विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 39, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ें२६ विवाहवृन्दावनम्- [ मेलक-
सं०-प्रसूतौ जन्मकाले, आपार्श्वकेन्द्रद्वयगाः स्वस्वपार्श्वकेन्द्रद्वय-
मध्यस्थाः, खपान्थाः ग्रहाः मिथस्तत्कालमित्राणि भवन्ति, अर्थादन्ये शत्रवो
भवन्ति । इदं तत्कालसख्यं स्त्रीनर-भृत्यराज्ञां ( स्त्रीनराणां, भृत्यस्वामिनां
च ) न्यूनामपि मैत्रीं ( स्वाभाविकग्रहमैत्रीं ) विशिनष्टि विशेषयति ।
अर्थात् स्वाभाविकसमोऽपि तत्कालमैत्र्या मित्रं भवति, स्वाभाविकशत्रुस्तु
तत्कालमैत्र्या समत्वं व्रजति, स्वाभाविकमित्रं तु अधिमित्रं भवतीत्यर्थः ॥
भा०-जन्मकुण्डली में ग्रहों के अपने स्थान से दोनों तरफ के दो केन्द्रों के
बीच में ( अर्थात् २, ३, ४, १२, ११, १० इन स्थानों में ) स्थित ग्रह तात्का-
लिक मित्र होते हैं । यह तात्कालिक मैत्री कन्यावर, और मालिक नौकर की अल्प
भी स्वाभाविक ग्रहमैत्री को विशेष बनाता है । अर्थात् तात्कालिक मैत्री से-
स्वाभाविक शत्रु भी सम, और स्वाभाविक सम मित्र और स्वाभाविक मित्र अधि-
मित्र हो जाता है ॥१५॥
अथ ग्रन्थकारः स्वदेशाभिप्रायिकवर्णमैत्रीं कथयति-
षट्कर्मणां शासितदेवदैत्यौ राजन्यकस्याधिपती कुजार्को ।
विट्-शूद्रयोश्चन्द्र-बुधौ शनिश्च संकीर्णपः स्त्रीनृषु वर्णमैत्री ॥१६॥
सं० - शासिसतदेवदैत्यौ ( गुरुशुकौ ) षट्कर्मणां ( ब्राह्मणानां )
अधिपती, कुजार्को राजन्यकस्य क्षत्रियस्याधिपती, चन्द्रबुधौ क्रमेण
विट्शूद्रयोः अधिपती ( वैश्यस्य चन्द्रः, शूद्रस्य बुध इत्यर्थः ), शनिश्च
संकीर्णपः ( संकराणां हीनवर्णानां पतिः ) एवं स्त्रीनृषु कन्यावरेषु वर्णमैत्री
विचार्या । अर्थात् वधूवरयोः राशीशयोर्वर्णौ विलोक्यौ, तत्रोत्तमवर्णो
वरः श्रेष्ठः, समवर्णः समः, हीनवर्णस्तु निकृष्ट इति ।
इयं वर्णमैत्री ग्रन्थकारेण स्वदेशाप्रायेणोक्ता, अन्यदेशेषु तु-
“द्विजा झषालिकर्कटास्ततो नृपा विशोऽघ्रिजाः । वरस्य वर्णतोऽधिका
वधूर्न शस्यते बुधैः” इत्यनेनैव वर्णमैत्री ग्राह्या ॥ १६ ॥
भा०-गुरु शुक्र ब्राह्मणों के अधिपति हैं, सूर्य और मंगल क्षत्रियों के, चन्द्रमा
वैश्यों का, बुध शूद्रों का, और शनि अन्त्यजों का अधिपति है । वरकन्या की
राश्यधिप से वर्णमैत्री देखना चाहिये । यथा कन्या से उच्चवर्ण वर श्रेष्ठ, समानवर्ण
मध्यम, और हीनवर्ण अधम होता है ॥ १६ ॥