उत्तर गीता (आदि गौड़पादाचार्य दीपिका एवं सान्वय हिन्दी टीका)

५६ उत्तरगीतायां
कर्णपार्श्वे वामकर्णसमीपे गन्धवती गन्धवतीपुर्याख्या वायो-
र्लोकः प्रतिष्ठितः अस्तीत्यर्थः ॥
किंच--
सौम्या पुष्पवती सौम्ये
सोमलोकस्तु कण्ठतः ।
वामकर्णे तु विज्ञेयो
देहमाश्रित्य तिष्ठति ॥ २४ ॥
सौम्ये उत्तरदिशि कण्ठतः कण्ठदेशादारभ्य वामकर्णे
वामश्रोत्रे सौम्या कुबेरसंबन्धिनी पुष्पवती पुष्पवत्याख्या
सोमलोकः एवं देहमाश्रित्य तिष्ठतीति विज्ञेयः ॥
किंच--
वामे चक्षुषि चैशानी
शिवलोको मनोन्मनी ।
मूर्ध्नि ब्रह्मपुरी ज्ञेया
ब्रह्माण्डं देहमाश्रितम् ॥ २५ ॥
वामे चक्षुषि वामनेत्रे ऐशानी ईशानसंबन्धिनी मनो-
न्मनी मनोन्मनीपुर्याख्यः शिवलोकः शिवावासभूतो लोकः

द्वितीयोऽध्यायः । ५७
ज्ञेयः; मूर्ध्नि शिरसि ब्रह्मपुरी ब्रह्मलोकः ज्ञेयः; एवं ब्रह्मा-
ण्डं सर्वजगज्जातं देहमाश्रितं देह एव वर्तत इत्यर्थः ॥
देहे एव लोकादिकल्पनामाह--
पादादधः शिवोऽनन्तः
कालाग्निप्रलयात्मकः ।
अनामयमधश्चोर्ध्वं
मध्यमं तु बहिः शिवम् ॥ २६ ॥
पादादधः पादाधःप्रदेशे अनन्तः महाशेषः वर्तते, स तु
कीदृशः ? शिवः रुद्रात्मकः ; पुनः कीदृशः ? कालाग्निप्रलया-
त्मकः प्रलयकालाग्न्यात्मक इत्यर्थः ; 'त्रिलोक्यां दह्यमानायां
संकर्षणमुखाग्निना' इति स्मृतेरिति भावः । तदधः किमि-
त्याशङ्क्याह--अधश्चोर्ध्वमिति अधोदेशे ऊर्ध्वदेशे मध्यदेशे
बहिर्देशे च सर्वत्र अनामयं निरञ्जनं शिवं मङ्गलात्मकं
ब्रह्मैव वर्तत इत्यर्थः ॥
शेषोपरि अतलादिलोककल्पनामाह--
अधः पदोऽतलं विद्या-
त्पादं च वितलं विदुः ।

५८ उत्तरगीतायां
नितलं पादसंधिश्च
सुतलं जङ्घमुच्यते ॥ २७ ॥
महातलं तु जानु स्या-
दूरुदेशो रसातलम् ।
कटिस्तालतलं प्रोक्तं
सप्त पातालसंज्ञया ॥ २८ ॥
पदः पादस्याधोदेशे अतललोकं विद्यात्; पादं तु वितलं
लोकमिति विदुः योगिन इति शेषः; पादसंधि तु गुल्फ-
स्थानं नितलं विद्यात्; जङ्घं सुतलमित्युच्यते; जानुदेशः
महातलं स्यात्; ऊरुदेशः रसातलं विद्यात्; कटिदेशः तला-
तलं प्रोक्तम्; एवं देहावयवाः सप्त पातालादिलोकसंज्ञया
कल्पनीया इत्यर्थः ॥
किंच--
कालाग्निनरकं घोरं
महापातालसंज्ञया ।
पातालं नाभ्यधोभागो
भोगीन्द्रफणिमण्डलम् ॥ २९ ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ५९
वेष्टितः सर्वतोऽनन्तः
स बिभ्रज्जीवसंज्ञकः ।
घोरं भयंकरं कालाग्निनरकं कालाग्निदेशवत् कालाग्न्या-
कारा ह्यानरकदेशवत् भोगीन्द्रफणिमण्डलं भोगीन्द्राः सर्प-
राजानः फणयः इतरे सर्पाः तेषां मण्डलं समूहवत् यत् पा-
तालम्, तत् नाभ्यधोभागे नाभ्यधःप्रदेशे महापातालसंज्ञया
ऽभिहितमिति विद्यात्; स जीवसंज्ञकः जीवसंज्ञावान् शेषः
सर्वतः सर्वं वेष्टितः सन् बिभ्रन्सन् स्थितः कुण्डलाकारेणा-
वृत्य वर्तत इत्यर्थः ॥
भूलोकं नाभिदेशं तु
भुवर्लोकं तु कुक्षितः ॥ ३० ॥
हृदयं स्वर्गलोकं तु
सूर्यादिग्रहतारकाः ।
हृदयं स्वर्गलोकं विद्यात्, तत्र सूर्यादिग्रहाः नक्षत्राणि च
तिष्ठन्तीत्यर्थः । शेषं स्पष्टम् ॥
किंच—
सूर्यसोमसुनक्षत्रं
बुधशुक्रकुजाङ्गिराः ॥ ३१ ॥

६० उत्तरगीतायां
मन्दश्च सप्तमो ह्येष
ध्रुवोऽन्तः स्वर्गलोकतः ।
सूर्यसोमेत्यादि सूर्यादिग्रहनक्षत्रमित्यस्य व्याख्यानम् ।
ध्रुवोऽन्तः स्वर्गलोकतः स्वर्गलोकस्यान्ते ध्रुवो वर्तत इत्यर्थः ॥
एवं कल्पनाफलमाह
हृदये कल्पयन्योगी
तस्मिन्सर्वसुखं लभेत् ॥ ३२ ॥
योगी हृदये एव सूर्यादिग्रहनक्षत्रादीनि कल्पयन् तस्मिन्
हृदि कल्पनाविशेषेण सर्वसुखं लभेत्; तत्तल्लोकगतसुखानि
प्राप्नोतीत्यर्थः ॥
किंच--
हृदयस्य महर्लोकं
जनोलोकं तु कण्ठतः ।
तपोलोकं भ्रुवोर्मध्ये
मूर्ध्नि सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ ३३ ॥
हृदयस्योपरीति शेषः । स्पष्टमन्यत् ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ६१
एवं देहे एव सर्वलोककल्पनामुक्त्वा तल्लयप्रकारमाह--
ब्रह्माण्डरूपिणी पृथ्वी
तोयमध्ये विलीयते ।
अग्निना पच्यते तोयं
वायुना ग्रस्यतेऽनलः ॥ ३४ ॥
आकाशं तु पिबेद्वायुं
मनश्चाकाशमेव च ।
बुद्ध्यहंकारचित्तं च
क्षेत्रज्ञः परमात्मनि ॥ ३५ ॥
अत्र तामसाहंकारकार्याणां पृथिव्यादीनां सात्त्विकाहंका-
रकार्ये मनसि क्रमेण लयकथनं मनोवृत्तिविषयत्वाधीनव्यव-
हारगोचरत्वादुपचारात् इति मन्तव्यम् । तच्च मनो बुद्धौ
बुद्धिरहंकारे अहंकारं चित्ते चित्तं क्षेत्रज्ञे क्षेत्रज्ञः, परमात्मनि
एवं सर्वात्मनि प्रविलापयेदित्यर्थः ॥
एवं योगाभ्यासेन ब्रह्मैक्यानुसंधानवतः सकलदुरितनि-
वृत्तिरित्याह--
U, 5

६२ उत्तरगीतायां
अहं ब्रह्मेति मां ध्याये-
देकाग्रमनसा सकृत् ।
सर्वं तरति पाप्मानं
कल्पकोटिशतैः कृतम् ॥ ३६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥
जीवस्य मुक्तिस्वरूपमाह--
घटसंवृतमाकाशं
नीयमाने घटे यथा ।
घटो नश्यति नाकाशं
तद्वज्जीव इहात्मनि ॥ ३७ ॥
घटे नीयमाने पूर्वदेशादन्यदेशं प्राप्यमाने घटे नष्टे च
यथा घटाकाशं महाकाशे ऐक्यं प्राप्नोति, तद्वज्जीवः परमा-
त्मनीत्यर्थः ॥
किंच--
घटाकाशमिवात्मानं
विलयं वेत्ति तत्त्वतः ।
स गच्छति निरालम्बं
ज्ञानालोक्यं न संशयः ॥ ३८ ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ६३
यः आत्मानं जीवं घटाकाशमिव परमात्मनि लयं गतं
तत्त्वतः यथार्थतया वेत्ति, सः ज्ञानी निरालम्बं निःसंगं
ज्ञानालोक्यं ब्रह्मप्रकाशात्मतत्त्वं गच्छति प्राप्नोति, न संशयः
संदेहो नास्तीत्यर्थः ॥
एतस्य ज्ञानयोगस्य किमपि न तुल्यमित्याह--
तपेद्वर्षसहस्राणि
एकपादस्थितो नरः ।
एकस्य ध्यानयोगस्य
कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३९ ॥
आलोच्य चतुरो वेदा-
न्धर्मशास्त्राणि सर्वदा ।
यो वै ब्रह्म न जानाति
दर्वी पाकरसं यथा ॥ ४० ॥
यथा खरश्चन्दनभारवाही
‘ सारस्य वाही न तु चन्दनस्य ।
एवं हि शास्त्राणि बहून्यधीत्य
सारं त्वजानन्खरवद्वहेत्सः ॥ ४१ ॥

६४ उत्तरगीतायां
चन्दनभारवाही श्रीचन्दनकाष्ठभारवाही खरः चन्दन-
सारवाही न भवति तद्गन्धानुभववान्न भवति, एवं बहूनि
शास्त्राण्यधीत्यापि सारं तु अजानन् ब्रह्म न जानन् खरवत्
शोच्यः आक्रोश्य इत्यर्थः ॥
ब्रह्मज्ञानपर्यन्तं सर्वमनुष्ठेयम्, ज्ञाते तु सर्वं व्यर्थमित्याह--
अनन्तकर्म शौचं च
जपो यज्ञस्तथैव च
तीर्थयात्रादिगमनं
यावत्तत्त्वं न विन्दति ॥ ४२ ॥
देहे भिन्नेऽप्यात्मैक्यं दृष्टान्तेनाह--
गवामनेकवर्णानां
क्षीरं स्यादेकवर्णकम् ।
क्षीरवद्दृश्यते ज्ञानं
देहिनां च गवां यथा ॥ ४३ ॥
अनेकवर्णानां शुक्लादिभिन्नभिन्नवर्णानां गवां क्षीरं यथा
एकवर्णम्, मीमांसकमते गुणव्यक्तेरेकत्वादिति भावः; तथा
भिन्नभिन्नानां देहिनां ज्ञानं ब्रह्म एकं दृश्यत इत्यर्थः ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ६५
अहं ब्रह्मेति नियतं
मोक्षहेतुर्महात्मनाम् ।
द्वे पदे बन्धमोक्षाय
न ममेति ममेति च ॥ ४४ ॥
ममेति बध्यते जन्तु-
र्न ममेति विमुच्यते ॥
ममेति ममताविषयत्वेन स्वीकृतं सर्वं बन्धाय भवति ;
न ममेति ममत्वं विहाय त्यक्तं मोक्षायैवेत्यर्थः । स्पष्टम-
न्यत् ॥
अहंकारत्यागकार्यमाह —
मनसो ह्युन्मनीभावा-
द्द्वैतं नैवोपलभ्यते ।
यदा यात्युन्मनीभावं
तदा तत्परमं पदम् ॥ ४५ ॥
मनसः चित्तस्य उन्मनीभावात् अहंकारत्यागात् द्वैतं नैवो-
पलभ्यते, अहंकारोपाधिकत्वाद्भेदस्येति भावः । तथा च यदा
उन्मनीभावं मनो याति निष्कृष्टाहंकारचैतन्यं भवति, तदा
तदेव परमं पदं मोक्ष इत्याभिधीयते ॥

६८ उत्तरगीतायां

तदुक्तम् ‘आलोड्य सर्वशास्त्राणि’ इत्यादि। उक्तं च हरि-
वंशे — ‘असत्कीर्तनकान्तारपरिवर्तनपांसुभिः। वाचं हरि-
कथालापगङ्गायैव पुनीमहे’ इति। तत्र दृष्टान्तमाह—हंसो
यथा अम्बुमिश्रत्वेऽपि अम्ब्त्वंशं विहाय क्षीरमेवोपादत्ते तद्व-
दिति भावः ॥

तस्मात्पाण्डित्यं निर्विद्येत्यादिश्रुत्या पाण्डित्यप्रकटनस्य
ब्रह्मोपासनाप्रतिबन्धकत्वेन सर्वमपि पाण्डित्यं हेयमित्याह—

पुराणं भारतं वेद-
शास्त्राणि विविधानि च।
पुत्रदारादिसंसारो
योगाभ्यासस्य विघ्नकृत् ॥ २ ॥

योगाभ्यासस्य आत्मैक्ययोगाभ्यासस्य। शेषं स्पष्टम् ॥
किं च आत्मविचारमन्तरेण इतरशास्त्राणि न विचारयि-
तव्यानीत्याह--

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं
यः सर्वं ज्ञातुमिच्छति।
अपि वर्षसहस्रायुः
शास्त्रान्तं नाधिगच्छति ॥ ३ ॥

तृतीयोऽध्यायः । ६९
सहस्रवर्षपरिमितायुष्मानपि एकैकस्य शास्त्रस्य अन्त॑
पारं भावनिश्चयं वा नाधिगच्छति; किमुत वक्तव्यम् स-
र्वाणि शास्त्राणि नाधिगच्छतीति भावः ॥ ३ ॥
तर्हि सर्वमपि विहाय अधिगन्तव्यं वा किमित्याश-
ङ्क्याह—
विज्ञेयोऽक्षरसन्मात्रं
जीवितं चापि चञ्चलम् ।
विहाय शास्त्रजालानि
यत्सत्यं तदुपास्यताम् ॥ ४ ॥
अक्षरसन्मात्रं नाशरहितसत्तामात्रात्मक आत्मा विज्ञेयः ।
तत्र च वैराग्यार्थं जीवितमपि चञ्चलमिति विज्ञेयम् , ‘चर-
मश्वासवेलायां यत्कृत्यं तत्सद्य कुरु’ इति न्यायात् । तस्मा-
च्छास्त्रजालानि विहाय यत्सत्यं तदेवोपास्यतामिति ॥
इन्द्रियजये वैराग्यं स्वत एव जायत इत्याह—
पृथिव्यां यानि भूतानि
जिह्वोपस्थनिमित्तकम् ।
जिह्वोपस्थपरित्यागे
पृथिव्यां किं प्रयोजनम् ॥ ५ ॥

७० उत्तरगीतायां
जिह्वोपस्थनिमित्तकम् आहारव्यवायनिमित्तं सत् पृथिव्यां
यानि भूतानि सन्ति, प्रायशः तत्परित्यागी चेत्, पृथिव्यां
किं प्रयोजनम् , किमपि प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः, 'जितं सर्वं
जिते रसे' इति न्यायात् ॥
एवमात्मसमाधिनिष्ठस्य सर्वत्र ब्रह्मदर्शनमेव, नान्यद्दर्शन-
मित्याह--
तीर्थानि तोयपूर्णानि
देवान्पाषाणमृन्मयान् ।
योगिनो न प्रपद्यन्ते
आत्मध्यानपरायणाः ॥ ६ ॥
तीर्थस्नानादिना देवतापूजादिना च अध्यात्मसमाधौ सिद्धे
पुनस्तेन किं प्रयोजनमिति भावः । स्पष्टमन्यत् ॥
योगिनः सर्वत्र ब्रह्मदर्शनमेवेत्येतत् अधिकारिभेदेनोप-
पादयति--
अग्निर्देवो द्विजातीनां
मुनीनां हृदि दैवतम् ।
प्रतिमा स्वल्पबुद्धीनां
सर्वत्र समदर्शिनाम् ॥ ७ ॥

तृतीयोऽध्यायः । ७१
द्विजातीनां कर्मकाण्डरतानाम् अग्निर्देवतम् , मुनीनां
मननशीलानां योगिनां हृदि हृत्कमलमध्यस्थिता परिच्छिन्न-
मूर्तिर्देवतम् , स्वल्पबुद्धीनां प्राकृतानां तु मृत्पाषाणादिप्रति-
मैव दैवतम् , समदर्शिनां तु आरूढानां सर्वत्र 'सर्वं खल्विदं
ब्रह्म' इति श्रुत्या सर्वमपि दैवतमेवेत्यर्थः ॥
तस्मात् ज्ञानेनैव ज्ञातव्यम् , ज्ञानाभावे ब्रह्म न पश्यती-
त्याह---
सर्वत्रावस्थितं शान्तं
न प्रपश्येज्जनार्दनम् ।
ज्ञानचक्षुर्विहीनत्वा-
दन्धः सूर्यमिवोदितम् ॥ ८ ॥
सर्वत्रावस्थितं सर्वत्र परिपूर्णमपि अज्ञः न पश्यति ; तत्र
हेतुः ज्ञानचक्षुर्विहीनत्वात् ज्ञानाख्यचक्षूरहितत्वात् , तत्र
दृष्टान्तमाह-- अन्ध इति । स्पष्टमन्यत् ॥
सर्वं ब्रह्मेत्येतदुपपादयति---
यत्र यत्र मनो याति
तत्र तत्र परं पदम् ।

७४ उत्तरगीतायां
र्वाणं मोक्षसुखात्मकं परमम् उत्कृष्टं विष्णुं व्यापकम् अव्य-
यम् नाशरहितम् सर्वतोज्योतिराकाशं सर्वतः स्वयंप्रकाशं
सर्वभूताधिवासिनं सर्वान्तर्नियामकं परमात्मानं खगाकारं
हंसात्मकं विचिन्तयेत् ध्यायेदित्यर्थः ॥
एवं चिन्तयतः पापलेशोऽपि नास्तीत्याह--
अहं ब्रह्मेति यः सर्वं
विजानाति नरः सदा ।
हन्यात्स्वयमिमान्कामा-
न्सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ १३ ॥
सर्वं निषिद्धं कृत्वापि कर्मभिर्न स बध्यते इति, यः
सदा सर्वं ब्रह्मेति विजानाति, सर्वाश्यपि सर्वनिषिद्धभक्ष्यपि
सर्वविक्रयी सर्वनिषिद्धविक्रय्यपि इमान् कामान् अरिषड्-
र्गान् हन्यात् जयेत्, सर्वनिषिद्धकर्म कृत्वापि तैर्निषिद्धक-
र्मभिर्न बध्यते ॥
क्षणमात्रं वा ब्रह्मध्यानरतस्य नान्यसुखचिन्तेत्याह--
निमिषं निमिषार्धं वा
शीताशीतनिवारणम् ।

तृतीयोऽध्यायः । ७५
अचला केशवे भक्ति-
र्विभवैः किं प्रयोजनम् ॥ १४ ॥
शीताशीतनिवारणं यथा तथा शीतोष्णसुखदुःखादि-
द्वन्द्वसहिष्णुतया निमिषं निमिषार्धं वा केशवे भक्तिर-
चला चेत्, विभवैः भक्त्यतिरिक्तविषयसुखैः किं प्रयोजन-
मिति ॥
एतादृशो योगी यदि मोक्षमपेक्षेत, तर्हि नान्यविषयचि-
न्तां कुर्यादित्याह—
भिक्षान्नं देहरक्षार्थं
वस्त्रं शीतनिवारणम् ।
अश्मानं च हिरण्यं च
शाकं शाल्योदनं तथा ॥ १५ ॥
समानं चिन्तयेद्योगी
यदि चिन्त्यमपेक्षते ।
योगी चिन्त्यं मोक्षं यदि अपेक्षेत, तर्हि देहरक्षणार्थमेव
भिक्षान्नं चिन्तयेत्, न त्विन्द्रियप्रीत्यर्थमित्यर्थः; वस्त्रं च शी-
तनिवारणार्थं चिन्तयेत्, न अलंकाराय; अश्मानं पाषाणं

७६ उत्तरगीतायां
हिरण्यं सुवर्णं च शाकं बाल्योद्भूतं च हेयोपादेयवैषम्यरा-
हित्येन चिन्तयेदित्यर्थः ॥
किं च—
भूतवस्तुन्यशोचित्वे ...
पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥
भूतवस्तुनि गतवस्तुनि अशोचित्वे गतमिति दुःखराहि-
त्ये सिद्धे, उपलक्षणमेतत्, आगामिवस्तुमिरपेक्षत्वे सिद्धे,
वर्तमानवस्तुनि लब्धे हर्षराहित्ये सिद्धे च पुनर्जन्म न
विद्यते ॥
आत्मयोगमवोचद्यो ब्रह्मयोगशिरोमणिम् ।
तं वन्दे परमानन्दं कमलगर्भमीश्वरम् ॥
इति श्रीगौडपादाचार्यविरचितायाम्
उत्तरगीताव्याख्यायाम्
तृतीयोऽध्यायः ॥

प्रस्तुत पृष्ठ पूर्णतः रिक्त (खाली/blank) है, अतः इस पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है।

THE RAMAKRISHNA MISSION INSTITUTE OF CULTURE
LIBRARY
CALCUTTA

इस पृष्ठ/छवि में कोई पाठ (text) दिखाई नहीं दे रहा है; यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त (blank) है।