सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan

केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा

DevanagariHindipublished138 पृष्ठ

पृष्ठ 64, कुल 138 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 64

प्रकरणम् . ७ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ५१
सं०—राहुः स्वयंभुवो ब्रह्मणः समयात् ( निदेशात्,—"समयः
सपथे भाषासम्पदोः कालसंविदोः । क्रियाकारे निदेशे च" इति कोषः )
स्वपाततः ( प्रथमसम्पातः ) अपरं वृत्तपातं ( वृत्तयोर्द्वितीयं सम्पातं )
एति गच्छति तत्रापि तिष्ठतीत्यर्थः । तस्य राहोस्तदपि मन्दिरं स्थानम् ।
तद्गतः तत्रस्थितः स राहुः जगति संसारे दिव्यरिश्टवत् त्यज्यते । द्वितीय-
पातगतं तं केतुं मत्वा जनास्त्यजन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
भा०—ब्रह्मा के आदेश से राहु प्रथम सम्पात से वृत्तके द्वितीय सम्पात में
जाता है । वह ( द्वितीयपात ) भी राहु का स्थान है । परन्तु उस पात में स्थित
राहु, लोक में दिव्य रिष्ट ( केतु ) समझ कर त्याग किया जाता है ॥ ८ ॥
वि०—विष्णुपुराणादि में भी प्रसिद्ध है कि विष्णुके सुदर्शन से छिन्न हो कर
राहु के दो अवयव हो गये । उनमें शिर का नाम राहु और धर का नाम
केतु हुआ उसका उदय होता है तो लोग उसे दिव्य उत्पात कहते हैं ॥ ८ ॥
चन्द्रपातस्य ग्रहत्वं चेत् तदा चन्द्रोच्चस्य किं नेत्याह—
पातवद्गतिवशेन शीतगोरुच्चमस्तु फलदं किलेति चेत् ।
अस्तु किन्तु नहि तन्निवेशितं राहुवद् ग्रहपदे विरिञ्चिना ॥ ६ ॥
सं०—शीतगोः ( चन्द्रस्य ) उच्चमपि गतिवशेन पातवत् फलदं अस्तु,
किलेति ( एवं ) चेत्, तर्हि अस्तु एवं, किन्तु तत् चन्द्रोच्चं विरिञ्चिना
( ब्रह्मणा ) राहुवद् ग्रहपदे न निवेशितम् । अतस्तस्य ग्रहत्वं नेत्यर्थः ॥९॥
भा०—"गतिवश से चन्द्रपात के समान चन्द्रमा का उच्च भी फलप्रद हो"
ऐसा अगर कहो, तो सही है, परञ्च क्या करें ब्रह्मा ने राहु के समान उसे ( उच्च )
को ग्रह के पद में नही निवेश किया । इससे उसमें फलप्रदता नहीं है ॥ ९ ॥
पुनः प्रकारान्तरेण कथयति —
किंच गोलगणितानि यन्महीमध्यकेन्द्रमधिकृत्य तेनिरे ।
तद्गतः शशिनमीक्षते स्फुटं व्युच्चहेतुमपि पातवर्त्मनि ॥१०॥
सं०—किञ्च यन्महीमध्यकेन्द्रं अधिकृत्य ( भूमेर्मध्यं खलु भवलय-
स्यापि मध्यं यतः स्यात्' इत्यादिना—भूमध्यमेव केन्द्रं मत्वा ) गोलगणि-
तानि तेनिरे, तद्गतः तत्रस्थितो जनः पातवर्त्मनि पातमार्गे व्युच्चहेतुं
( उच्चहेतुरहितं ) अपि स्फुटं शशिनं ( चन्द्रं ) ईक्षते पश्यति । अर्थात्
यत्र स्फुटचन्द्रो दृश्यते तस्मिन्नेव कक्षावलये चद्रपातोऽपि, यत उक्तम्—