विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 63, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ें५० विवाहवृन्दावनम्— [ राहुसत्ता-
सूर्यतुल्यमेव गोचरफलादिकं ददातीति संहितायामुक्तमतो राहोःसत्ता-
सिद्धयतीत्यर्थः ) । एवमेव रिष्टभङ्गजननैकनायकः ( रिष्टस्य भङ्गो नाशः,
जननं उत्पत्तिः, तयोरेकनायकःकर्ता ) स राहुः कैः हौरिकैः (जातकशास्त्रज्ञैः)
न कीर्त्यते ? अपि तु सर्वैरेव कीर्त्यते । अतो राहोग्रहत्वं सिद्धयति ॥६॥
भा०---राशि वृत्त में रहने के कारण सूर्य के समान ही राहु भी भाव और
गोचर फल देता है। जो संहिता में प्रसिद्ध है। तथा कौन से जातक शास्त्रकारों
ने अरिष्ट के भंग और उत्पत्ति कारक राहु को नहीं कहा है ? अर्थात् सब जातक-
कारों ने कहा है । अतः राहु की सत्ता सर्वथा सिद्ध होती है ॥ ६ ॥
यथा चन्द्रपातस्य ग्रहत्वं तथा भौमदिपातानां किं नेत्याह—
एष शेषखगपाततुल्यतां नैति चन्द्ररविपर्वगर्वितः ।
जातकादिषु यथेन्दुमन्दिरात्किं तथा न फलमन्यराशितः ॥ ७ ॥
सं०—एष ( उपरोक्तश्चन्द्रपातः ) यतो चन्द्र-रविपर्वगर्वितः
( चन्द्रार्कयोर्ग्रहणकारकत्वेन गर्वितः ) अतः शेषखगपाततुल्यतां ( भौमादि-
ग्रहपातसमतां ) नैति न प्राप्नोति । चन्द्रपातसमीपे एव ग्रहणं भवति,
भौमादिपातसमीपे नेति चन्द्रपातस्यैव ग्रहत्वम् नान्यपातानामित्यर्थः ।
इत्येव पुनः प्रकारान्तरेण कथयति—जातकादिषु ( जातक-संहिता-स्वर-
शास्त्रेषु ) यथेन्दुमन्दिरात् चन्द्रराशितः फलं 'कथितं' तथाऽन्यराशितः
अन्यग्रहराशितः किं न ? इत्यतो यथा चन्द्रराशिवशात् सर्वत्र फलं तथैव
तत्पातवशादप्यतश्चन्द्रपातस्यैव ग्रहत्वं । नान्यग्रहपातानामित्यर्थः ॥ ७ ॥
भा०—चन्द्र और सूर्य के ग्रहण से गर्वित होने के कारण यह चन्द्रपात
दूसरे ( भौमादि ) ग्रहों के पात की तुलना में प्राप्त नहीं है। अर्थात् यह सबसे
महान् है। क्योंकि इसी के समीप में ग्रहण होता है । दूसरे पातों के समीप में
नहीं । ( तथा—दूसरी बात यह कि—जातक संहिता आदि में जैसे चन्द्रराशि
से फल कहा है उस प्रकार अन्य ग्रहों की राशि से क्यों नहीं है ? । अतः केवल
चन्द्रपात में ही ग्रहत्व सिद्ध है ॥ ७ ॥
प्रथमसम्पाते राहुरूपेण द्वितीये स एव केतुरूपेण तिष्ठतीत्याह—
वृत्तपातमपरं स्वपाततो राहुरेति समयात्स्वयंभुवः ।
मन्दिरं तदपि तस्य तद्गतस्त्यज्यते जगति दिव्यरिष्टवत् ॥ ८ ॥