स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

425
दिति । तस्यायमर्थः—यद्यपि न कालविधायकात्पूर्वोक्तवचना-
देवमवगतिः तथाऽपि—
मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदैविकम् ।
इत्यस्मिन्नेव श्राद्धप्रकरणे वक्ष्यमाणाद्वचनादेवमवगतिर्भविष्यती-
ति । नन्वस्मादपि वचनात्कथं यौगपद्यावगतिरित्याशङ्क्य काल-
भेदेनेत्यादिना समर्थयते स्पष्टार्थोऽयं श्लोक इति । एवञ्च—यत्र
पैतृकस्य मातामहश्राद्धस्य चामावास्यादिकाले यौगपद्यं प्रतीत॑
तत्रैवानयोः समानतन्त्रत्वं न पुनर्मृताह इत्याह—
अमावास्यादिकालेषु तत् ज्ञेयं न मृतेऽहनि ।
इति । मृतेऽहनि यौगपद्यस्याप्रतीतेरित्यभिप्रायः । कथं पुन-
र्यौगपद्यस्याप्रतीतिर्मृताह इत्याशङ्क्याह—अमावास्यादिकाले-
ष्वित्यादि । तस्यायमर्थः—अमावास्यादिकालेषु पैतृकमातामह-
श्राद्धयोरविशेषेण प्राप्तयोः कालैकत्वादेकस्मिन्नेव कालभागे
कर्तव्यत्वावगमात्समानतन्त्रता युज्यते । मृताहे तु प्रतिपुरु-
षमायुःप्रमाणभेदात्पितृमातामहयोर्भिन्नकालत्वान्मातामहश्राद्धस्य
पितृमृताहो न काल इति, तदङ्गरूपकालैक्यस्य दूरोत्सारितत्वा-
त्तन्निबन्धनानयोस्समानतन्त्रताऽत्यन्तं न युज्यत इति । अनेनैव
न्यायेन मात्रादिश्राद्धस्यापि पितृमृताहो न काल इति, तत्र
तस्य प्राप्त्यभावात् । पितृमृताहे केवलपितृपितामहप्रपितामहा-
नामेव देवतात्वं, न पुनस्सपत्नीकानामिति मन्तव्यम्। यद्यप्यनेनैव
न्यायेन पितृमृताहः पितामहश्राद्धस्यापि न कालः, मातृमृताहश्च
SMRITI CHA.—Vol V. 54