विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 80, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् ८ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । -६७
सहितस्य ) रवेर्यदंशवृन्दं भवेत् , अत्र च यद् राशिद्वयभागतष्टलब्धं 'ते'
वसन्ताद् वसन्तमारभ्य ऋतवो भवन्ति ॥१८॥
भा०-सायन सूर्य में १ राशि जोड़कर उसके अंशों में २ राशियों के अंश
( ६० ) से भाग देकर लब्धि वसन्तादि ऋतु होता है ॥१८॥
उदा०-सूर्य ३ । ५ । १५ । २०, अयनांश २१ । ३० । ३२ सायन सूर्य
के अंश ११६ । ४५ । ५२ इसमें ६० के भाग देने से लब्धि गतऋतु २, वर्तमान
वसन्त से तृतीय वर्षाऋतु हुआ ॥१८॥
अथ ऋतुसन्धिकालं कथयति-
तत्सन्धयोऽङ्गाङ्गघटीसमाः स्युर्द्विसंगुणाश्चेद्विषुवायनीयाः ।
स सन्धिसन्धिः खलु यत्र शेषः शून्यं भवेदेष विशेषपुण्यः ॥१९॥
सं०-तत्सन्धयः ( तेषां ऋतूनां सन्धयः ) अङ्गाङ्गघटीसमाः
( षट्षष्टिनाडितुल्याः ) स्युः । विषुवायनीयाश्चेत् तदा द्विसंगुणाः (द्वि-
गुणितषट्षष्टिघट्यः ) भवन्ति । यत्र ( राशिद्वयभागतक्षणकाले यदा )
शेषः शून्यं भवेत् स 'कालः' सन्धिसन्धिः स्यात् । एष 'सन्धिसन्धिः'
विशेषपुण्यो भवेत् ॥१९॥
भा०-उन ऋतुओं की सन्धि ६६ घटी होती है । यदि विषुव (मेष तुला)
और अयन (कर्क, मकर ) सम्बन्धी हो तो १३२ घटी अर्थात् ६६ पूर्व और ६६
पश्चात् सन्धि काल समझना । और जब एक राशियुक्त शायन सूर्य के अंश में
६० के भाग देने से शेष शून्य हो जाय तो वह काल सन्धि की सन्धि समझना
वह विशेष पुण्यप्रद है ॥१९॥
अथोक्तसन्धिसमये विवाहफलं कथयति-
सन्धौ पुरन्ध्री शुचमेति वन्ध्या मृतप्रजा वा यदि सन्धिसन्धिः ।
वदन्ति वात्स्या ऋतुना विमूढां निशीथमध्यन्दिनसन्धिषूढाम् ॥
सं०-सन्धौ ( तिथि-नक्षत्र-योगानां सन्धिकाले ) 'विवाहे सति'
पुरन्ध्री शुचं ( शोकं ) ऐति प्राप्नोति, यदि सन्धिसन्धिस्तदा मृतप्रजा
भवेत् । तथा निशीथमध्यन्दिनसन्धिषु ऊढां ( विवाहितां ) 'कन्यां'
ऋतुना विमूढां आर्तव-विहीनां वात्स्या वदन्ति ॥२०॥
भा०-तिथि, नक्षत्र, योग की सन्धि में विवाह होने से स्त्री शोक में प्राप्त
होती है । विवाह समय में सन्धिसन्धि हो तो स्त्री मृतवत्सा होती है । यदि मध्य