विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 61, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ेंसं०—दिक्पतेरस्य राहोः इयं नैर्ऋती दिक् वर्तते, राहुरेव नैर्ऋती-
दिक्पतिरित्यर्थः । तथाऽसौ राहुः ध्यान-दानबलिभिः फलाप्तये भवति ।
तथा चास्य राहोः शशभृद्विमण्डल-क्रान्तिमण्डलमिश्रश्चतुष्पथं ( चन्द्रवि-
मण्डल-क्रान्तिमण्डलसम्पातरूपं ) वेश्म गृहमस्ति । अतो राहुरस्त्येवेति ।
वि०—अत्र—“राहुर्नास्ती”ति वराहमिहिरमतमारोप्य व्यर्थमेव
खण्ड्यते ग्रन्थकारेण । वस्तुतस्तु—“राहुर्नास्तीति” न वराहमिहिरस्य मतं ।
यतस्तेन स्वल्पजातके—“प्राच्यादीशा रविसितकुजराहुयमेन्दुसौम्यवाक्-
पतयः” इति राहोर्दिक्पतित्वं प्रतिपाद्य तत्सत्तैव प्रतिपादितेति विवेचनीयं
निष्पक्षपातहृदयैर्विद्वद्भिः ॥ २ ॥
भा०—दिक्पति राहु की ही यह नैऋति दिशा है । तथा ध्यान, दान, और
पूजा से भी राहु फलप्रद होता है । और चन्द्रमा का विमण्डल तथा क्रान्ति-
मण्डल का परस्पर सम्पातरूप चतुष्पथ इस राहु का स्थान है । अतः राहु की
सत्ता विद्यमान है ॥ २ ॥
वि०—वराहमिहिर ने तो—“प्रागाद्या रविशुक्रलोहिततमः” इत्यादि श्लोकों
से बृहज्जातक में राहु की सत्ता ही सिद्ध की है । फिर भी यहाँ ग्रन्थकार—
“राहु नहीं है” ऐसा वराहमिहिर का मत कल्पनाकर व्यर्थ ही खण्डन कर रहे हैं।
'ग्रहणे राहुश्छादको नास्तो'ति कस्य चिन्मतं खण्डयति —
सोन्धकारचरतां वहन्महीच्छायया विशति सोममण्डलम् ।
दीपितापरदलेन्दुमण्डलच्छायया सह च सूर्यमण्डलम् ॥ ३ ॥
सं०—स राहुः अन्धकारचरतां वहन् ( अन्धकारे चरन् ) महीच्छा-
यया सह-सोममण्डलं चन्द्रविम्बं विशति । तथा च दीपितापरदलेन्दु-
मण्डलच्छायया ( दीपितं अपरदलं = ऊर्ध्वस्थदलं यस्य तस्येन्दुमण्डलस्य
च्छायया ) सह सूर्यमण्डलं च विशति सूर्यविम्बं ग्रसतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
भा०—वह राहु अन्धकार में रहता हुआ पृथ्वी की छाया ( भूभा ) के
साथ चन्द्रमण्डल में प्रवेश करता है । तथा प्रकाशित है ऊपर का आधा भाग
जिसका ऐसे चन्द्रबिम्ब की छाया के साथ सूर्य मण्डल में प्रवेश करता है । अतः
ग्रहण में भी राहु छादक और कारण सिद्ध होता है ॥ ३ ॥
वृत्तयोः सम्पातः कथं राहुरित्याह—
वृत्तयोः पतनमेव पात इत्याहुरत्र किल राहुरीक्ष्यते ।