वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

चष्टे कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकमिति * ॥ कंसंवधमाचष्टे कंसं घातयति ।
इह कंसं हन् इ इति स्थिते-॥ हनस्तोऽचिण्णलोः । ७ । ३ । ३२ ॥ हन्तेस्तकारोऽन्तादेशः
स्याच्चिण्णल्वर्जे ञिति णिति ॥ नन्वत्राङ्गसंज्ञा धातुसंज्ञा च कंसविशिष्टस्य प्राप्ता । ततश्चाङ्गद्वित्वयो-
र्दोषः । किंच कुत्वतत्वे न स्याताम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् । सत्यम् ।
प्रकृतिवच्चेति चकारो भिन्नक्रमः कारकं च चात्कार्यम् । हेतुमण्णिचः प्रकृतेर्हन्यादेर्हेतुमण्णौ या-
दृशं कारकं धातावनन्तर्भूतं द्वितीयान्तं यादृशं च कार्यं कुत्वतत्वादि तदिहापीत्यर्थः । कंस-
मजीघतत् ॥ कर्तृकरणाद्धात्वर्थे ॥ २ कर्तुर्व्यापारार्थं यत्करणं न तु चक्षुरादिमात्रमित्यर्थः ।
असिना हन्ति । असयति ॥ वष्क दर्शने ॥ १ ॥ ३ चित्रं चित्री

बयति ॥ अवधीरयतीत्यादि । अन्ये तु दशगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापठिताः
सौत्रालौकिकवैदिका बोध्याः । अपरे तु नवगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापठितेभ्योऽपि
त्स्वार्थे णिच् । रामो राज्यमचीकरदिति यथेत्याहुः । चुरादिभ्य एव बहुलं णिजित्यर्थ
ये । सर्वे पक्षाः प्राचां ग्रन्थे स्थिताः ॥ णिङ्ङङ्गान्निरसने ॥ अङ्गवाचिनः प्रातिपदिकान्नि-
णिङ् स्यात् । हस्तौ निरस्यति हस्तयते । पादयते ॥ श्वेताश्वाश्वतरगालोहिताद्धरका-
श्वतेरतकलोपश्च ॥ श्वेताश्वादीनां चतुर्णामश्वादयो लुप्यन्ते णिङ् च धात्वर्थे । श्वेताश्व-
ष्टे तेनातिक्रामति वा श्वेतयते । अश्वतरमाचष्टे अश्वयते । गालोडितं वाचां विमर्शः तत्करोति
ोडयते । आहरयते । केचित्तु णिचमेवानुवर्तयन्ति, तन्मते परस्मैपदमपि ॥ पुच्छादिषु
र्वर्थ इत्येव सिद्धम् ॥ णिजन्तादेव बहुलवचनादात्मनेपदमस्तु । मास्तु पुच्छभाण्डेति
ङ्विधिः । सिद्धशब्दो ग्रन्थान्ते मङ्गलार्थः ॥
इति चुरादिप्रकरणम् ।
अथ ण्यन्तप्रकरणम् ।
तत्प्रयोजको हेतुश्च १।४।५५ ॥ कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञः कर्तृसंज्ञश्च स्यात् ॥
मति च ।३।१।२६ ॥ प्रयोजकव्यापारे प्रेषणादौ वाच्ये धातोर्णिच् स्यात् ॥ भवन्तं
ति भावयति । 'णिचश्चेति कर्तृगे फले आत्मनेपदम् । भावयते । भावयांबभूव ॥ ओः पुय-
ण्जपरे ।७।४।८० ॥ सनि परे यदङ्गं तदवयवाभ्यासोकारस्येत्त्वं स्यात्पवर्ग्यण्णजकारेष्ववर्ण-
परतः ॥ अवीभवत् । अपीपवत् । मूढ् । अमीमवत् । अयीयवत् । अरीरवत् । अलीलवत् ।
ोजवत् ॥ स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा । ६ । ४ । ८१ ॥
मभ्यासोकारस्येत्त्वं वा स्यात्सन्ध्यक्षरपरे धात्वक्षरे परे ॥ असिस्रवत् । असुस्रवत् । 'नाग्लो-
प हस्वनिषेधः । अशाशासत् । अडुढौकत् । अँचिचकासत् । मतान्तरे अचचकासत् ।
१ णिङ्गादिति । निरसनमत्र प्रक्षेपः ॥ २ श्वेताश्वेति । गणसूत्रम् ॥ "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः"
निषेधान्नात्रालोऽन्त्यपरिभाषाप्रवृत्तिः । प्रत्याख्याने तु "श्वेताश्वादीनां लोपः" इत्येव सिद्धादश्वतरादीनां
करणेन सर्वदिशत्वाक्षतिरिवि बोध्यम् ॥ इति शम् । इति चुरादयः ॥ ३ ओः पुयण्जीति ।
त्र सूत्रे "ओः" इति व्यर्थम् । तथाहि-अवर्णपरपवर्गादिपरकभ्यासावयवाकारस्य "थियक्षति पिपक्षति"
दावित्वप्रवृत्तिरिष्टैव । तादृशश्चेकारो नास्त्येव । उकारस्य चेत्त्वमिष्टमेव । तादृशयोर्ऋकारलृकारयोरपि
न्नो नास्ति । वेञ्, रै, पै, वै धातुभ्यो यत्र सन्ति तत्रापि प्रथमत आत्त्वप्रवृत्त्याऽभ्यासे ऽकारस्यैव
मिति नैजूव्यावृत्तिः फलमिति पारिशेष्यादुकारस्यैव भविष्यतीति चेन्न, "पापचिषते" "बावचिषते" इत्यादौ
तात्प्सनि यङ्गिमित्ताभ्यासावयवाकारस्यान्तरङ्गत्वान् "दीर्घोऽकितः" इति दीर्घे कृतेऽप्यनेनेकारः
दिति तद्व्यावृत्त्यर्थत्वात् । नचैतदपि "सनि परे सन्निमित्ताभ्यासावयवस्यैव" इति प्रत्यासत्तिकल्पनेन
यितुं शक्यमिति वाच्यम्, एवं तर्हि "द्विर्वचननिमित्ताङ्गाभ्यासावयवस्य द्विर्वचननिमित्तकं कार्यं तन्निमि-
स्यास्यैव भवति" इति प्रत्यासत्तिलभ्य एवार्थे तस्य प्रकृतसूत्रस्थस्य "ओः" इति पदस्य ज्ञापकत्व-
त्वति कल्पनसंभवात् । तत्फलं तु जङ्गम्यादिभ्यो यङन्तेभ्यः सनि "जङ्गमिषते" इत्यादौ "सन्यतः"
त्वाभावः ॥ ४ अचीचकासदिति । "चङ्परे णौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यासो लघूपरः" इत्यर्थै-
द्भावादयः ॥ ५ मतान्तरे इति । भाष्यसिद्धमते "चङ्परे णौ यल्लघु" इत्याद्यर्थे सन्वद्भावाभावः ॥

Here is the line-by-line transcription of the provided page of the Siddhānta Kaumudī in Markdown format:

अक्लोपीति सुब्धातुप्रकरणे उदाहरिष्यते । ण्यन्ताण्णिच् । पूर्वविप्रतिषेधादपवादत्वाद्वा वृद्धिं
बाधित्वा णिलोपः । चोरयति । 'णौ चङीति ह्रस्वः' । 'दीर्घो लघोः' । न चाग्लोपित्वाद्द्वयोर्¹-
ऽसत्त्वम् । ण्याकृतिनिर्देशात् । अचूचुरत् ॥ णौ च संश्वङोः । ६।१।३१ ॥ सन्वत्परे चङ्परे
च णौ श्वयतेः संप्रसारणं वा स्यात् ॥ 'संप्रसारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवदिति आदौ संप्र-
सारणं पूर्वरूपम् । अशूशवत् । अलघुत्वान्न दीर्घः । अशिश्वियत् ॥ स्तम्भुसिवुसहां चङि
। ८।३।११६ ॥ उपसर्गस्थानिमित्तादेषां सस्य षो न स्याच्चङि ॥ अवातस्तम्भत् । पर्यसीषि-
वत् । न्यसीषहत् । अटिटत् । अशिशत् ॥ 'बहिरङ्गोऽप

" no: "ह्वः संप्रसारणम्" ६।१।३२: "ह्वः सम्प्रसारणम् । अभ्यस्तस्य । णौ च संश्चङोः")
Wait, sutra 6.1.32 is: "ह्वः सम्प्रसारणम्" (6.1.32).
Wait, Panini 6.1.32 is:
"ह्वः संप्रसारणम्"
No, Panini 6.1.32 is: "ह्वः संप्रसारणम्" or what?
In 6.1:
6.1.32 is "ह्वः" (with संप्रसारणम् from 6.1.13).
Then what are the examples?
For सम्-परे: wait, no, "सम्परे" or "सनि परे"?
Ah, "सनि परे चङ्परे च णौ"!
Look at L13:
"॥ सनि परे चङ्परे च णौ ह्वः संप्रसारणं स्यात् ॥"
Wait, look at L13:
Is it "सनि परे" or "सम्परे"?
Let's look at the letters in L13:
॥
स
न्पे? or न्परे? No, look:
स, then न with a virama or न्परे? Wait, look at the first letter after ॥:
स
then न्परे?

ष्लेपयति । रेपयति ॥ यलोपः । क्रोपयति । क्ष्मापयति । स्थापयति ॥ तिष्ठतेरित् । ७।४।
५ ॥ उपधाया इदादेशः स्याच्चङ्परे णौ ॥ अतिष्ठिपत् ॥ जिघ्रतेर्वा । ७।४।६ ॥ अजिघ्रि-
पत् । अजिघ्रपत् ॥ ऊर्कत् ॥ अचीकृतत् । अचीकीर्तत् । अवीवृतत् । अववर्तत् । अमीमृ-
जत् । अमामर्जत् ॥ पातेर्णौ लुग्वक्तव्यः * ॥ पुकोऽपवादः । पालयति ॥ वो विधूनने
जुक् । ७।३।३८ ॥ वातेर्जुक् स्याण्णौ कम्पेऽर्थे ॥ वाजयति ॥ कम्पे किम् ? केशाँन्वापयति ॥
विभाषा लीयतेः ॥ लीलोर्नुग्लुकावान्यतरस्यां स्नेहविपातने । ७।३।३९ ॥ लीयतेर्ली-
तेश्च क्रमान्नुग्लुकावागमौ वा स्तो णौ स्नेहद्रवे ॥ विलीनयति । विलाययति । विलालयति ।
विलापयति वा घृतम् ॥ ल्ली ई इति ईकारप्रश्लेषादात्

रोपयति । रोहयति ॥ क्रीङ्जीनां णौ ६।१।४८ ॥ एषामेच आत्त्वं स्याण्णौ ॥ क्रापयति ।
अध्यापयति । जापयति ॥ णौ च संश्रङोः ।२।४।५१ ॥ सन्परे चङ्परे च णौ इङो
गाङ् स्यात् ॥ अध्यजीगपत् । अध्यापिपत् ॥ सिध्यतेरपारलौकिके ।६।१।४९ ॥ ऐह-
लौकिकेऽर्थे विद्यमानस्य सिध्यतेरेच आत्त्वं स्याण्णौ ॥ अन्नं साधयति । निष्पादयतीत्यर्थः ।
अपारलौकिके किम् । तापसः सिद्ध्यति । तत्त्वं निश्चिनोति । तं प्रेरयति सेधयति तापसं
तपः ॥ प्रजने वीयतेः ।६।१।५५ ॥ अस्यैच आत्त्वं वा स्याण्णौ प्रजनेऽर्थे ॥ वापयति वाय-
यति वा गाः पुरोवातः । गर्भं ग्राहयतीत्यर्थः ॥ ऊदुपधाया गोहः ॥ गूहयति ॥ दोषो
णौ ।६।४।९० ॥ दुष् इति सुवचम् । दुष्यतेरुपधाया ऊत्स्याण्णौ ॥ दूषयति ॥ वा चित्त-
विरागे ।६।४।९१ ॥ विरागोऽप्रीतता । चित्तं दूषयति दोषयति वा कामः ॥ मितां ह्रस्वः
॥ भ्वादौ चुरादौ च मित उक्ताः । घटयति ॥ 'जनीजॄष्' । जनयति ॥ जरयति । जॄणातेस्तु
जारयति ॥ रञ्जेर्णौ मृगरमणे नलोपो वक्तव्यः * ॥ मृगरमणंमाखेटकम्। रजयति मृगान् ॥
[ मृगेति किम् । रञ्जयति पक्षिणः ॥ रमणादन्यत्र तु रञ्जयति मृगान्,तृणदानेन ] चुरादिषु ज्ञपा-
दिश्र्च् ॥ 'चिस्फुरोरिति वा आत्त्वम् । चपयति । चययतीत्युक्तम् । चिनोतेस्तु । चाप-
यति । चाययति । स्फारयति । स्फोरयति । अपुस्फरत् । अपुस्फुरत् ॥ उभौ साभ्या-
सस्य ।८।४।२१॥ साभ्यासस्यानितरेभौ नकारौ णत्वं प्राप्नुतो निमित्ते सति ॥ प्राणिणत् ॥
णौ गंमिरबोधने ।२।४।४६ ॥ इणो गमिः स्याण्णौ ॥ गमयति ॥ बोधने तु प्रत्याययति ॥
'इण्वदिकः' । अधिगमयति । 'हनस्तोऽचिण्णलोः' । 'हो हन्तेरिति कुत्वम् । घातयति । ईर्ष्य-
यति ॥ ईर्ष्यतेस्तृतीयास्येति वक्तव्यम् * ॥ तृतीयव्यञ्जनस्यं तृतीयैकाच इति वार्थः । आद्ये
षकारस्य द्वित्वं वारयितुमिदम् । द्वितीये तु 'अजादेर्द्वितीयस्येत्यपवादतया सन्नन्ते प्रवर्तते ॥
ऐर्ष्यियत् । ऐर्षिष्यत् ॥ द्वितीयव्याख्यायां णिजन्ताच्चङि पकार एवाभ्यासे श्रूयते । हलादिः-
शेषात् । द्वित्वं तु द्वितीयस्यैव । तृतीयाभावेन प्रकृतवार्तिकाप्रवृत्तेः ॥ निवृत्तप्रेषणाद्धातोर्हेतु-
१ 'णौ च संश्रङोः' इति । अत्र "आर्धधातुके" इत्यधिक्रियते । तत्सामानाधिकरण्यात्
"णौ" इति विषयसप्तमी । एवं च "अध्यजीगपत्" इत्यत्र गाङादेशे कर्तव्ये "णिच्यच आदेशो
न" इति निषेधो न प्रवर्तते, णिबुद्धिनिमित्तकत्वेऽपि साक्षात्तदभावात् । एवम्-अशुशवदित्यादा-
वपि बोध्यम् ॥ २ जॄणातेस्त्विति । णित्त्वाभावेन मित्त्वाभावादिति भावः ॥ ३ आखेटकमिति ॥
'मृगरमण इति किमर्थम् ? रञ्जयति वस्त्राणि' इति भाष्यपर्यालोचने तु यथाश्रुतमेव मृगरमणम् । [मृगाणां
विश्वासदानेन पाशबन्धनेन वा समीपीकरणमिति त्वन्यत् ] तेन 'रजयांचकार विरजाः स मृगान्' इति
भारविप्रयोगोऽप्युपपन्नः ॥ ४ णौ गमिरिति । "णौ" इति विषयसप्तमी । बोधनं शब्दज्ञानम् ॥
५ वार्तिकस्य "तृतीयव्यञ्जनस्य", इति व्याख्याने फलमाह-ऐर्ष्यियदिति ॥ ६ नन्वेवम्-'ऐर्षिष्यत्'
इत्यस्यासाधुत्वं स्यादत आह-द्वितीयव्याख्यायामिति । "ईर्ष्यतिप्रकृतिकप्रत्ययान्तधातोः" इत्यर्थे
ण्यन्ते सन्नन्ते च विनिगमनाविरहात् प्रवृत्तिः । तृतीयस्येति । "तृतीयव्यञ्जनाद्विशिष्टस्य" इत्यर्थः ॥
७ नन्वर्थधातोरगार्धायत्वादात्मनेपदेन भाव्यमिति "प्रार्थयन्ति" इति कथं प्रयोग इत्यत आह-निवृत्तप्रेष-
णेति ॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥
२४

मग्गौ शुद्धेन तुल्योऽर्थः । तेन ‘प्रार्थयन्ति शयनोत्थितं प्रियाः ’ इत्यादि सिद्धम् । एवं सक-
र्मकेषु सर्वैर्बोध्यम् ॥
इति ण्यन्तप्रकरणम् ।
अथ सन्नन्तप्रकरणम् ।
धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ।३।१।७ ॥ इषिकर्मणः इषिणैक-
कर्तृकाद्धातोः सन्प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम् ॥ धातोर्विहितत्त्वादिह सन् आर्धधातुकत्वम् ।
इट् । द्वित्वम् । सन्यतः । पठितुमिच्छति पिपठिषति ॥ कर्मणः किम् ? गमनेनेच्छतीति
करणान्मा भूत् ॥ समानकर्तृकात्किम् ? शिष्याः पठन्त्वितीच्छति गुरुः ॥ वाग्रहणात्पक्षे वाक्य-
मपि । लुङ्सनोर्घस्ऌ । एकाच उपदेश इति नेट् । सस्य तत्त्वम् । अत्तुमिच्छति-जिघत्सति ।
‘ईर्ष्यतेस्तृतीयेस्येति यिसनोर्द्वित्वम् । ईर्ष्यियिषति । ईर्ष्यिषिषति ॥ रुदविदमुष

च्छतेर्न दीर्घः । जिगंस्यते । संजिगंसते ॥ इङश्च ।२।४।४८ ॥ इङो गमिः स्यात्सनि ।
अधिजिगांसते ॥ रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च । १।२।२६ ॥ उश्च इश्च वी ते उष्वौ
यस्य तस्माद्धलादेरलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा कितौ स्तः ॥ 'द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम्' ।
दिद्युतिषते । द्योतिषते । रुरुचिषते । रुरोचिषते । लिलिखिषति । लिलेखिषति ॥ रलः
किम् ? दिदेविषति ॥ व्युपधात्किम् ? द्विवर्तिषते ॥ हलादेः किम् ! एषिषिषति । इह नित्य-
मपि द्वित्वं गुणेन बाध्यते । उपधाकार्यं हि द्वित्वात्प्रबलम् । ओणे¹ऋदित्करणस्य सामान्यापे-
क्षज्ञापकत्वात् ॥ सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम् । ७।२।४९ ॥
इवन्तेभ्य ऋधादिभ्यश्च सन

त्त्वं वा"?
Look at the characters:
‘
स
र्व (with repha over व)
त्रे (त्र with ऐ matra? Or तृ?)
Look at: "सर्वत्रैत्त्वं वा" or "सर्वत्रेत्त्वं वा"!
Ah, त् + र + ऐ = त्रै, but here it looks like: स - र्व - त्रे - त्त्वं (or त्रैत्त्वं):
"‘ सर्वत्रैत्त्वं वा ।" or "‘ सवर्तृतीत्त्वं वा ।"?
Wait, look at the letter:
स - व with repha? No, look at: 'स' then 'व' with repha: 'सर्व'.
Then 'त्रै' or 'तृती':
It is 'त्रै' with double त्त्व = "सर्वत्रैत्त्वं वा"!
Wait, why? "ओः पुयण्ज्यपरे" causes अभ्यास-इत्त्व. But स्रु has 'र्' which is 'र्' in अभ्यास, so is it पु-यण्-जि?
The vartika says: "सर्वत्र सन्वद्भाव-" or "सर्वत्रैत्त्वं वा"?
Yes, "सर्वत्रैत्त्वं वा" (इत्त्व happens optionally everywhere)!
Wait, look at line 24: "‘ सर्वत्रैत्त्वं वा । सिस्त्रावयिषति । सुस्रावयिषतीत्यादि ॥"

"स्तौ

त्व before भ: च् -> क् -> ग्! So अनेकाग्भ्यो is grammatically regular sandhi for अनेकाच् + भ्यः!).
Yes! च् becomes क्, and before voiced भ् it becomes ग्: अनेकाग्भ्यः! Excellent!

Line 27:
वार्तिकमदृष्ट्वैव प्रागूजातत्वेन - wait!
Is it प्रागूजातत्वेन?
Look at प्रागू: it has ग with ू? Or प्राग्जातत्वेन?
Look at the mark under ग्: it's a virama!
Wait, in old fonts virama looks like a small slant or hook, often resembling a small line under the letter: प्राग्जातत्वेन.
Wait, in line 25: लोडूविषयत्वात् - wait, let's look at the virama under ड्/ट्!
Ah! In old fonts, halanta (virama) is a short diagonal stroke under the letter, which can look like ू!
Let's check लोट् in line 25:
तस्य लोट्विषयत्वात्!
Look at the letter: it is ट् with a virama below it!
Because "क्रियासमभिहारे द्वे" is for लोट् (लोटो हिस्वौ वा च तद्ध्वमोः)!
So it is definitely `लोट्

लोपः स्यादार्धधातुके ॥ 'आदेः परस्य' । 'अतो लोपः' ॥ सोसूचांचक्रे । सोसूचिता । सोसू-
त्रिता । मोमूत्रिता ॥ दीर्घोऽकितः ॥ ७।४।८३ ॥ अकितोऽभ्यासस्य दीर्घः स्याद्यङि यङ्-
लुकि च ॥ अटाट्यते ॥ यङि च ॥ ७।४।३० ॥ ऋतेः संयोगादेश्च ऋतो गुणः स्याद्यङि ॥
यकारपररेफस्य न द्वित्वनिषेधः । 'अरार्यते' इति भाष्योदाहरणात् । अरारिता । अशासिता ।
ऊर्णोनूयते ॥ बेभिद्यते । अलोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोषधागुणः-बेभिदिता ॥ नित्यं कौटिल्ये
गतौ ॥ ३।१।२३ ॥ गत्यर्थात्कौटिल्य एव यङ् स्यान्न तु क्रियासमभिहारे ॥ कुटिलं व्रजति
वाव्रज्यते ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम् ॥ ३।१।२४ ॥ एभ्यो
धात्वर्थगर्हायामेव यङ् स्यात् ॥ गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते । सासह्यते ॥ चरफलोश्च ॥ ७।४
।८७ ॥ अनयोरभ्यासस्यातो नुक् स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ नुगित्यनेनानुस्वारो लक्ष्यते ॥ स च
पदान्तवद्वाच्यः * ॥ वा पदान्तस्येति यथा स्यात् ॥ उत्परस्याऽतः ॥ ७।४।८८ ॥ चर
फलोरभ्यासात्परस्यात उत्स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ 'हलि चेति दीर्घः । चञ्चूर्यते । चंचूर्यते। पम्फुल्यते
पंफुल्यते ॥ जपजभदहदशभञ्जपशां च ॥ ७।४।८६ ॥ एषामभ्यासस्य नुक् स्याद्यङ्यङ्-
लुकोः ॥ गर्हितं जपति जञ्जप्यते इत्यादि ॥ ग्रो यङि ॥ ८।२।२० ॥ गिरते रेफस्य लत्वं
स्याद्यङि ॥ गर्हितं गिलति जेगिल्यते ॥ 'घुमास्थेतीत्त्वम् । गुणः । देदीयते । पेपीयते । सेषी-
यते ॥ 'विभाषा श्वेः' । शोशूयते । शेश्वीयते ॥ 'यङि च' सास्मर्यते ॥ रीङृतः । चेक्री-
यते । सुट् । संचेस्क्रीयते ॥ सिचो यङि ॥ ८।३।११२ ॥ सिचः सस्य षो न स्याद्यङि ॥
निसेषिच्यते ॥ न कवतेर्यङि ॥ ७।४।६३ ॥ कवतेरभ्यासस्य चुत्वं न स्याद्यङि । कोकू-
यते । कौतिकुवत्योस्तु चोकूयते ॥ नीग्वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम् । ७
।४।८४ ॥ एषामभ्यासस्य नीगागमः स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ 'अंकित इत्युक्तेन दीर्घः । नलोपः ।
वनीवच्यते । सनीस्रस्यते इत्यादि ॥ नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ७।४।८५ ॥ अनुना-
सिकान्तस्याङ्गस्य योऽभ्यासोऽदन्तस्तस्य नुक् स्यात् ॥ नुकानुस्वारो लक्ष्यत इत्युक्तम् । यँय्य-
१ “न न्द्राः-” इति निषेधमाशङ्कयाऽऽह-यकारपरेति । यकारः परो यस्मादसौ यकारपरः, ततः
स चासौ रेफश्चेति कर्मधारयः ॥ २ तत्रोपपत्तिमाह-अरार्यते इति । उक्तोदाहरणस्य र्यशब्दद्वित्वमन्तर
सिद्धिसम्भवो न । “नचोदाहरणमादरणीयम्” इति भाष्योक्तिस्तु “सुद्ध्युपास्यः” इति प्रयोगादेव यण्
सेत्स्यति इति यण्विधायकसूत्रवैयर्थ्यमेवेत्यादिकुकल्पनाप्रसङ्गावसरे संघटते इति न विरोधसंभावना ॥
३ संचेस्क्रीयते इति । न च “संकृ” इति दशायां द्वित्वनिमित्तयङः पूर्वमन्तरङ्गत्वात्सुटि कृते ततो यङि
द्वित्वात् परत्वाद् “यङि च” इति गुणः स्यादिति वाच्यम्, “यङि च” इत्यत्र “असुट इति वक्तव्यम्”
इत्यङ्गीकरणदोषात् ॥ ४ “कवतेः” इति शपा निर्देशस्य फलमाह-कौतीत्यादि ॥ ५ अकित
इत्युक्तेरिति । ननु “अजन्ताभ्यासस्य दीर्घः” इति सूत्रार्थेन नुगृगादौ कृते न सूत्रप्राप्तिरजन्तत्वविर-
हात्, नीकि च विशेषाभावः, रिकि विधानसामर्थ्यादेव दीर्घाभावः सिद्ध इति किम्-“अकितः” इत्यनेनेति
चेन्न, अभ्यासविकारविधौ वैयधिकरण्यान्वयबोधनाय तस्यावश्यकत्वात् । तेन “चिच्छासति” इति सिद्धम् ।
नचैवमपि अपवादत्वान्नीगादिभिर्दीर्घबाधे सिद्धे “अकितः” इति व्यर्थमेवेति वाच्यम्, “अभ्यासविकारेषु
बाध्यबाधकभावो नास्ति” इति परिभाषाज्ञापकार्थत्वात् ॥

स्याद्यादौ क्ङिति परे ॥ शाशय्यते । अभ्यासस्य ह्रस्वः । ततो गुणः । डोधौ-Wait, "शीङोऽयङादेशः" - look at line 9:शीङोऽयङादेशः स्याद्यादौ क्ङिति परे ॥ शाशय्यते । अभ्यासस्य ह्रस्वः । ततो गुणः । डोधौ-Wait, is it "डोधौ-"? Look at the end of line 9:डोधौ-Then line 10 starts:क्यते । तोत्रौक्यते ॥`
Yes! 'डौकँ गत्यर्थः' -> डोधौक्यते, तोत्रौक्यते (from त्रौकँ).

Line 11:
इति यङन्तप्रकरणम् ।

Line 12:
अथ यङ्लुगन्तप्रकरणम् ।

Line 13:
यङोऽचि च ।२।४।७४ ॥ यङोऽच्प्रत्यये लुक् स्याच्चकारात्तं विनापि बहुलं लुक्

Line 14:
स्यात् ॥ अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वत्पादौ भवति । ततः प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद्वित्वम् ।
Wait, look at line 14:
`अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वत्पाद

! Wait, why would it look like लोद्भन्ने? Let's zoom in to 500% on that exact word: The word is between “and” इत्यर्थसंभवेन`.
The letters are:

• “
• ल + ो = लो
• Then there is a consonant with a loop... wait, it is ट्? No, it has an upper horizontal, vertical tick, an S-curve: that's ड्! Or is it द्?
  Wait, look below it: there is भ!
  And above: is there a line?
  Wait, look at लोट्येव just 5 words earlier: ल ो ट् य े व. The ट् has a small vertical stem and a rounded C-shape.
  In this word, after लो, the top consonant has a vertical stem and a rounded curve, then goes down.
  Wait, what about the vowel ि?
  Look at the character after it: न्ने.
  Between लो and न्ने:
  There is a compound letter: ड् (or द्) + भ (or ध).
  Wait, is there an ि? Look at the top line: there is a curve above the top line coming down before ड्?
  Yes! There

वीति । जावात्ति । अजाघात् । सिपि रुत्वपक्षे अजाघाः ॥ नाथृ । नानात्ति । नानात्तः ।
दध । दादद्धि । दादद्धः । दाधत्सि । अदाधत् । अदादद्धाम् । अदादधुः । अदाधः । अदा-
धत् । लुङि । अदादाधीत् । अश्रदधीत् ॥ चोस्कुन्दीति । चोस्कुन्ति । अचोस्कुन् ।
अचोस्कुन्ताम् । अचोस्कुन्दुः ॥ मोमुदीति । मोमोत्ति । मोमोदांचकार । मोमोदिता । अमो-
मुदीत् । अमोमोत् । अमोमुत्ताम् । अमोमुदुः । अमोमुदीः । अमोमोः । अमोमोत् । लुटि
गुणः । अमोमोदीत् ॥ चोकूर्त्ति । चोकूर्दीति । लङ् तिप् । अचोकूत्त् । अचोकूर्दीत् । सिप् रूपक्षे
अचोकूः । अचोखूः । अजोगूः ॥ वनीवञ्चीति । वनीवक्ति । वनीविक्तः । वनीवञ्चति । अवनी-
वञ्चीत् । अवनीवन् ॥ जङ्ग्मीति । जङ्गन्ति । 'अनुदात्तोपदेशेत्यनुनासिकलोपः । जङ्गतः ।
जङ्ग्मति । 'म्नोश्च' जङ्गन्मि । जङ्ग्वः । एकाज्ग्रहणेनोक्तत्वान्नेन्निषेधः जङ्ग्मिता ।
अनुनासिकलोपस्याभीयत्वेनासिद्धत्वान्न हेर्लुक् । जङ्ग्हि ॥ 'मो नो धातोः' अजङ्गन् । अनु-
बन्धनिर्देशान्न च्लेरङ् । 'ह्यन्त‍इति न वृद्धिः । अजङ्ग्मीत् । अजङ्गिष्टाम् ॥ हन्तेर्यङ्लुक् ।
'अभ्यासाच्चेति कुत्वं यद्यपि हो हन्तेरित्यतो हन्तेरित्यनुवर्त्य विहितं तथापि यङ्लुकि भव-
त्येवेति न्यासकारः ।' शितपा शपेति निषेधस्त्वनित्यः ।'गुणो यङ्लुकोरिति सामान्यापेक्षज्ञा-
पकादिति भावः । जङ्घनीति । जङ्घन्ति । जङ्घतः जङ्घ्नति । जङ्घनिता । शितपा निर्देशा-
जादेशो न । जङ्घवहि । अजङ्घनीत् । अजङ्घन् । जङ्घन्यात् । आँशिषि तु-वध्यात् । अव-
धीत् । अवधिष्टामित्यादि ॥ वधादेशस्य द्वित्वं तु न भवति स्थानिवत्त्वेनानभ्यासस्येति
निषेधात् । तद्धि समानाधिकरणं धातोर्विशेषणम् । बहुव्रीहिवलात् । आङ्पूर्वात्तु 'आडो यम-
हनः' इत्यात्मनेपदम् । आजङ्घते इत्यादि ॥ 'ऋत्परस्येति तपरत्वान्न गुणः । 'हलि चेति दीर्घस्तु
स्यादेव । तस्यासिद्धत्वेन तपरत्वनिवर्त्यत्वायोगात् । चञ्चुरीति । चञ्चूर्त्ति । चञ्चूर्त्तः । चञ्चु-
रति । अचञ्चुरीत् । अचञ्चूः । चङ्कनीति । चङ्कन्ति । 'जनसनेत्यात्त्वम् । चङ्खातः । 'गम-
हनेत्युपधालोपः-चङ्ख्नति । चङ्खाहि । चङ्खनानि । अचङ्कनीत् । अचङ्खन् । अचङ्खाताम् ।
१ वनीवञ्चीतीति । "नीग् वञ्चु-" इत्यनुबन्धनिर्देशान्नीगु दुर्लभ इति तु नाशङ्क्यम्
"यङ्लुकोः" इत्यनुवृत्तिसामर्थ्येनादोषात् । प्रत्ययलक्षणेन यन्निमित्तः "अनिदिताम्-" इति
नलोपः स्यादित्यपि नाशङ्क्यम्, लुका लुप्तत्वेन "न लुमता-" इति निषेधात् ॥ २ वनीवक्त इति ।
ईकारोच्चारणसामर्थ्याद् "गुणो यङ्लुकोः" इति नीगादेर्गुणो न ॥ ३ सामान्यापेक्षेति । एकाचो
द्वित्वं विधीयते तत्र च "शितपा शपा-" इति निषेधादभ्यासत्वाभावेन विधानवैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति भावः ॥
४ आशिषि तु वध्यादिति । प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणादिति भावः ॥ कृतद्विर्वचनस्य
वधादेशे पुनर्द्वित्वाभावे हेतुमाह-स्थानिवत्त्वेनेति । "द्यतेः-" इति सूत्रस्थेन बभूवेत्यत्र द्वित्वोत्तरं परस्य
भूभावे पूर्वस्य श्रवणापादकभाष्येण उत्तरखण्डस्यैव वधादेशे "जंवध्यात्" इत्येव रूपमिति बोध्यम् ॥
'लिङि' 'लुङि' इति सप्तम्या विषयसप्तमीत्वसिद्धान्ते तद्विवक्षायामेव वधादेशे यङ्लुकोर्द्वित्वे वावध्यादित्या-
दीन्येव रूपाणि भवन्तीति प्रतिभाशालिन उच्छृङ्खलाः ॥ छान्दसेषु दर्शनमन्तरा आपातमानरूपभाव एव
मन्तव्य इति दाधिमथाः ॥ ५ धातोर्विशेषणमिति । अशास्त्रीयस्याप्यतिदेश इति मतेनेदम् ॥
६ असिद्धत्वेनेति । तत्त्वञ्च त्रिपादीस्थत्वेन । वस्तुत इदश्चिन्त्यम्, अपरनिमित्तकस्य तपरसूत्रस्यान्तरङ्गत्वेन
तदृष्ट्या गुणस्य बहिरङ्गत्वात् ॥

" or "ओ"?
Wait, look at line 22:
"पूर्वत्रासिद्धीये तन्निषेधात् ।"
Then there is a footnote marker '३'.
Then: "आर्रति" - wait, there is a repha?
Let's look at the letters: आ + र् + र + ति?
Wait, if ढ्रलोपे दीर्घ happens, it becomes आरति. If not, it is अर्रति.
Wait, why does it have a wavy shape?
Ah, look at the word: "३आर्रति" or "३आरति"?
Wait, let's look at the next word: "४आरियति ।"
Look at the footnote 4:
"४ अरियृतीति ।" (or "४ अरियतीति ।"?)
Let's read Footnote 4:
"४ अरियृतीति । परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेयङ् ॥"
Wait! Footnote 4 says:
"४ अरियृतीति ।" or "४ अरियतीति"?
"परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेयङ् ॥"
Wait, if it's झि, after झि is अत्, we have अरि + ऋ + अत्.
Should यण् happen to ऋ first, or इयङ् to अभ्यास?
Footnote 4 explains: "परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेय

जर्गूढः ३ । जर्गृहति ३ । अजर्वेर्ट् ३ ॥ गृहातेस्तु जाग्रहीति । जाग्राढि ॥ तसादौ ङिन्नि-
मित्तं संप्रसारणम् । तस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वान्न रुगादयः । जागूढः । जागृहति । जाग्रहीषि ।
जाग्रक्षि । लुटि-जाग्रहिता । ग्रहोऽलिटीति दीर्घस्तु न । तत्रैकाच इत्यनुवृत्तेः ॥ माधवस्तु
दीर्घमाह तद्भाष्यविरुद्धम् १ ॥ जर्गृधीति ३ । जर्गर्द्धि ३ । जर्गृद्धः ३ । जर्गृधति ३ । जर्गृधीषि
३ । जर्घत्सि ३ । अजर्गृधीत् ३ । इडभावे गुणः । हल्ङ्यादिलोपः । भष्भावः । जश्त्व-
चर्त्वे । अजर्घर्त् ३ । अजर्गृद्धाम् ३ । सिपि दश्चेति पक्षे रुत्वम् । अजर्घाः २ ३ । अजर्गृधीत्
३ । अजर्गर्धिष्टाम् ३ ॥ पाप्रच्छीति । पाप्रष्टि । तसादौ 'ग्रहिज्येति संप्रसारणं न भवति ।
श्तिपा निर्देशात् । 'छ्व

( ३८० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
आर्धधातुके परे इको गुणवृद्धी न स्तः ॥ इति नेह निषेधः । तिबादीनामनानार्धधातुकत्वात् ।
तोतोर्ति । हलि चेति दीर्घः । तोतूर्तिः । तोतूर्वति । तोथोर्ति । दोदोर्ति । दोधोर्ति । मूर्च्छा ।
मोमूर्च्छति । मोमोर्ति । मोमूर्तः । मोमूर्च्छतीत्यादि ॥ आर्धधातुक इति विषयसप्तमी । तेन यङि
विवक्षिते अजेर्वी । वेवीयते । अस्य यङ्लुङ् नास्ति । लुकापहारे विषयत्वाभावेन वीभावस्याप्रवृत्तेः॥
इति यङ्लुगन्तप्रकरणम् ।
अथ नामधातुप्रकरणम् ।
सुप आत्मनः क्यच् । ३ । १ । ८ ॥ इषिकर्मणः एषितृसंबन्धिनः सुबन्तादिच्छाया-
मर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् ॥ धात्ववयवत्वात्सुब्लुक् ॥ क्यचि च ।७।४।३३ ॥ अस्य
ईत्स्यात् ॥ आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति । ‘वान्तो

जन्ता निपात्यन्ते । अशनायति । उदन्यति । धनायति । बुभुक्षादौ किम् ? अशनीयति ।
उदकीयति । धनीयति ॥ अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि । ७ । १ । ५१ ॥
एषां क्यचि असुगागमः स्यात् ॥ अश्ववृषयोर्मैथुनेच्छायाम् * ॥ अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति
गौः ॥ क्षीरलवणयोर्लालसायाम् * ॥ क्षीरस्यति बालः । लवणस्यति उष्ट्रः ॥ सर्वप्रातिपदि-
कानां क्यचि लालसायां सुग्सुकौ * ॥ दधिस्यति । दध्यस्यति । मधुस्यति । मध्वस्यति ॥
काम्यच्च । ३।१।९ ॥ उक्तविषये काम्यच् स्यात् ॥ पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । इह
यस्य हल इति लोपो न । अनर्थकत्वात् । यस्येति संघातग्रहणमित्युक्तम् । यशस्काम्यति ।
सर्पिष्काम्यति । मान्ताव्थेभ्योऽप्ययं स्यादेव । किंकाम्यति । स्वःकाम्यति ॥ उपमानादा-
चारे ।३।

तङ् नेति तूचितम् ॥ सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः * ॥ पूर्ववार्तिकं तु अनुबन्धा-
सञ्जनार्थम् । तत्र क्विन्नूयते । प्रातिपदिकग्रहणादिह सुप इति न संबध्यते । तेन पदकार्यं
न । कृष्ण इवाचरति कृष्णति । 'अतो गुणे' इति शपा सह पररूपम् ॥ अ इवाचरति अति ।
अतः । अन्ति । प्रत्ययग्रहणमपनीय 'अनेकाच' इत्युक्तेर्नाम् । औ । अतुः । उः । द्वित्वम् ।
'अतो गुणे' । 'अत आदेरिति दीर्घः णल् औ वृद्धिः । अतुसादिषु तु 'आतो लोप इति चे-
त्यालोपः ॥ मालेवाचरति मालँति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वाद्वा क्विप् ।
मालांचकार । लङि अमालात् । अत्र हल्ङ्यादिलोपो न । ङीसाहचर्यादापोऽपि सोरेव लोप-
-क्त्वप्रतिज्ञाकरणादित्संज्ञा तस्य निवृत्तौ "गल्भ्" इति नानेकाजिति कथमेभ्य आमिति शङ्कावारणाया-
ऽऽह-भूतपूर्वादपीति । तत्र प्रमाणयति-एतद्वार्तिकेति । क्विपः "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनैव
सिद्धेरिति भावः । नच "अव" इत्यस्य पृथक्करणाद् गल्भशब्दात्सनि "गल्भ" इत्यस्य द्वित्वे "अवजि-
गल्भिषते" इत्यादावाचारक्विन्तात्सनि "यथेष्टं नामधातुषु" इत्यस्य प्रवृत्त्यर्थमिदं वार्तिकमावश्यकमिति
वाच्यम्, नमन्ति=आख्यानार्थं प्रति विशेषणी भवन्ति, इति नामानि" इति व्युत्पत्त्या तत्र नामशब्दस्य
सुबन्तपरतया सुबन्तप्रकृतिक एव "यथेष्टम्-" इत्यस्य प्रवृत्तेः । वार्तिकं सफलीकर्तुं शङ्कते-नन्वेति ॥
तत्फलमिति । वार्तिकफलमित्यर्थः । वार्तिकफलं विघटयति-केवलानामिति । गणे क्षुद्रपठितानामि-
त्यर्थः । वृत्तिसम्भवादिति । नचाचारेऽर्थे "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनाजन्तात्क्विपि "अवगल्भति"
इत्यादिवारणायानुबन्धासञ्जनार्थं क्रियते वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेन क्विपि
तथा प्रयोगे इष्टापत्तिरित्यभिमानात् ॥
१ वस्तुत इदं सर्वं हरदत्तानुरोधेनेति ध्वनयन्नाह-पूर्ववार्तिकन्त्विति।आचारेऽजन्तात् क्विपि 'अवगल्भति'
इति प्रयोगवारणाय "सर्व-" इत्येतत्क्विबनुवादेनानुदात्तासङ्ग एषां बोध्यत इत्यर्थः । अत्र चातिरिक्तोऽकारः
पररूपेण प्रविष्टोऽनुनासिक आसज्यते इत्यनेकाच्त्वप्रयुक्तस्यामः सिद्धिरिति भावः ॥ २ प्रत्ययग्रहणम-
पनीयेति । एतच्च हरदत्तानुरोधेनेति पूर्वमुक्तम् । वस्तुतस्तदपनये न मानम्, एवं प्रत्ययान्तत्वादेवात्राम्सिद्धि-
र्बोद्ध्या । किंच तदपनयवादिना एकाज्भ्योऽनभिधानात् क्विवनुत्पत्तिर्वाच्या, अन्यथा सूत्रवार्तिकयोः फलभेदा-
पत्तिः । यत्र भिन्नफलार्थमेवोत्तरस्य प्रवृत्तिस्तत्र फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानमस्तु "वसेस्तव्यत्" इत्यस्य फलभेदेऽपि
प्रत्याख्यानदर्शनात्, नचात्र तथा । तथा सति "अनेकाज्ग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थम्" इतिवद् "एकाज्व्या-
वृत्त्यर्थम्" इति वदेत् । किञ्चैवं सति "न कादेः" इत्यादौ "अनर्थकः प्रतिषेधो निष्ठायामनिः-
कृत्वविधानात्" इतिवत् "प्रत्ययादित्यनर्थकम् अनेकाच आम्विधानात्" इतिवदेदिति दिक् ॥
३ तत्र हरदत्तोक्तमङ्गीकृत्य माधवेनोक्तं प्रक्रियाक्रममाह-अतो गुणे अत आदेरिति । अतो लोपम्
"अत आदेः" इति दीर्घं च वाधित्वाऽन्तरङ्गत्वत् पररूपम् । "वार्णादाङ्गम्-" इति तु नानित्यत्वादिति
माधवाभिप्रायः । एतेन "अत आदेः पररूपापवादः" इति ग्रन्थेनास्य नामधातुस्थग्रन्थस्य विरोध इति-
मन्दोक्तमपास्तम्, ॥ दीर्घ इति । परत्वादतो लोपं बाधित्वा पूर्वान्तत्वेनाभ्यासत्वादिति भावः । ४ माला-
तीति । "आतोऽनापः" "आतो धातोः" इति न्यासयोः फलैक्यायाबन्तेभ्य आचारक्विपोऽनभिधानमेव
अन्यथा सति क्विपि धातुग्रहणसत्त्वे लोपप्राप्त्या "अनापः" इत्युक्ते तु नेति फलभेदे प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्यात्॥
५ घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषा अनित्या इति मतेनाप्याह-एकादेशस्येति । ६ ननु
"अमालात्" इत्यत्रावन्तात् परत्वेन हल्ङ्यादिलोपो दुर्वार इति शङ्कायामाह-अत्रेति ॥ हेतुमाह-साह-
चर्यादिति । ईकाररूपङ्यन्तात् तिस्योरसम्भव इति भावः ॥ एतेन कस्य स्त्री की । तस्मादाचारक्विन्ताद्
यङ्लुकि लङि "अचेकेत्" इत्यत्र सम्भवेनेदमयुक्तमित्यपास्तम् ॥

विधानात् । इट्‌सकौ । अमालासीत् ॥ कविरिव कवयति । आशीर्लिङि कवीयात् । 'सिचि १
वृद्धिरित्यत्र धातोरित्यनुवर्त्य धातुरेव यो धातुरिति व्याख्यानान्नामधातोर्न वृद्धिरिति कैयटा-
दयः । अकवयीत् । माधवस्तु नामधातोपि वृद्धिमिच्छति । अकवायीत् ॥ विरिव २ वयति ।
विवाय । विव्यतुः । अवयीत् । अवायीत् ॥ श्रीरिव श्रयति । शिश्राय । शिश्रियतुः ॥
पितेव पितरति । आशिषि रिङ् । पित्रियात् ॥ भूरिव भवति । अत्र ' गातिस्थेति 'भुवो वु-
गिति 'भवतेरः' इति च न भवन्ति । ३ अभिव्यक्तत्वेन धातुपाठस्थस्यैव तत्र ग्रहणात् । वुभाव ।
अभावीत् ॥ द्रुरिव द्रवति । 'णिश्रीति चङ् न । अद्रावीत् ॥ अनुनासिकस्य क्विझलोः
क्ङिति । ६।४।१९ ॥ अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् क्वौ झलादौ च क्ङिति ॥ इद-
मित्राचरति इदामति । राजेव