विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 84, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् ९ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ७१
सन्ध्याकुरङ्गीदृशा ( सन्ध्यैव कुरङ्गीदृग् वधूस्तया ) करग्रहं याति तावत्
पर्यन्तं अङ्गलग्नसुरभीरेणोः ( अङ्गे लग्ना सुरभीणां धेनूनां रेणुर्धूलिर्यस्या-
स्तस्याः कुमार्याः ) करं पाणिं गृह्णतः ( वरस्य ) मङ्गलं शुभं भवति ॥१॥
भा०—जब तक भगवान् सूर्य मुक्ताफलमाला सदृश तारागणपंक्ति को धारण
की हुई पूर्व दिशा को कुङ्कुम से मण्डित के समान और पश्चिम दिशा को कुसुमरंग
से रंगे वस्त्र से सुशोभित के समान बनाते हुए सन्ध्यारूपिणी वधू के साथ करग्रह
को प्राप्त होते हैं तावत् काल पर्यन्त अङ्गो में लगी है गायों के चरण की धूली
जिसके ऐसे कुमारिका के करग्रहण करनेवाले पुरुष का मङ्गल होता है ॥ १ ॥
अथ गोधूलिलक्षणं तदधिकारिणश्चाह —
उत्कर्णतर्णकवलोकनवल्गु वल्गत्पीनस्तनोद्धूषितदुर्धरधेनुधूलिः ।
गोधूलिकं सृजति गोपपृथग्जनानां दोषैर्महद्भिरपि लग्नमनूनमन्यैः ॥
सं०—उत्कर्णतर्णकवलोकनवल्गुवल्गत्पीनस्तनोद्धूषित-दुर्धरधेनुधूलिः
( उत् ऊर्ध्वौ कर्णौ यासां ता उत्कर्णास्ताश्च तर्णकानां विलोकनेन वल्गवः
शोभमानाः वल्गन्त्यः पीनस्तनाः, उद्धूषिताः दुर्धराश्च ता धेनवश्च तासां
धूलिः ) गोधूलिकं लग्नं सृजति । इदं गोधूलिलंनं गोपपृथग्जनानां
( गोपाश्च पृथग्जना हीनवणांश्च तेषां ) अन्यैर्महद्भिर्दोषैः अनूनं ( सहितं )
अपि शुभं भवति ॥ २ ॥
भा०--कान को ऊपर उठाई हुई, बछड़ों को देखने के लिये मीठी शब्द
करती हुई पीनस्तनवाली अत्यन्त हृष्ट और बड़े कठिन से थाम्ह कर रखने योग्य
गायों के द्वारा उत्पन्न धूलि गोधूलिक लग्न बनाती है । यह गोधूलिक लग्न गोपों
और हीनवर्णों के लिये अन्य महादोषों से युक्त होने पर भी शुभ होता है ॥ २ ॥
केचित् गोधूलिकेऽपि षष्ठाष्टमचन्द्रं त्यजन्ति तन्निरस्यति —
गोधूलिकेपि विधुमष्टमषष्ठमूर्तिं यन्मोचयन्ति तदयं स्वरुचिप्रपञ्चः ।
पञ्चाङ्गशुद्धिमयमेव विवाहधिष्ण्यैर्यस्मादिदं सततमस्तगते पतङ्गे ॥
सं०—गोधूलिकेऽपि अष्टमषष्ठमूर्ति ( अष्टमषष्ठयोर्मूर्ति र्देहो यस्य तं )
विधुं चन्द्रं यन् मोचयन्ति ‘केचित्’ तदयं ‘तेषां’ स्वरुचिप्रपञ्चः (स्वरुच्यैव
प्रपञ्चो व्यामोहनं ) स्यात् । इदं गोधूलिकं विवाहधिष्ण्यैः ( विवाहविहित-
नक्षत्रैः ) पञ्चाङ्गशुद्धिमयमेव ग्राह्यम् । यस्मादिदं सततं ( सर्वदा ) अस्त-