विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 117, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ें१०४ विवाहवृन्दावनम्— [ मिश्र-
निःसीमसीमन्तितपञ्चशाखा कस्योध्वंरेखा न करोति राज्यम् २३
सं०-या रेखा अनामिकामूलविभूषणं सा पुण्यस्य रेखा तदवाप्तिहेतुः
( तस्य पुण्यस्य अवाप्तिः प्राप्तिस्तस्या हेतुः ) भवति । तथा निःसीमसीम-
न्तितपञ्चशाखा ( निर्गता सीमा यस्यासौ निःसीमः, निस्सीमः सीमन्तितः
पञ्चशाखो हस्तो यया सा तथोक्ता ) ऊर्ध्वरेखा कस्य जनस्य राज्यं न
करोति ? अपि तु सर्वस्यैव राज्यं करोत्येवेत्यर्थः ॥ २३ ॥
भा०-अनामिका अंगुली मूल को विभूषित करने वाली (अर्थात् अनामिका
के मूल और आयुरेखा पर्यन्त खड़ी ) रेखा पुण्य रेखा कहाती है, वह पुण्य कराने
वाली होती है । और जो रेखा मणिबन्ध से निकल कर समस्त हस्ततल को
विभक्त करती हुई ऊपर को जाती है वह ऊर्ध्व रेखा किस को राज्य नहीं कराती,
अर्थात् इस प्रकार की ऊर्ध्व रेखा हाथ में हो तो अवश्य राज्यप्रद होती है ॥२३॥
अथ सर्वासां रेखाणां साधारण्येन स्फुटफलप्रदत्वमाह —
अरूक्षगम्भीरमनोहराभी रेखाभिरन्तर्मधुपिङ्गलाभिः ।
न चातिबह्वीभिरवामवामेष्वंगेषु पुंस्त्रीफलयोः स्फुटत्वम् ॥२४॥
सं०-अवामवामेषु ( पुरुषस्य अवामेषु दक्षिणे षु, स्त्रिया वामेषु )
अङ्गेषु अरूक्षगम्भीरमनोहराभिः, अन्तर्मधुपिङ्गलाभिः न चातिबह्वीभिः
( नातिसंकीर्णाभिः ) रेखाभिः पुंस्त्रीफलयोः स्फुटत्वं स्यात् ॥ २४ ॥
भा०-अत्यन्त चिकनी गहिरी देखने में मनोहर और मधु समान पिङ्गलवर्ण
की पृथक्-पृथक् रेखा पुरुष के दहिने अंग और स्त्री के वाम अंग में हो तो स्पष्ट
रूप से शुभ फल मिलता है ॥२४॥
अथ राजचिह्नानि कथयति—
सरोजश्रीवृक्षध्वजगजतिमिस्तम्भकलश-
स्रगादर्शच्छत्रांकुशकुलिशभृङ्गारगिरिभिः ।
रथाश्वश्रीवत्सव्यजनयवयूपप्रभृतिभि-
र्नरा नार्यो राज्यं दधति पदपाणिप्रणयिभिः ॥२५॥
सं० — सरोज-श्री-वृक्ष-ध्वज-गज-तिमि-स्तम्भ-कलश-स्रगादर्श-च्छत्रा-
ङ्कुश-कुलिश-भृङ्गार-गिरिभिः रथाऽश्व-श्रीवत्स-व्यजन-यव-यूपप्रभृतिभिः पद-
पाणिप्रणयिभिः नराः, नार्यश्च, राज्यं दधति धारयन्ति ॥ २५ ॥