वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ७८ ) गणपाठे-
कुरुपञ्चाल उदक्शुद्ध इहलोक परलोक सर्वलोक सर्वपुरुष सर्वभूमि प्रयोग परस्त्री । राज-
पुरुषार्थ्यत्रि । सुत्रनड ॥ इत्यनुशतिकादिः ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ तेन अभिगम अधि-
भूत अधिदेव चतुर्विद्या ॥ इत्यादिः ॥ ४ ॥

• क्षिपकादीनां चोपसंख्यानम् * ७ । ३ । ४५ ॥ क्षिपका ध्रुवका चरका सेवका
  करका चटका अवका हलका अलका कन्यका ध्रुवका एडका ॥ इति क्षिपकादिः ॥
  आकृतिगणः ॥ ५ ॥
  न्यङ्क्वादीनां च । ७ । ३ । ५३ ॥ न्यङ्कु मद्गु भृगु दूरेपाक फलेपाक क्षणेपाक
  दूरेपाका फलेपाका दूरेपाकु फलेपाकु तक्र ( तत्र ) वक्र ( चक्र ) व्यतिषङ्ग अनुषङ्ग अवसर्ग
  उपसर्ग श्वपाक मांसपाक ( मासपाक ) मूलपाक कपोतपाक उलूकपाक । संज्ञायां मेघनिदा-
  घायदाघार्घाः । न्यग्रोध विरुत ॥ इति न्यङ्क्वादिः ॥ ६ ॥
• काण्यादीनां वेति वक्तव्यम् * ७ । ४ । ३ ॥ कण रण भण श्रण लुप हेठ ह्लायि
  वाणि लोटि ( लोठि ) लोपि ॥ इति काण्यादिः ॥ ७ ॥
  अष्टमोऽध्यायः ।
  तिङो गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः । ८ । १ । २७ ॥ गोत्र ब्रुव प्रवचन प्रहसन
  प्रकथन प्रत्ययन प्रपञ्च प्राय न्याय प्रचक्षण विचक्षण अवचक्षण स्वाध्याय भूयिष्ठ वानाम ॥
  इति गोत्रादिः ॥ १ ॥
  पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः । ८ । १ । ६७ ॥ काष्ठ दारुण अमातापुत्र वेश
  अनाज्ञात अनुज्ञात अपुत्र अयुत अद्भुत अनुक्त भृश घोर सुख परम सु अति॥इति काष्ठादिः॥२॥
  मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । ८ । २ । ९ ॥ यव दल्मि ऊर्मि ( उर्मि )
  भूमि कृमि कुञ्चा वशा द्राक्षा भ्राक्षा ध्रजि व्रजि ध्वजि निजि सिजि संजि हरित् ककुत् मरुत्
  गरुत् इक्षु द्रु मधु ॥ इति यवादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ३ ॥
• अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानम् * ८ । २ । ७० ॥
  १ अहर् गीर् धूर् ॥ इत्यहरादिः ॥ ४ ॥
  २ पति गण पुत्र ॥ इति पत्यादिः ॥ ५ ॥
  कस्कादिषु च । ८ । ३ । ४८ ॥ कस्कः कौतस्कुतः आतुष्पुत्रः शुनस्कर्णः सद्यस्कालः
  सद्यस्त्रीः साद्यस्कः कांस्कान् सर्पिष्कुण्डिका धनुष्कपालम् बहिष्पलम् ( बर्हिष्पलम् ) यजुष्पा-
  त्रम् अयस्कान्तः तमस्काण्डः अयस्काण्डः मेदस्पिण्डः भास्करः अहस्करः ॥ इति कस्कादिः ॥
  आकृतिगणः ॥ ६•॥
  सुषामादिषु च । ८ । ३ । ९८ ॥ सुषामा निःषामा दुःषामा सुपेधः निषेधः निःषेधः
  दुःषेधः सुषंधिः निःषंधिः दुःषंधिः सुष्ठु दुष्ठु । गौरिपक्थः संज्ञायाम् । प्रतिषिणका जलाषाहम्
  ( जलापाडम् ) नैषेचनम् दुन्दुभिषेवणम् ( दुन्दुभिषेचनम् ) । एति संज्ञायामगात् । नक्षत्राद्वा।
  हरिषेणः रोहिणीषेणः ॥ इति सुषामादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७ ॥