव खण्डवेग निद्रा मुद्रा बुभुक्षा धेनुष्या पिपासा
श्रद्धा अभ्र पुलक अङ्गारक वर्णक द्रोह दोह सुख दुःख उत्कण्ठा भर व्याधि वर्मन् व्रण
गौरव शास्त्र तरङ्ग तिलक चन्द्रक अन्धकार गर्व कुमुर ( मुकुर ) हर्ष उत्कर्ष रण कवलय
गर्भ क्षुध् सीमन्त ज्वर गर रोग रोमाञ्च पण्डा कजल तृष् कोरक कह्लोस स्थपुट फल
कञ्चुक शृङ्गार अङ्कुर शैवल बकुल श्वभ्र अराल कलङ्क कर्दम कन्दल मूर्च्छा अङ्गार
हस्तक प्रतिबिम्ब विन्नतन्त्र प्रत्यय दीक्षा गर्ज । गर्भादप्राणिनि ॥ इति तारकादिः ॥
आकृतिगणः ॥ २७ ॥
विमुक्तादिभ्योऽण् । ५ । २ । ६१ ॥ विमुक्त देवासुर रक्षोसुर उपसद् सुवर्ण परि-
सारक सदसत् वसु मरुत् पत्नीवत् वसुमत महीयत्त्व सत्त्वत् बर्हिवत् दशार्ण दशार्ह वयस्
हविर्धान पतत्रिन् महित्री अस्यहत्य सोमापूषन् इडा अमाविष्णू उर्वशी वृत्रहन् ॥ इति
विमुक्तादिः ॥ २८ ॥
गोषदादिभ्यो वुन् । ५ । २ । ६२ ॥ गोषद इषेत्वा मातरिश्वन् देवस्यत्वा देवीरापः कृष्णो-
स्याखरेष्ठः देर्वीधिया ( देवींधियम् ) क्षोहोण युञ्जान अञ्जन प्रभूत प्रतूर्त कृशानु ( कृशाकु ) ॥
इति गोषदादिः ॥ २९ ॥
आकर्षादिभ्यः कन् । ५ । २ । ६४ ॥ आकर्ष ( आकष ) त्सरु पिशाच पिचण्ड
अशनि अश्मन् निश्चय जय चय विजय आचय नय पाद दीप हृद हाद ह्राद गद्गद शकुनि ॥
इत्याकर्षादिः ॥ ३० ॥

( ७० ) गणपाठे-
अनुप्रवचनादिभ्यश्छः । ५ । १ । १११ ॥ अनुप्रवचन उत्थापन उपस्थापन संवे-
शन प्रवेशन अनुप्रवेशन अनुवासन अनुवचन अनुवाचन अन्वारोहण प्रारम्भण आरम्भण
आरोहण ॥ इत्यनुप्रवचनादिः ॥ १४ ॥

• स्वर्गादिभ्यो यद्वक्तव्यः * ५ । १ । १११ ॥ स्वर्ग यशस् आयुस् काम धन ॥
  इति स्वर्गादिः ॥ १५ ॥
• पुण्याहवाचनादिभ्यो लुग्वक्तव्यः * ५ । १ । १११ ॥ पुण्याहवाचन स्वस्ति-
  वाचन शान्तिवाचन ॥ इति पुण्याहवाचनादिः ॥ १६ ॥
  पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा । ५ । १ । १२२ ॥ पृथु मृदु महत् पटु तनु लघु बहु साधु
  आशु उरु गुरु बहुल खण्ड दण्ड चण्ड अकिंचन बाल होड पाक वत्स मन्द स्वादु ह्रस्व दीर्घ
  प्रिय वृष ऋजु क्षिप्र क्षुद्र अणु ॥ इति पृथ्वादिः ॥ १७ ॥
  वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ् च । ५ । १ । १२३ ॥ दृढ वृद्ध परिवृढ भृश कृश वक्र शुक्र चुक्र
  आम्र कष्ट लवण ताम्र शीत उष्ण जड बधिर पण्डित मधुर मूर्ख मूक स्थिर । वेर्यांतलातम-
  तिर्मनः शारदानाम् । समो मतिमनसोः । जवन ॥ इति दृढादिः ॥ १८ ॥
  गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । ५ । १ । १२४ ॥ ब्राह्मण वाडव माणव ।
  अर्हतो नुम् च । चोर धूर्त आराधय विराधय अपराधय उपराधय एकभाव द्विभाव त्रिभाव अन्य-
  भाव अक्षेत्रज्ञ संवादिन् संवेशिन् संभाषिन् बहुभाषिन् शीर्षघातिन् विघातिन् स्वस्थ विषमस्थ
  परमस्थ मध्यमस्थ अनीश्वर कुशल चपल निपुण पिशुन कुतूहल क्षेत्रज्ञ निश्व बालिश अलस
  दुःपुरुष कापुरुष राजन् गणपति अधिपति गडुल दायाद विशास्ति विषम विपात निपात ।
  सर्ववेदादिभ्यः स्वार्थे । चतुर्वेदस्योभयपदवृद्धिश्च । शौटीर ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति
  ब्राह्मणादिः ॥ १९ ॥
• चतुर्वेदादिभ्य उभयपदवृद्धिश्च * । ५ । १ । १२४ ॥ चतुर्वेद चतुर्वर्ण चतुरा-
  श्रम सर्वविद्य त्रिलोक त्रिस्वर षड्गुण सेना अन्तर संनिधि समीप उपम सुख तदर्थ इतिह
  मणिक ॥ इति चतुर्वेदादिः ॥ २० ॥
  पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् । ५ । १ । १२८ ॥ पुरोहित । राजासे । ग्रामिक
  पिण्डित सुहित बालमन्द (बाल मन्द) खण्डिक दण्डिक वर्मिक कर्मिक धर्मिक शीलिक
  सूतिक मौलिक तिलक अञ्जलक (अन्तलिक) रूपिक ऋषिक पुत्रिक अविक छत्रिक पर्षिक
  पथिक चर्मिक प्रतिक सारथि आस्तिक सूचिक संरक्ष सूचक (संरक्षसूचक) नास्तिक
  अजानिक शाकर नागर चूडिक ॥ इति पुरोहितादिः ॥ २१ ॥
  प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ् । ५ । १ । १२९ ॥ उद्गातृ उन्नेतृ प्रति-
  हर्तृ प्रशास्तृ होतृ पोतृ हर्तृ रथगणक पत्तिगणक सुष्ठु दुष्ठु अध्वर्यु वधू । सुभग मन्त्र ॥
  इत्युद्गात्रादिः ॥ २२ ॥

पञ्चमोऽध्यायः । (७१)
हायनान्तयुवादिभ्योऽण् । ५।१।१३० ॥ युवन् स्थविर होतृ यजमान । पुरुषासे । भ्रातृ
कुतुक श्रमण (श्रवण) कटुक कमण्डलु कुस्त्री सुस्त्री दुःस्त्री सुहृदय दुर्हृदय सुहृद् दुर्हृद् सुभ्रातृ
दुर्भ्रातृ वृषल परिव्राजक सब्रह्मचारिन् अनृशंस । हृदयासे । कुशल चपल निपुण पिशुन
कुतूहल क्षेत्रज्ञ । श्रोत्रियस्य यलोपश्च ॥ इति युवादिः ॥ २३ ॥
इन्द्रमनोजादिभ्यश्च । ५ । १ । १३३ ॥ मनोज्ञ प्रियरूप अभिरूप कल्याण मेधाविन्
आढ्य कुलपुत्र छान्दस छात्र श्रोत्रिय चोर धूर्त विश्वदेव युवन् कुपुत्र ग्रामपुत्र ग्रामकुलाल
ग्रामड (ग्रामषण्ड) ग्रामकुमार सुकुमार बहुल अवश्यपुत्र अमुष्यपुत्र आमुष्याकुल सारपुत्र शत-
पुत्र ॥ इति मनोज्ञादिः ॥ २४ ॥
तस्य पाकमूले पील्वादि कर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ । ५ । २ । २४ ॥
१ पीलु कर्कन्धू (कर्कन्धु) शमी करीर बल (कुवल) बदर अश्वत्थ खदिर ॥ इति
पील्वादिः ॥ २५ ॥
२ कर्ण अक्षि नख मुख केश पाद गुल्फ भ्रू शृङ्ग दन्त ओष्ठ पृष्ठ ॥ इति कर्णादिः॥२६॥
तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् । ५ । २ । ३६ ॥ तारका पुष्प कर्णक मञ्जरी
ऋजीष क्षण सूच सूत्र निष्क्रमण पुरीष उच्चार प्रचार विचार कुङ्मल कण्टक मुसल मुकुल
कुसुम कुतूहल स्तबक (स्तवक) किसलय पल्लव खण्डवेग निद्रा मुद्रा बुभुक्षा धनुष्या पिपासा
श्रद्धा अभ्र पुलक अङ्गारक वर्णक द्रोह दोह सुख दुःख उत्कण्ठा भर व्याधि वर्मन् व्रण
गौरव शास्त्र तरङ्ग तिलक चन्द्रक अन्धकार गर्व कुमुर (मुकुर) हर्ष उत्कर्ष रण कवलय
गर्भ क्षुध् सीमन्त ज्वर गर रोग रोमाञ्च पण्डा कजल तृष् कोरक कलोस स्थपुट फल
कञ्चुक शृङ्गार अङ्कुर शैवल बकुल श्वभ्र अराल कलङ्क कर्दम कन्दल मूर्च्छा अङ्गार
हस्तक प्रतिबिम्ब विग्रतन्त्र प्रत्यय दीक्षा गर्ज । गर्भादप्राणिनि ॥ इति तारकादिः ॥
आकृतिगणः ॥ २७ ॥
विमुक्तादिभ्योऽण् । ५ । २ । ६१ ॥ विमुक्त देवासुर रक्षोसुर उपसद् सुवर्ण परि-
सारक सदसत् वसु मरुत् पत्नीवत् वसुमत् महीयत्त्व सत्त्वत् वर्हवत् दशार्ण दशार्ह वयस्
हविर्धान पतत्रिन् महित्री अम्यहृत्य सोमापूषन् इडा अग्नावैष्णू उर्वशी वृत्रहन् ॥ इति
विमुक्तादिः ॥ २८ ॥
गोषदादिभ्यो वुन् । ५।२।६२॥ गोषद इषेत्वा मातरिश्वन् देवस्यत्वा देवीरापः कृष्णो-
स्याखरेष्ठः देवीधिया (देवीधियम्) क्षोहण युञ्जान अञ्जन प्रभूत प्रतूर्त कृशानु (कृशाकु) ॥
इति गोषदादिः ॥ २९ ॥
आकर्षादिभ्यः कन् । ५ । २ । ६४ ॥ आकर्ष (आकष) त्सरु पिशाच पिचण्ड
अशनि अश्मन् निचय जय चय विजय आचय नय पाद दीप हृद हाद ह्राद गद्गद शकुनि ॥
इत्याकर्षादिः ॥ ३० ॥

ित? No! In Arsaadi: अर्शस्, उरस्, तुन्द, चतुर, पलित, जटा, घटा... Is itपलित? Look at the letters: प, then लि, then त! Wait! प+लि+त=पलित! It has an i-matra on ल: पलित! Not पण्डित! Look closely: प, then लि(the matra curves overल), then त. It is 100% पलित! And then: जटा वटा घटा`!

• Line 28:
  • अभ्र अघ कर्दम अम्ललवण । स्वाङ्गाद्धीनात् । वर्णात् । इत्यर्शआदिः । आकृतिगणः ॥४०॥
  • Wait, is it इत्यर्शआदिः or इत्यर्शआदिः?
  • Look at इत्यर्शआदिः: इत्य + र्शा (crossed with ink) + दिः -> इत्यर्शआदिः or इत्यर्शादिः?
  • Wait, there is a pen mark crossing through it. The printed text is: इत्यर्शआदिः or इत्यर्शादिः?

पञ्चमोऽध्यायः । ( ७३ )
पङ्कज सरोज राजीव नालीक सरोरुह पुटक अरविन्द अम्भोज अब्ज कमल पयस् ॥ इति
पुष्करादिः ॥ ४२ ॥
बलादिभ्यो मतुबन्यतरस्याम् । ५ । २ । १३६ ॥ बल उत्साह उद्भास उद्दाम
उद्भास शिखा कुल चूडा सुल कूल आयाम व्यायाम उपयाम आरोह अवरोह परिणाह युद्ध ॥
इति बलादिः ॥ ४३ ॥

• दृशिग्रहणाद्भवदादियोग एव * । ५ । ३ । १४ ॥ भवान् दीर्घायुः देवानांप्रिय
  आयुष्मान् ॥ इति भवदादिः ॥ ४४ ॥
  देवपथादिभ्यश्च । ५ । ३ । १०० ॥ देवपथ हंसपथ वारिपथ रथपथ स्थलपथ करि-
  पथ अजपथ राजपथ शतपथ शङ्कुपथ सिन्धुपथ सिद्धगति उष्ट्रग्रीव वामरज्जु हस्त इन्द्र दंड
  पुष्प मत्स्य ॥ इति देवपथादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ४५ ॥
  शाखादिभ्यो यः । ५ । ३ । १०३ ॥ शाखा मुख जघन शृङ्ग मेघ अभ्र चरण स्कन्ध
  स्कद ( स्कन्द ) उरस् शिरस् अग्र शाण ॥ इति शाखादिः ॥ ४६ ॥
  शर्करादिभ्योऽण् । ५ । २ । १०७ ॥ शर्करा कपालिका कपिष्ठिका ( कनिष्ठिका )
  पुण्डरीक शतपत्र गोलोमन् लोमन् गोपुच्छ नराची नकुल सिकता ॥ इति शर्करादिः ॥ ४७॥
  अंगुल्यादिभ्यष्ठक् । ५ । ३ । १०८ ॥ अङ्गुली मरुज वभ्रु वल्गु मण्डर मण्डल
  शष्कुली हरि कपि मुनि रुह खल उदश्वित् गोणी उरस् कुलिश ॥ इत्यङ्गुलीत्यादिः ॥ ४८॥
  दामन्यादित्रिगर्तषष्ठाच्छः । ५ । ३ । ११६ ॥ दामनि औलपि वैजवापि औदकि
  औदङ्गि अच्युतन्ति ( आच्युतन्ति ) अच्युतदन्ति ( आच्युतदन्ति ) शाकुन्तकि आकिदन्ति॥
  औडवि काकदन्तकि शात्रुतपि सर्वासेनि बिन्दु वै न्दवि तुलभ मौजायन काकन्दि सावित्रीपुत्र
  इति दामन्यादिः ॥ ४९ ॥
  पर्श्वादिर्यौधेयादिभ्योऽणञौ । ५ । ३ । ११७ ॥
  १ पर्शु असुर रक्षस् बाह्लीक वयस् वसु मरुत् सत्त्वत् दशार्ह पिशाच अशनि कार्षापण ॥
  इति पर्श्वादिः ॥ ५० ॥
  २ यौधेय कौशेय शौकेय शौश्रेय धार्तेय वार्तेय ज्याबाणेय त्रिगर्त भरत उशीनर ॥ इति
  यौधेयादिः ॥ ५१ ॥
  स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् । ५ । ४ । ३ ॥ स्थूल अणु माषेषु ( माष इक्षु )
  कृष्ण तिलेषु । यव व्रीहिषु । इक्षु तिले ।

( ७४ ) गणपाठे-
शून्य रिक्ते । दान कुत्सिते । तनु सूत्रे ईयसश्च । ज्ञात अज्ञात । कुमारीक्रीडनकानि च
( कुमारक्रीडनकानि च ) इति यावादिः ॥ ५३ ॥
विनयादिभ्यष्ठक् । ५ । ४ । ३४ ॥ विनय समय । उपायो ह्रस्वत्वं च । संप्रति संगति
कथंचित् अकस्मात् समाचार उपचार समाय ( समयाचार ) व्यवहार संप्रदान समुत्कर्ष समूह
विशेष अत्यय ॥ इति विनयादिः ॥ ५४ ॥
प्रज्ञादिभ्यश्च । ५ । ४ । ३८ ॥ प्रज्ञ वणिज् उशिज् उष्णिज् प्रत्यक्ष विद्वस् वेदस् षोडश्
विद्या मनस् । श्रोत्र शरीरे । जुह्वत् । कृष्ण मृगे । चिकीर्षत् । चोर शत्रु योध चक्षुस् वसु
एनस् मरुत् क्रुञ्च सत्त्वत् दशार्ह वयस् व्याकृत असुर रक्षम् पिशाच अशनि कार्षापण देवता
बन्धु ॥ इति प्रज्ञादिः ॥ ५५ ॥

• आद्यादिभ्य उपसंख्यानम् * । ५ । ४ । ४४ ॥ आदि मध्य अन्त पृष्ठ पार्श्व ॥
  इत्याद्यादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ५६ ॥
  अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः । ५ । ४ । १०७ ॥ शरद् विपाश् अनस् मनस्
  उपानह् अनडुह् दिव् हिमवत् हिरुक् विद् सद् दिश दृश् विश् चतुर त्यद् तद् यद् कियत् ॥
  जराया जरश्च । प्रतिपरमनुभूयोऽक्ष्णः । पथिन् ॥ इति शरदादिः ॥ ५७ ॥
  द्विदण्डादिभ्यश्च । ५ । ४ । १२८ ॥ द्विदण्डि द्विमुसलि उभाञ्जलि उभयाञ्जलि उभा-
  दन्ति उभयादन्ति उमाहस्ति उभयाहस्ति उभाकर्णि उभयाकर्णि उभापाणि उभयापाणि उभाबाहु
  उभयाबाहु एकपदि प्रोष्ठपदि आद्यपदि ( आद्य्वपदि ) सपदि निकुञ्च्यकरणि संह-
  तपुच्छि अन्तेवासि ॥ इति द्विदण्डादिः ॥ ५८ ॥
  पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । ५ । ४ । १३८ ॥ हस्तिन् कुदाल अश्व कशिक
  कुरुत कटोल कटोळक गण्डोल गण्डोलक कण्डोल कण्डोलक अज कपोत जाल गण्ड महेला
  दासी गणिका कुसूल ॥ इति हस्त्यादिः ॥ ५९ ॥
  कुम्भपदीषु च । ५ । ४ । १३९ ॥ कुम्भपदी एकपदी जालपदी शूलपदी मुनिपदी
  गुणपदी शतपदी सूत्रपदी गोधापदी कलशीपदी विपदी तृणपदी द्विपदी त्रिपदी षट्पदी
  दासीपदी शितिपादी विष्णुपदी सुपदी निष्पदी आर्द्रपदी कुणिपदी कृष्णपदी शुचिपदी
  द्रोणीपदी (द्रोणपदी) द्रुपदी सूकरपदी शकृत्पदी अष्टापदी स्थूणापदी अपदी सूचीपदी ॥
  इति कुम्भप्यादिः ॥ ६० ॥
  उरःप्रभृतिभ्यः कपू । ५ । ४ । १५१ ॥ उरस् सर्पिस् उपानह् पुमान् अनड्वांन् पयः
  नौः लक्ष्मीः दधि मधु शाली शालिः । अर्थान्तजः ॥ इत्युरःप्रभृतयः ॥ ६१ ॥
  षष्ठोऽध्यायः ।
• शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् * । ६ । १ । ९४ ॥ शकन्धुः कर्कन्धुः कुलटा ॥
  सीमन्तः केशवेशे । हलीषा मनीषा लाङ्गलीषा पतञ्जलिः । सारङ्गः पशुपक्षिणोः ॥ इति
  शकन्ध्वादिः ॥ १॥

षष्ठोऽध्यायः। ( ७५ )

पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् । ६ । १ । १५७ ॥ पारस्करो देशः । कारस्करो
वृक्षः । रथस्था नदी । किष्कुः प्रमाणम् । किष्किंधा गुहा । तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः
सुट् तलोपश्च । प्रातुम्पतौ गवि कर्तरि ॥ इति पारस्करादिः ॥ २ ॥
उञ्छादीनां च । ६ । १ । १६० ॥ उञ्छ म्लेच्छ जङ्ग नल्प (जल्प) जप वध ।
युग कालविशेषे । रथाङ्गमुपकरणे च । गरो दूष्ये । वेदवेगवेष्टबन्धाः करणे । स्तुथुद्रुवश्छन्दसि ।
वर्तनि स्तोत्रे । श्वभ्रे दरः । साम्बतापौ भावगर्हायाम् । उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्र । भक्षमन्थमौ-
गमन्थाः ॥ इत्युञ्छादिः ॥ ३ ॥
वृषादीनां च । ६ । १ । २०३ ॥ वृषः जनः ज्वरः ग्रहः हयः गयः नयः तायः तयः
चयः अमः वेदः सूदः अंशः गुहा । शमरणौ संज्ञायाम् । संमतौ भावकर्मणोः । मन्त्रः शान्तिः
कामः यामः आरा धारा कारा वहः कल्पः पादः ॥ इति वृषादिः ॥ आकृतिगणः ॥ अवि-
हितलक्षणमायुदात्तत्वं वृषादिषु ज्ञेयम् ॥ ४ ॥
विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु । ६ । २ । २४ ॥ विस्पष्ट विचित्र विचित्त व्यक्त संपन्न
पटु पंडित कुशल चपल निपुण ॥ इति विस्पष्टादिः ॥ ५ ॥
कार्तकौजपादिश्च । ६ । २ । ३७ ॥ कार्तकौजपौ सावणिंमाण्डकेयौ (सावर्णिमा-
ण्डकेयौ) अवन्त्यश्मकाः पैलश्यापर्णेयाः कपिश्यापर्णेयाः शीतिकाक्षपाञ्चालेयाः कटुकवाभ्रूलेयाः
शाक्लशुनकाः शाकलशणकाः शणकबाभ्रवाः आर्चामिमौद्गलाः कुन्तिसुराष्ट्राः चिन्तिसुराष्ट्राः
तण्डवतण्डाः अविमत्तकामविद्धाः बाभ्रवशालङ्कायनाः बाभ्रवदानच्युताः कठकालापाः कठकौ-
थुमाः कौथुमलीकाक्षाः स्त्रीकुमारम् मौदपैप्पलादाः वत्सजरन्तः सौश्रुतपार्थिवाः जरामृत्यू
याज्यानुवाक्ये ॥ इति कार्तकौजपादिः ॥ ६ ॥
कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यश्लीलदृढरूपा पारेवडवा तैतिलकद्रूः पण्यकम्बलो
दासीभाराणां च । ६ । २ । ४२ ॥ दासीभारः देवहूतिः देवभीतिः देवलातिः वसुनीतिः
(वसूनितिः) ओषधिः चन्द्रमाः ॥ इति दासीभारादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७ ॥
युक्तारोहादयश्च । ६ । २ । ८१ ॥ युक्तारोही आगतरोही आगतयोधी आग-
तवश्री आगतनन्दी आगतप्रहारी आगतप्रमत्स्यः क्षीरहोता भगिनीभर्ता ग्रामगोधुक् अश्वत्रि-
रात्रः गर्गत्रिरात्रः व्युष्टित्रिसत्रः गणपादः एकशितिपाद् । पात्रेसमितादयश्च ॥ इति युक्तारो-
हादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ८ ॥
घोषादिषु च । ६ । २ । ८५ ॥ घोष घट (कट) वल्लभ हृद बदरी पिङ्गल (पिङ्गली)
पिशङ्ग माला रक्षा शाला (वृट्) कुट कूट शाल्मली अश्वत्थ तृण शिल्पी मुनि प्रेक्षाकू
(प्रेक्षा) ॥ इति घोषादिः ॥ ९ ॥
छात्रादयः शालायाम् । ६ । २ । ८६ ॥ छात्रि पेलि भाण्डि व्याडि आखण्डि आटि
गोमि ॥ इति छात्रादिः ॥ १० ॥

( ७६ ) गणपाठे-
प्रत्येऽवृद्धमकर्क्यादीनाम् । ६ । २ । ८७ ॥ कर्क ( कर्की ) मन्त्री मकरी कर्कन्धु
शमी करीर ( करीर ) कन्दुक कुवल ( कवल ) बदरी ॥ इति कर्क्यादिः ॥ ११ ॥
मालादीनां च । ६ । २ । ८८ ॥ माला शाला शोणा ( शोण ) द्राक्षा साक्षा क्षामा
काञ्ची एक काम दिवोदास वध्यश्व ॥ इति मालादिः ॥ आकृतिगणः ॥ १२ ॥
ऋत्वादयश्च । ६ । २ । ११८ ॥ ऋतु दृशीक प्रतीक प्रतूर्ति हव्य भव्य भग ॥
इति ऋत्वादिः ॥ १३ ॥
आदिश्चिहणादीनाम् । ६ । २ । १२५ ॥ चिहण मदुर सद्गमर वैतुल पटक मैडा-
लिकर्णक वैडालिकर्णि कुक्कुट चिक्कण चिल्कण ॥ इति चिहणादिः ॥ १४ ॥
वर्गादयश्च । ६ । २ । १३१ ॥ दिगादिषु वर्गादयस्त एव कृतयदन्ता वर्गादयः ॥ १५॥
चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः । ६ । २ । १३४ ॥ चूर्ण करिष करीष शाकिन शाकट
द्राक्षा तूस्त कुन्दम दलप चमसी चकन चौल ॥ इति चूर्णादिः ॥ १६ ॥
उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् । ६ । २ । १४० ॥ वनस्पतिः बृहस्पतिः शचीपतिः
तनून्नपात् नराशंसः शुनःशेपः शण्डामर्कौ तृष्णावरूत्री लम्बाविश्ववयसौ मर्त्येयुः इति वन-
स्पत्यादिः ॥ १७ ॥
संज्ञायामनाचितादीनाम् । ६ । २ । १४६ ॥ आचित पर्याचित आस्थापित परि-
गृहीत निरुक्त प्रतिपन्न अपश्लिष्ट प्रश्लिष्ट उपहित उपस्थित संहिताविव ॥ इत्याचितादिः॥१८॥
प्रवृद्धादीनां च । ६ । २ । १४७ ॥ प्रवृद्धं यानम् । प्रवृद्धो वृषलः । प्रयुतासुष्णवः ।
आकर्षे अवहितः अवहितो भोगेषु खट्वारूढः । कविशस्तः ॥ इति प्रवृद्धादिः ॥ आकृति-
गणोऽयम् ॥ तेन । प्रवृद्धं यानम् । अप्रवृद्धो वृषकृतो रथ इत्यादिः ॥ १९ ॥
कृत्योकेष्णुञ्चार्वादयश्च । ६ । २ । १६० ॥ चारु साधु यौधिक ( यौधिकि
अनङ्गमेजय वदान्य अकस्मात् । वर्तमानवर्धमानत्वरमाणध्रियमाणक्रियमाणरोचमानशोभ-
मानाः संज्ञायाम् । विकारसदृशे व्यन्तससस्ते । गृहपति गृहपतिक । राजाह्नोश्छन्दसि ॥
इति चार्वादिः ॥ २० ॥
न गुणाद्योऽवयवाः । ६ । २ । १७६ ॥ गुण अक्षर अध्याय सूक्त छन्दोमान ॥
इति गुणादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २१ ॥
निरुदकादीनि च । ६ । २ । १८४ ॥ निरुदक निरुपल निर्मक्षिक निर्मशक निष्कां-
तक निष्कालिक निष्पेष दुस्तरीप निस्तरीप निस्तरीक निरजिन उदजिन उपजिन्न ।
परेहस्तपादकेशकर्णाः ॥ इति निरुदकादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २२ ॥
प्रतेरंश्वादयस्तत्पुरुषे । ६ । २ । १९३ ॥ अंशु जन राजन् उष्ट्र खेटक अजिर आर्द्री
-श्रवण कृत्तिका अर्धपुर ॥ इत्यंश्वादिः ॥ २३ ॥
उपाद्द्यूनजिनमगौरादयः । ६ । २ । १९४ ॥ गौर तैष तैल लैट लोट जिह्वा
कृष्ण कन्या गुध कल्प पाद ॥ इति गौरादिः ॥ २४ ॥

सप्तमोऽध्यायः। ( ७७ )

• त्रिचक्रादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् * ६ । २ । १९९ ॥ त्रिचक्र त्रिवृत् । त्रिवङ्कर ॥
  इति त्रिचक्रादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २५ ॥
  स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु । ६ । ३ ।
  ३४ ॥ प्रिया मनोज्ञा कल्याणी सुभगा दुर्भगा भक्तिः सचिवा स्वसा कान्ता क्षान्ता समा
  चपला दुहिता वामा अबला तनया ॥ इति प्रियादिः ॥ २६ ॥
  तसिलादिष्वाकृत्वसुचः । ६ । ३ । ३५ ॥ तसिल् त्रल् तरप् तमप् चरट् जातीयर्
  कल्पप् देशीयर् रूपप् पाशप् थल् थाल् दा हिँल् तिल् ध्यन् ॥ इति तसिलादयः ॥ २७ ॥
• कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु * ६ । ३ । ४२ ॥ कुक्कुटी मृगी काकी अण्ड पद
  शाव भृकुंस भृकुटी ॥ इति कुक्कुट्यादिरण्डादिश्च ॥ २८ ॥ २९ ॥
  पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् । ६ । ३ । १०९ ॥ पृषोदर पृषोत्थान वलाहक जीमूत
  श्मशान उलूखल पिशाच बृसी मयूर ॥ इति पृषोदरादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ३० ॥
  वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुलकादीनाम् । ६ । ३ । ११७ ॥
  १ कोटर मिश्रक सिध्रक पुरग सारिक ( शारिक ) इति कोटरादिः ॥ ३१ ॥
  २ किंशुलक शाल्व नड अञ्जन भञ्जन लोहित कुक्कुट ॥ इति किंशुलकादिः ॥ ३२ ॥
  मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम् । ६ । ३ । ११९ ॥ अजिर खदिर पुलिन हंसक ( हंस )
  कारण्ड ( कारण्डव ) चक्रवाक ॥ इत्यजिरादिः ॥ ३३ ॥
  शरादीनां च । ६ । ३ । १२० ॥ शर वंश धूम अहि कपि मणि मुनि शुचि हनु ॥
  इति शरादिः ॥ ३४ ॥
• अपील्वादीनामिति वक्तव्यम् * ६ । ३ । १२१ ॥ पीलु दारु रुचि चारु गम्-
  कम् ॥ इति पील्वादिः ॥ ३५ ॥
  बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् । ६ । ४ । १५३ ॥ छविधानार्थे ये नडादयस्ते यदा
  छसन्नियोगे कृतकुगागमास्ते बिल्वकादयः ॥ ३६ ॥
  सप्तमोऽध्यायः ।
  स्नात्व्यादयश्च । ७ । १ । ४९ ॥ स्नात्वी पीत्वी ॥ इति स्नात्व्यादिः ॥ आकृ-
  तिगणः ॥ १ ॥
  द्वारादीनां च । ७ । ३ । ४ ॥ द्वार स्वर स्वाध्याय व्यल्काश स्वस्ति स्वर स्फ्यकृत् स्वादु
  मृदु श्वस् श्वन् स्व ॥ इति द्वारादिः ॥ २ ॥
  स्वागतादीनां च । ७ । ३ । ७ ॥ स्वागत स्वध्वर स्वङ्ग व्यङ्ग व्यड व्यवहार स्वपति ॥
  इति स्वागतादिः ॥ ३ ॥
  अनुशतिकादीनां च । ७ । ३ । २० ॥ अनुशतिक अनुहोड अनुसंवरण ( अनुसंचरण )
  अनुसंवत्सर अङ्गारवेणु असिहत्य अस्यहत्य अस्येहति वध्योग पुष्करसद् अनुहरत् कुरुकत

( ७८ ) गणपाठे-
कुरुपञ्चाल उदक्शुद्ध इहलोक परलोक सर्वलोक सर्वपुरुष सर्वभूमि प्रयोग परस्त्री । राज-
पुरुषार्थ्यत्रि । सुत्रनड ॥ इत्यनुशतिकादिः ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ तेन अभिगम अधि-
भूत अधिदेव चतुर्विद्या ॥ इत्यादिः ॥ ४ ॥

• क्षिपकादीनां चोपसंख्यानम् * ७ । ३ । ४५ ॥ क्षिपका ध्रुवका चरका सेवका
  करका चटका अवका हलका अलका कन्यका ध्रुवका एडका ॥ इति क्षिपकादिः ॥
  आकृतिगणः ॥ ५ ॥
  न्यङ्क्वादीनां च । ७ । ३ । ५३ ॥ न्यङ्कु मद्गु भृगु दूरेपाक फलेपाक क्षणेपाक
  दूरेपाका फलेपाका दूरेपाकु फलेपाकु तक्र ( तत्र ) वक्र ( चक्र ) व्यतिषङ्ग अनुषङ्ग अवसर्ग
  उपसर्ग श्वपाक मांसपाक ( मासपाक ) मूलपाक कपोतपाक उलूकपाक । संज्ञायां मेघनिदा-
  घायदाघार्घाः । न्यग्रोध विरुत ॥ इति न्यङ्क्वादिः ॥ ६ ॥
• काण्यादीनां वेति वक्तव्यम् * ७ । ४ । ३ ॥ कण रण भण श्रण लुप हेठ ह्लायि
  वाणि लोटि ( लोठि ) लोपि ॥ इति काण्यादिः ॥ ७ ॥
  अष्टमोऽध्यायः ।
  तिङो गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः । ८ । १ । २७ ॥ गोत्र ब्रुव प्रवचन प्रहसन
  प्रकथन प्रत्ययन प्रपञ्च प्राय न्याय प्रचक्षण विचक्षण अवचक्षण स्वाध्याय भूयिष्ठ वानाम ॥
  इति गोत्रादिः ॥ १ ॥
  पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः । ८ । १ । ६७ ॥ काष्ठ दारुण अमातापुत्र वेश
  अनाज्ञात अनुज्ञात अपुत्र अयुत अद्भुत अनुक्त भृश घोर सुख परम सु अति॥इति काष्ठादिः॥२॥
  मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । ८ । २ । ९ ॥ यव दल्मि ऊर्मि ( उर्मि )
  भूमि कृमि कुञ्चा वशा द्राक्षा भ्राक्षा ध्रजि व्रजि ध्वजि निजि सिजि संजि हरित् ककुत् मरुत्
  गरुत् इक्षु द्रु मधु ॥ इति यवादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ३ ॥
• अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानम् * ८ । २ । ७० ॥
  १ अहर् गीर् धूर् ॥ इत्यहरादिः ॥ ४ ॥
  २ पति गण पुत्र ॥ इति पत्यादिः ॥ ५ ॥
  कस्कादिषु च । ८ । ३ । ४८ ॥ कस्कः कौतस्कुतः आतुष्पुत्रः शुनस्कर्णः सद्यस्कालः
  सद्यस्त्रीः साद्यस्कः कांस्कान् सर्पिष्कुण्डिका धनुष्कपालम् बहिष्पलम् ( बर्हिष्पलम् ) यजुष्पा-
  त्रम् अयस्कान्तः तमस्काण्डः अयस्काण्डः मेदस्पिण्डः भास्करः अहस्करः ॥ इति कस्कादिः ॥
  आकृतिगणः ॥ ६•॥
  सुषामादिषु च । ८ । ३ । ९८ ॥ सुषामा निःषामा दुःषामा सुपेधः निषेधः निःषेधः
  दुःषेधः सुषंधिः निःषंधिः दुःषंधिः सुष्ठु दुष्ठु । गौरिपक्थः संज्ञायाम् । प्रतिषिणका जलाषाहम्
  ( जलापाडम् ) नैषेचनम् दुन्दुभिषेवणम् ( दुन्दुभिषेचनम् ) । एति संज्ञायामगात् । नक्षत्राद्वा।
  हरिषेणः रोहिणीषेणः ॥ इति सुषामादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७ ॥

अष्टमोऽध्यायः । (७९)
न रपरसृपिसृजिसपृशिसपृहिसवनादीनाम् । ८.३।११० ॥ सवने सवने । सूते सूते ।
सोमे सोमे । सवनमुखे सवनमुखे । किसं किसम् (किंसः किसः ) । अनुसवनमनुसवनम् ।
गोसनिं गोसनिम् । अश्वसनिमश्वसनिम् ॥ पाठान्तरम् ॥ सवनेसवने । सवनमुखे सवनमुखे ।
अनुसवनमनुसवनम् । संज्ञायां बृहस्पतिसवः । शकुनिसवनम् । सोमे सोमे । सूते सूते ।
संवत्सरे संवत्सरे । बिसं बिसम् । किसं किसम् । मुसलं मुसलम् गोसनिम् अश्वसनिम् ॥ इति
सवनादिः ॥ ८ ॥

• इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः * ८ । ४ । ६ ॥ इरिका मिरिका तिमिरा ॥
  इत्यीरिकादिः । आकृतिगणः ॥ ९ ॥
• गिरिनद्यादीनां च । ८ । ४ । १० ॥ गिरिनदी गिरिनख गिरिनद्ध । गिरिनितम्ब
  चक्रनदी चक्रनितम्ब तुर्यमान मात्रोन आर्गयन ॥ इति गिरिनद्यादिः ॥ आकृ० ॥ १० ॥
  क्षुम्नादिषु च । ८ । ४ । ३९ ॥ क्षुम्न तृनमन नंदिन् नन्दन नगर । एतान्युत्तरपदानि
  संज्ञायां प्रयोजयन्ति । हरिनन्दी हरिनन्दनः गिरिनगरम् । नृतिर्यङि प्रयोजयन्ति । नरीनृत्यते ।
  नर्तन गहन नन्दन निवेश निवास अभि अनूप । एतान्युत्तरपदानि प्रयोजयन्ति । परिनर्तनं
  वारिगहनं परिनन्दनं शरनिवेशः शरनिवासः शराभिः दर्भानूपः । आचार्यादणत्वं च ॥ आकृ-
  तिगणोऽयम् । पाठान्तरम् ॥ क्षुम्ना तृप्नु नृनमन नरनगर नन्दन । यङ्नृतौ । गिरिनदी
  गुहगमन निवेश निवास अभि अनूप आचार्यभोगीन चतुर्हायन । इरिकादीनि वनोत्तरपदानि
  संज्ञायाम् । इरिका तिमिर समीर कुबेर हरि कर्मार ॥ इति क्षुम्नादिः ॥ ११ ॥
  ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतो गणपाठः समाप्तः ॥

धातुपाठः।

येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥ १ ॥
वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् ।
पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ २ ॥
भ्वादिगणः।
१ भू सत्तायाम् ॥ उदात्तः परस्मैभाषः ॥ २ एध वृद्धौ । ३ स्पर्ध संघर्षे । ४ गाधृ
प्रतिष्ठालिप्सयोर्ग्रन्थे च । ५ बाधृ लोडने । ६ नाथृ ७ नाधृ याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु । ८ दध
धारणे । ९ स्कुदि आप्रवणे । १० ष्विदि श्वैत्ये । ११ वदि अभिवादनस्तुत्योः ॥ १२ भदि
कल्याणे सुखे च । १३ मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । १४ स्पदि किंचित्चलने । १५
क्लिदि परिदेवने । १६ मुद हर्षे । १७ दद दाने । १८ ष्वद । १९ स्वर्द आस्वादने । २० ऊर्ह
माने क्रीडायां च । २१ कूर्द २२ खूर्द २३ गूर्द २४ गुद क्रीडायामेव । २५ षूद क्षरणे ।
२६ हाद अव्यक्ते शब्दे । २७ ह्लादी सुखे च । २८ स्वाद आस्वादने । २९ पर्द कुत्सिते
शब्दे । ३० यती प्रयत्ने । ३१ युतृ ३२ जुतृ भासने । ३३ विथृ ३४ वेथृ याचने । ३५
श्रथि शैथिल्ये । ३६ ग्रथि कौटिल्ये । ३७ कत्थ श्लाघायाम् ॥ एधादय उदात्ता अनु-
दात्तेत आत्मनेभाषाः ३८ अत सातत्यगमने । ३९ चिती संज्ञाने । ४० च्युतिर् आसि-
चने । ४१ च्युतिर् क्षरणे । ४२ मन्थ विलोडने । ४३ कथि ४४ पृथि ४५ लुथि ४६
मथि हिंसासंक्लेशनयोः । ४७ षिध गत्याम् । ४८ षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । ४९ खाद
भक्षणे । ५० खद स्थैर्ये हिंसायां च । ५१ बद स्थैर्ये । ५२ गद व्यक्तायां वाचि । ५३
रद विलेखने । ५४ णद अव्यक्ते शब्दे । ५५ अर्द गतौ याचने च । ५६ नर्द ५७ गर्द
शब्दे । ५८ तर्द हिंसायाम् । ५९ कर्द कुत्सिते शब्दे । ६० खर्द दन्दशूके । ६१ अति
६२ अदि बन्धने । ६३ इदि परमैश्वर्ये । ६४ बिदि अवयवे ॥ मिदि इत्येके ॥ ६५ गडि
वदनैकदेशे । ६६ गिडि कुत्सायाम् । ६७ टुनदि समृद्धौ । ६८ चदि आह्लादे । ६९
त्रदि चेष्टायाम् । ७० कदि ७१ क्रदि ७२ क्लदि आह्वाने रोदने च । ७३ क्लिदि परि-
देवने । ७४ शुन्व शुद्धौ ॥ अतादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ७५ शीकृ
सेचने । ७६ लोकृ दर्शने । ७७ श्लोकृ संघाते । ७८ द्रेकृ ७९ ध्रेकृ शब्दोत्साहयोः । ८०
रेकृ शङ्कायाम् ८१ सेकृ ८२ स्रेकृ ८३ स्रकि ८४ श्रकि ष्लकि ८५ गतौ । ८६ शकि शङ्का-
याम् । ८७ अकि लक्षणे । ८८ वकि कौटिल्ये । ८९ मकि मण्डने । ९० कक लौल्ये । ९१
कुक ९२ वृक आदाने । ९३ चक तृप्तौ प्रतिघाते च । ९४ ककि ९५ वकि ९६ श्वकि
९७ त्रकि ९८ ढौक ९९ त्रौक १०० ष्बष्क १०१ वस्क १०२ मस्क १०३ टिक १०४

गतौ - sañj / svasj / sasj / sja).
Wait, २०५: म्लेछ or म्लेच्छ?
Image: म्लेछ - it has only one छ! म्लेछ अव्यक्ते.

• Line 25 (L26):
  शब्दे । २०६ लछ २०७ लाछि लक्षणे । २०८ वाछि इच्छायाम् । २०९ आछि आयामे ।
  Wait, look at २०६: लछ (one छ).
  २०७: लाछि (ल + ा + छ + ि).
  २०८: वाछि (व + ा + छ + ि).
  २०९: आछि (आ + छ + ि).
  Yes, single छ in all of them!

• Line 26 (L27):
  २१० हीछ लज्जायाम् । २११ हुर्च्छा कौटिल्ये । २१२ मुर्छा मोहसमुच्छ्राययोः । २१३
  Wait:
  २१०: हीछ (ह + ी + छ).
  २११: हुर्च्छा (ह + ु + र् + च् + छ + ा = हुर्च्छा).
  २१२: मुर्छा (म + ु + र् + छ + ा = मुर्छा - wait, is there a