विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 41, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ें३८ विवाहवृन्दावनम्— { मेलक-
आहृतमेव । स वराहमिहिरः कलितकेवलसत्यमतः (कलितं संगृहीतं केवलं
सत्यस्य सत्याचार्यस्य मतं येन स तथोक्तः ) सन् यवनयुक्तिषु ( यवना-
चार्योक्तिषु ) नूनं अनिस्पृहः ( स्पृहायुक्तः ) स्यात् ॥ १९ ॥
भा०--यदि अपने मत में दूसरों का मत रख कर उसमें दोष न दिया जाय
तो वह ( परमत ) स्वीकृत ही समझा जाता है । अतः केवल सत्याचार्य के वचनों
को संग्रह करने वाले वराहमिहिर ने भी निश्चय यवनाचार्यों की कही उक्त ग्रहमैत्री
में स्पृहा की है ॥ १९ ॥
यवनयुक्तिषु स्पृहयैव वराहेण "केषाञ्चिदेवं मतम्” इत्यल्पमतत्वं
प्रतिपाद्य न खण्डितमित्याह—
किमबहुत्वमयं मिहिरो दिशन्ग्रहसुहृत्त्वमिदं जगृहे हृदि ।
उभयथापि समं सति तन्मते महति केऽपि भवेम वयं यतः ॥२०॥
सं०-अयं मिहिरः इदं 'यवनोक्तं' ग्रहसुहृत्त्वं दिशन् कथयन् हृदि
( मनसि ) अबहुत्वं ( अल्पमतत्वं ) किं जगृहे ( किं गृहीतवान् ? ),
अर्थात् अल्पमतत्वात् कथं न खण्डितम् ? । अत्रोच्यते—यतः 'तन्मते ( तस्य
यवनस्य मते ) महति सति वयं केपि भवेम' सत्याचार्यमते महति सति
वयं महान्त एवेत्युभयथापि (उभयत्रापि) समं तुल्यं स्यात् ॥ २० ॥
भ०—वराहमिहिरने यवनमैत्रीको कहते हुए हृदयमें उसका अल्पमतत्व क्यों
रखा ? । खण्डन क्यों न किया ? इसका उत्तर कहते हैं—क्योंकि यवनाचार्यका
मत श्रेष्ठ माना जाय तो हम भी श्रेष्ठ समझे जायेंगे, सत्याचार्यके मत श्रेष्ठ होनेसे
तो हम श्रेष्ठ हैं ही, इस प्रकार दोनों पक्ष बराबर अर्थात् दोनों हाथ लड्डू है ॥
स बहुसम्मतमनुसरतीति चेत् तदप्यसङ्गतमेवेत्याह—
बहुतरैः कृतमेव कृती स चेदनुससर्ति तदप्ययथातथम् ।
पृथगपि द्विगुणे त्रिगुणे सकृत्त्रिगुणमित्यबहूक्तिरियं यतः ॥२१॥
सं०—स कृती ( वराहमिहिरः ) बहुतरैः कृतमेवानुससर्ति ( बहु-
सम्मतमेवानुसरति ) इति चेत् तदप्ययथातथम् ( असङ्गतम् ), यतः
पृथक् द्विगुणे, त्रिगुणे 'प्राप्ते' अपि “सकृत् त्रिगुणम्” इयं अबहूक्तिः
( अल्पजनोक्तिरेव ) । वराहमिहिरेण तु “द्वित्रिगुणत्वे सकृत्त्रिगुणम्”
इत्युक्तमतः स न बहुसम्मतावलम्बीति सिद्धयति । तथाह कल्याणवर्मा—