स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

वाक्यशेषबलादाश्रियमाणे अन्यस्मै निरुप्तमन्यस्मै हूयत
इत्युक्तं स्यात् । तस्मात्पितृरूपयोरेव देवतात्वं तेन प्रकृति-
भूतो होमः प्राचीनावीतिना दक्षिणाभिमुखेन च क्रियते इति
विकृतिभूताग्नौकरणहोमोपि प्राचीनावीतिना दक्षिणामुखेन च
कार्य इति । अयमेव पक्षश्श्रेयानिति मन्यमान आश्वलायनः
स्वमतत्वेन पिण्डपितृयज्ञहोमं पैतृकधर्मकं परमतत्वेन दैविक-
धर्मकमाह— ‘प्राचीनावीतीध्ममुपसमाधाय मेक्षणेनावदायाव-
दानसंपदा जुहुयात्सोमाय पितृमते स्वधा नमोऽग्नये कव्यवा-
हनाय स्वधा नम इति स्वाहाकारेण वाऽग्निपूर्वं यज्ञोपवीती’
इति । एवं प्रकृतिभूतपिण्डपितृयज्ञस्योभयविधत्वेन विकल्पित-
धर्मकत्वात्तद्विकृतिभूताग्नौकरणहोमोप्यतिदेशत एव विकल्पित-
धर्मक इति यज्ञोपवीतिना प्राचीनावीतिना वा कार्यः । तत्रा-
श्वलायनगृह्यानुसारिणां पैतृकधर्मकः कार्यः । तथाच तेनैव
स्वकृतगृह्येऽभिहितम्—‘उद्धृत्यघृताक्तमन्नमनुज्ञापयत्यग्नौ करि-
ष्ये करवै करवाणीति वा । प्रत्यभ्यनुज्ञा क्रियतां कुरुष्व
कुर्विति वा । अथाग्नौ जुहोति यथोक्तं पुरस्तात्’ इति ।
कात्यायनगृह्ये तु—‘उद्धृत्य घृताक्तमन्नं पृच्छत्याग्नौ करिष्य
इति कुरुष्वेत्यनुज्ञातः पिण्डपितृयज्ञवद्धुत्वा’ इत्युक्तं, तत्र यद्यपि
पिण्डपितृयज्ञशब्देन पिण्डैस्साध्यः पितृयज्ञः पिण्डपितृयज्ञ
इति व्युत्पत्त्या पिण्डदानात्मकापितृयज्ञस्यैव नामधेयं, न तु
होमात्मकपिण्डपितृयज्ञस्येति प्रतिभाति, तथाऽपि पिण्डदाना-