स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

256 स्मृतिचन्द्रिकायां

ऐणेयम् । रुरुर्महान् कृष्णसारः तस्य मांसं रौरवम् । पयोग्र-
हणं पयोविकाराणामुपलक्षणम् । अत एव विष्णुः—'संवत्स-
रं तु पयसा तद्विकारैर्वा' इति । यद्यपि पायसेनेत्यत्र पयो-
विशेषः न श्रुतः, तथाऽपि गव्यपयस्सन्निधानात्तत्पयः सिद्धमिति
गम्यते । यत्तु प्रीणातीत्यनुवृत्तौ पैठीनसिनोक्तं 'पायसेन तु
षण्मासान्' इति तद्गोपयस्सिद्धपायसविषयम् । द्वादशसं-
वत्सरपर्यन्ततृप्तिकरद्रव्यमाह मनुः—
वार्ध्राणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ।
इति । पितॄणां भवतीति शेषः । वार्ध्राणसोत्र पारिभाषिको
वेदितव्यः । न तु खड्गमृगः, तस्यातिदीर्घकालतृप्तिकरद्रव्येषु
मनुनैव वक्ष्यमाणत्वात् । कः पुनरसौ पारिभाषिको वार्ध्रा-
णस इत्यपेक्षिते विष्णुधर्मोत्तरम्—
त्रिपिबं त्विन्द्रियक्षीणं यूथस्याग्रचरं तथा ।
रक्तवर्णं तु राजेन्द्र छागं वार्ध्राणसं विदुः ॥
इति । त्रिभिः मुखेन कर्णाभ्यां च पिबतीति व्युत्पत्त्या त्रिपिबः,
अत्यन्तलम्बकर्णः । यद्यपि न कर्णाभ्यां पिबति । तथाऽपि
तटाकादिगतोदकपानसमये कर्णावपि लम्बितौ मुखवज्जलसं-
स्पर्शिनौ भवत इत्यौपचारिकस्त्रिपिबशब्दो युक्तः । इन्द्रियक्षीणः
संभोगाक्षमः । रक्तवर्णग्रहणं श्वेतवर्णस्यापि प्रदर्शनार्थम् ।
त्रिपिबं त्विन्द्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम् ।
वार्ध्राणसं तु तं प्राहुः याज्ञिकाः पितृकर्मणि ॥