वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

रोपयति । रोहयति ॥ क्रीङ्जीनां णौ ६।१।४८ ॥ एषामेच आत्त्वं स्याण्णौ ॥ क्रापयति ।
अध्यापयति । जापयति ॥ णौ च संश्रङोः ।२।४।५१ ॥ सन्परे चङ्परे च णौ इङो
गाङ् स्यात् ॥ अध्यजीगपत् । अध्यापिपत् ॥ सिध्यतेरपारलौकिके ।६।१।४९ ॥ ऐह-
लौकिकेऽर्थे विद्यमानस्य सिध्यतेरेच आत्त्वं स्याण्णौ ॥ अन्नं साधयति । निष्पादयतीत्यर्थः ।
अपारलौकिके किम् । तापसः सिद्ध्यति । तत्त्वं निश्चिनोति । तं प्रेरयति सेधयति तापसं
तपः ॥ प्रजने वीयतेः ।६।१।५५ ॥ अस्यैच आत्त्वं वा स्याण्णौ प्रजनेऽर्थे ॥ वापयति वाय-
यति वा गाः पुरोवातः । गर्भं ग्राहयतीत्यर्थः ॥ ऊदुपधाया गोहः ॥ गूहयति ॥ दोषो
णौ ।६।४।९० ॥ दुष् इति सुवचम् । दुष्यतेरुपधाया ऊत्स्याण्णौ ॥ दूषयति ॥ वा चित्त-
विरागे ।६।४।९१ ॥ विरागोऽप्रीतता । चित्तं दूषयति दोषयति वा कामः ॥ मितां ह्रस्वः
॥ भ्वादौ चुरादौ च मित उक्ताः । घटयति ॥ 'जनीजॄष्' । जनयति ॥ जरयति । जॄणातेस्तु
जारयति ॥ रञ्जेर्णौ मृगरमणे नलोपो वक्तव्यः * ॥ मृगरमणंमाखेटकम्। रजयति मृगान् ॥
[ मृगेति किम् । रञ्जयति पक्षिणः ॥ रमणादन्यत्र तु रञ्जयति मृगान्,तृणदानेन ] चुरादिषु ज्ञपा-
दिश्र्च् ॥ 'चिस्फुरोरिति वा आत्त्वम् । चपयति । चययतीत्युक्तम् । चिनोतेस्तु । चाप-
यति । चाययति । स्फारयति । स्फोरयति । अपुस्फरत् । अपुस्फुरत् ॥ उभौ साभ्या-
सस्य ।८।४।२१॥ साभ्यासस्यानितरेभौ नकारौ णत्वं प्राप्नुतो निमित्ते सति ॥ प्राणिणत् ॥
णौ गंमिरबोधने ।२।४।४६ ॥ इणो गमिः स्याण्णौ ॥ गमयति ॥ बोधने तु प्रत्याययति ॥
'इण्वदिकः' । अधिगमयति । 'हनस्तोऽचिण्णलोः' । 'हो हन्तेरिति कुत्वम् । घातयति । ईर्ष्य-
यति ॥ ईर्ष्यतेस्तृतीयास्येति वक्तव्यम् * ॥ तृतीयव्यञ्जनस्यं तृतीयैकाच इति वार्थः । आद्ये
षकारस्य द्वित्वं वारयितुमिदम् । द्वितीये तु 'अजादेर्द्वितीयस्येत्यपवादतया सन्नन्ते प्रवर्तते ॥
ऐर्ष्यियत् । ऐर्षिष्यत् ॥ द्वितीयव्याख्यायां णिजन्ताच्चङि पकार एवाभ्यासे श्रूयते । हलादिः-
शेषात् । द्वित्वं तु द्वितीयस्यैव । तृतीयाभावेन प्रकृतवार्तिकाप्रवृत्तेः ॥ निवृत्तप्रेषणाद्धातोर्हेतु-
१ 'णौ च संश्रङोः' इति । अत्र "आर्धधातुके" इत्यधिक्रियते । तत्सामानाधिकरण्यात्
"णौ" इति विषयसप्तमी । एवं च "अध्यजीगपत्" इत्यत्र गाङादेशे कर्तव्ये "णिच्यच आदेशो
न" इति निषेधो न प्रवर्तते, णिबुद्धिनिमित्तकत्वेऽपि साक्षात्तदभावात् । एवम्-अशुशवदित्यादा-
वपि बोध्यम् ॥ २ जॄणातेस्त्विति । णित्त्वाभावेन मित्त्वाभावादिति भावः ॥ ३ आखेटकमिति ॥
'मृगरमण इति किमर्थम् ? रञ्जयति वस्त्राणि' इति भाष्यपर्यालोचने तु यथाश्रुतमेव मृगरमणम् । [मृगाणां
विश्वासदानेन पाशबन्धनेन वा समीपीकरणमिति त्वन्यत् ] तेन 'रजयांचकार विरजाः स मृगान्' इति
भारविप्रयोगोऽप्युपपन्नः ॥ ४ णौ गमिरिति । "णौ" इति विषयसप्तमी । बोधनं शब्दज्ञानम् ॥
५ वार्तिकस्य "तृतीयव्यञ्जनस्य", इति व्याख्याने फलमाह-ऐर्ष्यियदिति ॥ ६ नन्वेवम्-'ऐर्षिष्यत्'
इत्यस्यासाधुत्वं स्यादत आह-द्वितीयव्याख्यायामिति । "ईर्ष्यतिप्रकृतिकप्रत्ययान्तधातोः" इत्यर्थे
ण्यन्ते सन्नन्ते च विनिगमनाविरहात् प्रवृत्तिः । तृतीयस्येति । "तृतीयव्यञ्जनाद्विशिष्टस्य" इत्यर्थः ॥
७ नन्वर्थधातोरगार्धायत्वादात्मनेपदेन भाव्यमिति "प्रार्थयन्ति" इति कथं प्रयोग इत्यत आह-निवृत्तप्रेष-
णेति ॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥
२४