विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 115, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ें१०२ विवाहवृन्दावनम्- [ मिश्र-
कपोलकूपा हसितेप्यशीला कूर्म्मोदरी दुःखदरी दुरात्मा ॥१८॥
सं०-धमनौ शिरायां अतिह्रस्वा पुरन्ध्री निःस्वा धनहीना भवति ।
तत्र 'धमनौ' या अतिपृथुः सा प्रचण्डा उग्रस्वभावा भवति । या हसिते
कपोलकूपा सा अशीला भवति । या च कूर्म्मोदरी सा दुःखदरी दुरात्मा
दुष्टस्वभावा च भवति ॥१८॥
भा०-जिसकी शिरायें ( शरीर की नाड़ियाँ ) अत्यन्त कृश हों वह स्त्री
निर्धना होती, और शिरायें मोटी मोटी हों तो अत्यन्त उग्र स्वभाव वाली होती
है । जिसके हँसने से कपोल ( गाल ) में गहिरा हो जाय वह दुराचारिणी होती
है । और कछुए के समान उदरवाली स्त्री दुःख की खान और दुष्ट स्वभाव वाली
होती है ॥१८॥
अथ हस्तपदगतरेखाफलानि कथयति-
रेखाभिरंगुष्ठतलेऽङ्गनानां पुंस्त्रीप्रसूतिर्विपुलाल्पिकाभिः ।
अच्छिन्नभिन्नाभिरखण्डमायुः खण्डन्तदन्याभिरमूरभिरस्याः ॥१९॥
सं०-अङ्गनानां स्त्रीणां अङ्गुष्ठतले कराङ्गुष्ठमूलाधोभागे विपुलाऽ-
ल्पिकाभिः रेखाभिः क्रमेण पुंस्त्रीप्रसूतिर्वाच्या (विपुलरेखातुल्याः पुत्र-
सन्ततिः, अल्परेखातुल्याः कन्या सन्ततिरित्यर्थः ) अमूभिः रेखाभिः
अच्छिन्नभिन्नाभिः अस्याः प्रसूतेः (सन्ततेः) अखण्डं पूर्ण आयुः, तदन्याभिः
( छिन्नभिन्नाभिः रेखाभिः ) अस्याः प्रसूतेः (पुंस्त्रीसन्ततेः ) खण्डं स्वल्पं
आयुर्वाच्यम् ॥१९॥
भा०-स्त्रियों के अंगुष्ठमूल से नीचे जितनी रेखायें हों उनमें बड़ी रेखा के
तुल्य पुत्र और छोटी रेखा के तुल्य कन्या सन्तान समझना । वे रेखायें अच्छिन्न
और अभिन्न ( सम्पूर्ण पुष्ट ) हों तो सन्तान की पूर्ण आयु, यदि कटी फटी रेखायें
हों तो सन्तान की अल्पायु होती है ॥१९॥
एका तिर्यक्तर्जनीं याति रेखा तर्जन्यंगुष्ठान्तराले तदन्या ।
ते द्वे स्यातामायुरैश्वर्यरेखे तत्सौन्दर्ये सुन्दरत्वं तयोः स्यात् ॥२०॥
सं०-'या' एका रेखा तर्जनीं प्रति तिर्यग् याति, तदन्या तद्भिन्ना
तर्जन्यङ्गुष्ठान्तराले याति, ते द्वे क्रमेण आयु-रैश्वर्यरेखे स्याताम् ।
तत्सौन्दर्ये तयो रेखयोः शोभनत्वे तयोरायु रैश्वर्ययोः सुन्दरत्वं शुभत्वं स्यात् ।