विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

प्रकरणम् ६ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ४३

---

अथ चन्द्रबलाध्यायः ।
तत्रादावन्येषां मतं दूषयति-
कन्यकावितरणाय पूरुषः पात्रमात्रमिति नैन्दवम्बलम् ।
केचिदस्य वितरन्ति कोविदाः कोविदां किल करोतु तन्मनः ॥ १ ॥
सं०—कन्यकावितरणाय ( कन्यादानाय ) पूरुषः (वरः ) 'पात्रमा-
त्रम्' इत्यस्मात् केचित् कोविदाः ( पण्डिताः ) अस्य वरस्य ऐन्दवं बलं
( चन्द्रबलं ) न वितरन्ति ( न ददति = न विचारयन्तीत्यर्थः ) । तन्मनः
( तेषां कोविदानां मनः ) कोविदां करोतु ? (को जानातु ?) ॥ १ ॥
भा०—कन्यादान के लिये वर पात्रमात्र है' इस अभिप्राय से कितने आचार्य
वरका चन्द्रबल नहीं देते हैं। परञ्च इसप्रकार उनका मन कौन समझ सकता है ?
अथ दोषं कथयति-
ईदृशं यदि ततः प्रतिग्रहग्राहिणोऽस्य किमभिप्रपञ्चितैः ।
सांशनाडिगणयोनिशुद्धिभिर्जन्मलग्नभवनव्ययाष्टगैः ॥ २ ॥
सं०—"पात्रमात्रत्वात् वरस्य चन्द्रबलं न देयम्” यदि ईदृशं तदा
प्रतिग्रहग्राहिणः अस्य ( वरस्य ) सांशनाडिगणयोनिशुद्धिभिः, तथा जन्म-
लग्नभवनव्ययाष्टगैरित्यादिभिः अभिप्रपञ्चितैः किं ? । यदि 'अंश-
नाडिगणादीनां शुद्धिर्विलोक्यते तदा चन्द्रबलमपि विचार्यमेव, चेत्प्रतिग्राहि-
त्वात् चन्द्रबलं न विचार्य तर्हि योनिनाड्यादीनां शुद्धिरपि न विचार्येत्यर्थः ।
भा०—यदि ऐसा ही है कि—'प्रतिग्राही होने से पात्र मात्र समझ कर वर
का चन्द्रबल नहीं देखा जाय' तो फिर—अंश, नाडी, गण, योनि आदि की शुद्धि
और जन्मलग्न के अष्टम द्वादश आदि शुद्धि इत्यादि प्रपञ्चों से क्या प्रयोजन ?
अर्थात् सब कुछ विचारते हैं तो चन्द्रबल भी देखना ही चाहिये ॥ २ ॥
लग्निको नवलवः पुमन्तकृत् स्वामिना यदि न युक्तवीक्षितः ।
सङ्गमं दिशति दीर्घनिद्रया पत्युरिन्दुतनुकामगो ग्रहः ॥ ३ ॥
सं०—लग्निको नवलवः ( लग्नगतो नवांशः ) यदि स्वामिना युक्त-
वीक्षितः न भवेत् तदा पुमन्तकृत् ( वरनाशकरो ) भवति । इन्दुतनुका-
मगः ( चन्द्रलग्नाभ्यां सप्तमस्थः ) ग्रहः पत्युः दीर्घनिद्रया (मृत्युना) सङ्गमं
दिशति ( ददाति ) ॥ ३ ॥