स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

242 स्मृतिचन्द्रिकायां
शूद्रेष्वपि केषाञ्चिदन्नं भोज्यमित्याह—
शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः ।
भोज्यान्ना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥
दासः क्रीतकादिः । गोपालो गवां पालयिता । कुलमित्रं
पितृपितामहादिक्रमागतः सखा । सीरो लाङ्गलं, तेन कृषिफलं
लक्ष्यते, ततश्च कृषिफलं अर्धसीरपदेनोक्तम् । नापितो वप-
नादिकर्मकर्ता शूद्रः । एते दासादयः शूद्रेषु शूद्राणां मध्ये
भोज्यान्नाः । यश्च शूद्रः क्रीतवद्विजायात्मानं निवेदयति तवा-
हमिति समर्पयति सोपि भोज्यान्न इत्यर्थः । दासादयश्चात्र
स्वकीया एव विवक्षिताः । अतएव देवलः—
स्वदासो नापितो गोपः कुम्भकारः कृषीवलः ।
ब्राह्मणैरपि भोज्यान्नाः पञ्चैते शूद्रयोनयः ॥
एवञ्च यदीया दासादयस्तस्यैव तेषामन्नं भोज्यं नान्यस्येति
मन्तव्यम् । दासादिव्यतिरिक्तशूद्रान्नभोजने दोषमाह दक्षः—
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गस्त्वधीयानोपि नित्यशः ।
जुह्वन्वाऽपि जपन्वाऽपि गतिमूर्ध्वां न विन्दति ॥
वसिष्ठोपि—
शूद्रान्नेनोदरस्थेन योपि गच्छति मैथुनम् ।
यस्यान्नं तस्य तत्पुत्रः अन्नाच्छुक्रं प्रवर्तते ॥
हारीतोपि—
शूद्रान्नेन तु भुक्तेन जठरस्थेन यो मृतः ।
स वेसरत्वमुष्ट्रत्वं शूद्रत्वं चोपगच्छति ॥