सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan

केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा

DevanagariHindipublished138 पृष्ठ

पृष्ठ 42, कुल 138 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 42

प्रकरणम् ३ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । २४
“बहुताडनसम्प्राप्तौ यां करोत्येकवर्गणाम् ।
वराहमिहिराचार्यः सा न दृष्टा पुरातनैः ॥” इति ॥२१॥
वि०-ग्रन्थकारेण वराहमिहिरस्याशयमबुद्ध्वैव जल्पितम् । वराह-
मिहिरेण तु—श्लोकपूर्वार्धेन यवनादिग्रहमैत्रेऽल्पसम्मतत्वं प्रतिपाद्य, द्वि-
तीयार्धेन—“सत्याद्युक्तमेव ग्रहमैत्रं ग्राह्यमिति—स्वजातके—‘स्वलक्षण-
विधेर्विरोधान्यैर्यवनादिभिः प्रतिपादितं ग्रहमैत्रं न ग्राह्य”मिति च स्पष्ट-
मेवोक्तमिति विवेचनीयं विपश्चिद्भिः ॥२१॥
भा०—यदि ऐसा कहा जाय कि—‘वराहमिहिराचार्य—बहुसम्मत को ही
मानते हैं” तो यह भी असङ्गत ही है, क्योंकि—पृथक् पृथक् द्विगुण, त्रिगुण प्राप्त
होने पर भी उन्होंने एक बार त्रिगुण करना ही कहा है, परञ्च ऐसी बहुतों की
सम्मति नहीं है। इसलिये यवनोक्त मैत्री ग्राह्य है, यह ग्रन्थकार का आशय है ॥
अथ नवांशसख्ये विशेषं कथयात्—
अभिदुरावधिपौ सृजतः शुभं शशिनवांशकयोरिति देवलः ।
तदपि चारु न चारुषितैर्मुखैर्व्यवहरन्ति तथा वितथाशयाः ॥२२॥
सं०—शशिनवांशकयोः अभिदुरौ ( अभिन्नौ, मिथः सुहृदौ वा )
अधिपौ शुभं सृजतः (कुरुतः) इति देवलो मुनिः कथितवान् । तत् ( देव-
लोक्तं ) चारु ( सुष्ठुतरं ) अपि आरुषितैः, रोषपरिपूरितैर्मुखैः वितथाशयाः
( तुच्छहृदया जनाः ) तथा न व्यवहरन्ति चन्द्रनवांशसख्यं न स्वी-
कुर्वन्तीत्यर्थः ॥२२॥
भा०—‘वर कन्या के चन्द्रनवांशके पतियों में मैत्री हो तो शुभ होता है’ यह
देवल मुनि ने कहा है । परञ्च उसे शुभ होने पर भी कितने तुच्छ आशयवाले
रुष्टमुख होकर उस प्रकार ( मुनिकथनानुसार ) उसे व्यवहार में नहीं लाते हैं ॥
पुनर्विशेषं कथयति—
लवदृशैव हि लग्नदृशं विना फलममंसत येऽपि करग्रहे ।
शशिनवांशसखित्वपराङ्मुखाः किमलमस्तु गतानुगतं जगत् २३
सं०—येऽपि ‘आचार्याः’ लग्नदृशं विना लवदृशैव ( नवांशदृष्ट्यैव )
करग्रहे ( विवाहे ) फलं अमंसत ( मन्यन्ते स्म ) तेऽपि शशिनवांश-
सखित्वपराङ्मुखाः किं स्युः ? इत्यलमस्तु जगत् गतानुगतं स्यात् ॥२३॥