सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
२६० गोलाध्याये
ग्रहे संस्कृतं चेन्मन्दस्पष्टस्तत्र पातो योज्य इति पात एव शीघ्रं फलं व्यस्तं कृत्वा तद्युतः
स्पष्टग्रहः कृतः । उभयथाऽविशेषात्सपातमन्दस्पष्टः सिद्धो भवत्यतः स्पष्टपातादस्मात्स्पष्टग्रह-
युताच्छरः श्रीपतिना सम्यगुक्तः । अत एव स्पष्टपातज्ञानार्थं मृदूच्चफलमुपान्त्ये तत्प्रतीपं
विदध्याच्छशिसुतपाते शैघ्यन्त्यं परेषाम् । स्फुटतरनिजपातात्क्षेपसिद्धिर्ग्रहाणामिति तदग्रे
स्पष्टमुक्तम् । अत्र वक्ष्यमाणानुरोधेन प्रतीपमित्यस्य शैघ्यमन्त्यं परेषामित्यत्र समन्वयः ।
न मृदुफलमुपान्त्यमित्यत्रेति ध्येयमिति भावः । नन्वेवं चन्द्रस्य द्राक्प्रतिवृत्ताभावान्मन्दप्रति-
वृत्तेऽधिष्ठानकल्पना तत्र च मध्यग्रहभोगसद्भावाद्गणितागतपातयुत मध्यमचन्द्राच्छर-
साधनमथवा व्यस्तमन्दसंस्कृतपातेन युक्तात्स्पष्टचन्द्रात्तत्साधनमुपपन्नम् । कथं गणिता-
गतपातयुक्तस्पष्टचन्द्रात्तत्साधनमुक्तम् । न च तत्र स्फुटचन्द्रानुक्तेः केवलचन्द्रपदेन मध्य
एवेति वाच्यम् । केवलचन्द्रपदेन स्पष्टस्यैवोपस्थितेरित्थत आह—चन्द्रस्येति ।
हि यतः । चन्द्रस्य पातः कक्षावलये त्रिज्योत्पन्नकक्षाशरवृत्ताधः संपातेन प्रतिवृत्तसंबद्ध-
कर्णव्यासार्धकक्षाशरवृत्तसंपाते । अतः कारणान्मध्यमपातयुक्तान्मध्यग्रहवदागताहर्गणरूपात्
सिद्धचन्द्रपातयुक्तात्स्पष्टाच्चन्द्राच्छरः फलबलकल्पनात् । अन्यथा मन्दकर्णानुपातैक्यापत्तेः ।
अत एव भौमादीनां भगोल एव गणितागतपातकल्पनमपि निरस्तम् । एतत्सविस्तरं ग्रह-
च्छायाधिकारे शरसाधनवासनायां सम्यक्प्रपञ्चितम् ॥२२॥
केदारदत्तः—अन्य ग्रहों के शर और उनके सम्पात बताए जा रहे हैं—
नाड़ी वृत्त क्रान्तिवृत्त के दो सम्पात बिन्दुओं का नाम मेषादि और तुलादि जो
पूर्व में बताया गया है, उसी प्रकार कान्तिवृत्त के साथ जिस जिस ग्रह भ्रमणवृत्ताकार
मार्ग का जो जो विमण्डल नामक हैं, प्रत्येक ग्रह के इस विमण्डल वृत्त और क्रान्तिवृत्त
के परस्पर के दोनों सम्पातों का नाम उस उस ग्रह के नाम के साथ उस उस ग्रह का
पात कहा जाता है । जैसे चन्द्रमा के विमण्डल का क्रान्तिवृत्त के साथ जो दो सम्पात
होते हैं उसे चन्द्रपात, एवं अन्य ग्रहों के विमण्डलों का क्रान्तिवृत्त के साथ के सम्पातों का
नाम भी भौमपात, बुधपात••••आदि नामों से उच्चारित किया जाता है । अतः पातयुक्त
ग्रह के भुजांश से ग्रहों की शर की साधनिका होती है ।
उपपत्ति—क्रान्ति वृत्त से ग्रह का विमण्डल जितनी दूरी पर होता है वह उस ग्रह
का शर होता है । सम्पात से लेकर ३ राशि की दूरी पर ग्रह का वर्धमान वेग में परम
शर, पुनः ३ राशि से ६ राशि तक द्वितीय सम्पात में ग्रह के शर का अभाव, ततः ६
से ९ राशि की दूरी पर ग्रह का वर्धमान याम्य शर और ९-१२ राशि तक में अपचीय-
मान शर शून्य तुल्य होता है ।
परशर × सपात इष्टभुजज्या
इष्ट स्थानीय शर ज्ञान के लिये ————————————— = इष्ट स्थानीय शर
त्रि
का ज्ञान हो जाता है ।
चन्द्रमा के अतिरिक्त अन्य ग्रहों में पातयुक्त मन्दस्पष्ट ग्रह में शर साधन करना
चाहिए। पात में शीघ्र फल का विलोम दान देने से स्पष्ट पात होता है। इस प्रकार के
स्पष्ट पात के ज्ञान से स्पष्ट शर की साधनिका साधन करने से स्पष्ट शर ज्ञात हो जाता है।
चन्द्रमा में केवल मन्द फल संस्कार से मध्य चन्द्रमा की स्फुटता हो जाने से पात
सहित स्पष्ट चन्द्रमा से शर साधन करना ही समीचीन होता है ॥२०॥२१॥२२॥
इदानीं ज्ञशुक्रयोर्विशेषमाह—
ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतःस्युः ।
स्वल्पाः सुखार्थमुदिताश्चलकेन्द्रयुक्तौ पातौ तयोः पठितचक्रभवौ विधेयौ ॥
चलाद्विशोध्यः किल केन्द्रसिद्धयै केन्द्रे सपाते द्युचरस्तु योज्यः ।
अतश्चलात्पातयुताज्ज्ञभृग्वोः सुधीभिराद्यैः शरसिद्धिरुक्ता ॥२४॥
स्फुटोनशीघ्रोच्चयुतौ स्फुटौ तयोः पातौ भगोले स्फुट एव पातः ।
वा० भा०—ननु ज्ञशुक्रयोः शीघ्रोच्चपातयुति केन्द्रं कृत्वा यो विक्षेप आनीतः
सशीघ्रोच्चस्थान एव भवितुमर्हति न ग्रहस्थाने, यतो ग्रहोऽन्यत्र वर्तते । अत
इगमनुपपन्नमिव प्रतिभाति । तथा च ब्रह्मसिद्धान्तभाष्ये ज्ञशुक्रयोः शीघ्रोच्च-
स्थाने यावान् विक्षेपस्तावानेव यत्रतत्रस्थस्यापि ग्रहस्य भवति । अत्रोपलब्धिरेव
वासना नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इति चतुर्वेदेनाप्यनध्यवसायोऽत्र कृतः ।
सत्यम् । अत्रोच्यते । येऽत्र ज्ञशुक्रयोः पातभगणाः पठितास्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैर्युताः
सन्तस्तद्द्गणा भवन्ति । तथा च माधवीये सिद्धान्तचूडामणौ पठिताः । अतोऽल्प-
भगणभवः पातः स्वशीघ्रकेन्द्रेण युतः कार्यः शीघ्रोच्चाद्ग्रहे शोधिते शीघ्रकेन्द्रम् ।
तस्मिन् संपाते क्षेपकेन्द्रकरणार्थं ग्रहः क्षेप्यः । अतस्तुल्यशोध्यक्षेप्योर्नाशे कृते
शीघ्रोच्चपातयोग एवावशिष्यत इत्युपपन्नम् ।
किंच मन्दस्फुटोनं शीघ्रोच्चं प्रतिमण्डले चलकेन्द्रम्, तत् पाते क्षेप्तुं
युज्यते । एवं कृते सति विक्षेपकेन्द्रं मन्दफलेनान्तरितं स्यात् । ग्रहच्छायाधिकारे
सितज्ञपातौ स्फुटौ स्तश्चलकेन्द्रयुक्तावित्यत्र मन्दस्फुटोनं शीघ्रोच्चं शीघ्रकेन्द्रं
पाते क्षिप्तम् । अतस्तत्र मन्दफलान्तरमङ्गीकृतमित्यर्थः । इतरकेन्द्रस्यानुपपत्तेः ।
अतो मन्दफलं पातेऽव्यस्तं देयम्, यतोऽनुपातसिद्धं चलकेन्द्रं मध्यग्रहोनशीघ्रोच्च-
तुल्यं भवति । यत्तु भगोले क्रान्तिवृत्तं तत् कक्षावृत्तम् । तत्र यद्विमण्डलं तत्र
स्फुटग्रहः । तत्स्फुटपातयोगो हि विक्षेपकेन्द्रम् । अतः स्फुटपातस्थाने संपातं कृत्वा
ततस्त्रिभेऽन्तरे स्फुटीकृतैः परमविक्षेपांशैः प्राग्वदुत्तरे दक्षिणे च विन्यस्यम् । तथा
न्यस्ते विमण्डले स्फुटग्रहस्थाने विक्षेपः स्फुटविक्षेपेण गणितागतेन तुल्यो दृश्यते
नान्यथेत्यर्थः ॥२३॥२४॥
२६२ गोलाध्याये
मरीचिः-अथ प्रसङ्गात्सितज्ञपातौ स्फुटौ स्तश्चलकेन्द्रयुक्त। वित्यत्रोपपत्तिं वसन्ततिल-
कयाऽऽह - ये चेति ।
बुधशुक्रयोः पातभगणाः । अत्र ग्रन्थे मध्यमाधिकारे भगणाध्याये गजाष्टिभगैत्यादिना
कुद्विशर ५२१ त्रिनन्दनागा ८९३ इति ये यत्संख्यामिताः पठिता निबद्धाश्चकारात्सूर्य-
सिद्धान्तादिग्रन्थोक्तास्ते भगणाः शीघ्रकेन्द्रभगणैर्बुधशुक्रयोर्ये शीघ्रकेन्द्रभगणा भवन्ति ताभ्यां
क्रमेणाधिका योजिताः सन्तो वास्तवाः पातभगणा यतो यस्मात्कारणाद्भवन्त्यतः कारणा-
त्पठितभगणोत्पन्नौ तत्पातौ क्रमेण तयोर्बुधशुक्रयोश्चलकेन्द्राभ्यां मध्यमसूर्यो नतच्छीघ्रोच्च-
रूपाभ्यां युक्तौ विधेयौ कार्यौ वास्तवपातज्ञानार्थम् । नन्वेवं तादृशभगणा एव पूर्वं कथं
इत्यत आह-स्वरूपा इति । सुखार्थं गणितसौकर्यार्थम् । स्वल्पा वास्तवभगणैकदेशखण्ड-
रूपा उदिता उक्ताः ॥२३॥
नन्वेवं स्फुटमध्यपातात्स्वपातयुक्ताज्ज्ञशुक्रयोः शीघ्रादिति ब्रह्मगुप्तेन बुधशुक्रयोः शरसाधनं
शीघ्रोच्चपातयोगात्कथमुक्तम् । नहि शीघ्रोच्चसाधितः शरस्तयोः संभवति । अन्यथा
भौमगुरुशनीनामपि मध्यमसूूर्याच्छरसाधनापत्तेरित्स्तत्समाधानमुपजातिकयाऽऽह-चला-
विति । किल निश्चयेन । चलान्छीघ्रोच्चात्केन्द्रसिद्धये मध्यमग्रहः शोध्या सपाते ☿ पठित-
भगणोत्पन्नपातयुक्ते केन्द्रे द्युचरो मन्दस्पष्टो योज्यः । अत इति पर्यवसितात् । आद्यैर्ब्रह्म-
गुप्ताद्यैः सुधीभिश्चतुरैर्लघवाच्चलाच्छीघ्रोच्चात्पातयुताद्बुधशुक्रयोः शरसिद्धिरुक्ता ।
मध्यग्रहयोः शोध्यक्षेप्यत्वेन तत्रांशादुच्चगणितपातयोगे मन्दफलं यथागते संस्कार्यम् । मन्द-
स्पष्टे ग्रहे मध्यग्रहान्मन्दफलसंस्कारस्याधिकत्वात् । नहि भौमगुरुशनीनामवास्तवाः पात-
भगणाः पठिताः । वास्तवास्तु शीघ्रकेन्द्रभगणाधिकाः । येन तेषामपि शरसाधनं शीघ्रोच्चा-
दियुक्तम् । तथाऽऽनयनानुक्तेस्तत्कल्पनासम्भवात् । अतएव सूर्यसिद्धान्ते पातस्य द्वादशराशि-
शुद्धत्वेनाङ्गीकाराद्ग्रहवच्छीघ्रफलं पाते कृत्वा तदूनाः स्पष्टा भौमगुरुशनयः शरसाधनार्थं
कृताः । बुधशुक्रयोः पाते व्यस्तं मन्दफलं कृत्वा तदूनं तच्छीघ्रोच्चं शरसाधनार्थं कृतम् ।
तद्वाक्यं तत्कुजाकिगुरुपातानां ग्रहवच्छीघ्रगं फलम् । वामं तृतीयकं पादं बुधभार्गवयोः
फलम् । स्वपातोनाद्ग्रहाज्जीवाद् शीघ्राद्भृगुजजोस्तयोः । विक्षेपघ्नान्त्यकर्णाप्ता विक्षे-
पास्त्रिज्यया विधोरिति । एतेन बुधसितपाते व्यस्तं मन्दफलमुपान्त्यं शीघ्रफलम् । शेषाणां
स्फुटपाता विक्षेपा मध्यममान्मानादिति ब्रह्मगुप्तोक्तार्याव्याख्याने चतुर्वेदाचार्यैर्व्यस्तपदस्योभ-
यत्रान्वयः कृतः । मन्दस्फुटफलव्यस्तास्फुटशीघ्राद्बुधशुक्रयोरथेति तदुक्तेः । व्यस्तमृदुफल-
चलाच्चैक्यपातैक्याज्ज्ञसितयोः । परेषां तु व्यस्ताशुफलव्योमगपातैक्याच्चन्द्रपातयोगाच्चेति
लघ्वार्य्यभटोक्तेश्च । क्षितिसुतगुरुसूर्यसूनुपाताः खचलफलोनयुता यथा त एव । शशिसुत-
सितयोस्तु पातभागाः स्वमृदुफलेन च संस्कृताः स्फुटाः स्युरिति यथास्थितमन्दफलसंस्कार-
स्तदनुरुद्धल्लल्लोनोक्तः । अपरथा कृतमन्दफलाच्चलादिति श्रीपत्युक्तं च निरस्तम् । ये चात्र
पातभगणा इत्यादिना शीघ्रकेन्द्रभगणा जनितशीघ्रकेन्द्ररूपमध्यग्रहोनेशीघ्रोच्चरूपकेन्द्रस्य
पाते वास्तवमध्यपातत्वावगमार्थं योजनावश्यकत्वेन पातस्य च शरसाधनार्थं मन्दस्पष्टग्रहे
Indological Truths
गोलबन्धाधिकारः २६३
योजनावश्यकत्वाच्च यथास्थितमन्दफलसंस्कारस्य शीघ्रोच्चे पठितपातभगणोत्पन्नपाते
वोपपन्नत्वात् । नहि मन्दस्पष्टग्रहो न शीघ्रोच्चरूपकेन्द्रवास्तवार्थं पातस्य क्षेपः । स च
शरसाधनार्थं मध्यमग्रहे क्षेप्य इति येन व्यस्तमन्दफलसंस्करणं पाते शीघ्रोच्चे वोपपन्नम् ।
तादृशक्षेपयोर्भानाभावात् । न च बुधशुक्रयोः पातस्पष्टत्वं व्यस्तमन्दफलसंस्कारेणान्येषां तु
शीघ्रफलव्यस्तसंस्कारेणेति वाच्यम् । मानाभावात् । लाघवादनुगमेन तयोरपि व्यस्तशीघ्र-
फलसंस्कारेण स्पष्टत्वस्य युक्तत्वात्प्रतिपादितत्वाच्च । अन्यथा स्पष्टग्रहे योजनान्मध्यग्र-
हयोर्नाशादुभयफलयथास्थितसंस्कारे मन्दफलयोरपि नाशादुच्चे पाते वा शीघ्रफलस्य ग्रह-
वत्संसकारापत्तेः । एतेन ब्रह्मगुप्तसिद्धान्तभाष्ये चतुर्वेदाचार्यैर्बुधशुक्रयोः शीघ्रोच्चपाता[भ्यां]
युतं केन्द्रं
२६४ गोलाध्याये
शीघ्रोच्च में ग्रह को घटाने से शीघ्र केन्द्र होता है । अतः सम्पात शीघ्र केन्द्र के लिये शीघ्र
केन्द्रभगण में ग्रह को जोड़ना उपपन्न होता है । तुल्य पदार्थ के जोड़ और घटाने से योज्य
पदार्थ अविकृत रहता है ।
किन्तु स्फुशीउच्च—मन्दस्पष्ट = शीघ्र केन्द्र = प्रतिमण्डल में शीघ्र केन्द्र । इसे पात
में जोड़ देते हैं इस प्रकार विक्षेप केन्द्र मन्दफल से अन्तरित हो जाता है । क्योंकि मन्द
स्पष्ट ग्रह = म. ग्र. ± मन्दफल ।
ग्रह छायाधिकार में, "चलकेन्द्र योग करने से ही बुध शुक्र के पात स्पष्ट पात होते
हैं" कहा गया है । अतएव शीघ्रोच्च-मन्दस्पष्ट ग्रह = शीघ्र केन्द्र + पात ऐसा स्वरूप
उपपन्न होता है । चूंकि मन्दस्पष्ट ग्रह ± शीघ्र फल = स्पष्ट ग्रह होता है ।
इस लिये मन्दफल को पात में यथाक्रम धन या ऋण करना चाहिए । क्योंकि
अनुपात सिद्ध शीघ्र केन्द्र = शीघ्रोच्च—मध्यम ग्रह होता है ।
भगोलीय कक्षावृत्त को ही तत्र क्रान्तिवृत्त समझना चाहिए । तथा वहाँ पर
भगोलीय विमण्डल में ही स्पष्ट ग्रह की स्थिति होती है । अतः विमण्डलीय स्पष्ट ग्रह ±
पात = विक्षेप केन्द्र होता हैं ।
इसलिये स्फुट पात स्थान में कक्षावृत्त विमण्डल वृत्त के सम्पात समझ कर सम्पात
स्थान से तीन राशि आगे और तीन राशि पीछे उत्तर और दक्षिण में स्पष्ट शर का मान
होता है ।
इस प्रकार कक्षा वृत्त के साथ विमण्डल वृत्त का न्यास कर स्पष्टग्रह के स्थान पर
का शर गणितागत स्फुट शर के तुल्य दृष्टि पथ में होता है ॥२३॥२४॥
इदानीं ग्रहगोले विशेषमाह—
ग्रहस्य गोले कथितापमण्डलं प्रकल्प्य कक्षावलयं यथोदितम् ॥२५॥
निबध्य शीघ्रप्रतिवृत्तमस्मिन् विमण्डलं तत् पठितैः शरांशैः ।
मध्योऽत्र पातो द्युसदां ज्ञभृग्वोः स्वशीघ्रकेन्द्रेण युतस्तु देयः ॥२६॥
वा० भा०—भगोल एव तावद्ग्रहगोलः कल्प्यः । तत्र स्फुट एव पात: । अथ
यदि तदन्तर्गृहगोलोऽन्यो निबध्यते तदा यथोक्तं विषुवद्वृत्तं क्रान्तिवृत्तं च बद्ध्वा
तत् क्रान्तिवृत्तं कक्षामण्डलं प्रकल्प्य तत्र च्छेद्यकोक्तविधिना शीघ्रप्रतिमण्डलं
बद्ध्वा तत्र प्रतिमण्डले गणितागतं पातं मेषादेविलोमं गणयित्वा तत्र चिह्नं
कार्यम् । अथ त्रिज्याव्यासार्धमेवान्यद्वृत्तं राश्यङ्कं विमण्डलाख्यं कृत्वा तत्रापि
मेषादेर्व्यस्तं पाताग्रे चिह्नं कृत्वा प्रतिमण्डलविमण्डलयोः प्रथमं संपातं ततो
भार्धान्तरे द्वितीयं च संपातं कृत्वा पातादग्रतः पृष्ठतश्च त्रिभेऽन्तरे परमविक्षेपांशैः
पठितैः प्रतिवृत्तादुत्तरे दक्षिणे च विमण्डलं विन्यस्यम् । तत्र मन्दस्फुटगत्या पार-
":
Could it be "तत्सम्मतत्वादाकाश..."?
Let's re-examine line 30 carefully:
"यथा तत्सं" then 'म' then 'त' then 'त्' 'त्वा' 'दा' 'का' 'श'?
Wait! Look between 'त' and 'दा':
'त' has a 'त्' and 'त्वा'!!
Look: 'त' then a conjunct 'त्वा' with 'दा'!
Wait: त - त् - सं - म - त - त्वा - दा - का - श - गो - ल - स्थ - श - र -
Wait, is it "तत्संमतत्वादाकाश..."?
Look: 'त' then 'त्वा' then 'दा'!
Yes! There is a 'त्वा'! "तत्संमतत्वादाकाश..." -> "तत्सम्मतत्वात् आकाश..."!
Grammatically: "क्रान्तिवृत्तानुकारत्वात् । यथा तत्संमतत्वादाकाशगोलस्थशरवृत्तसंपातस्तत्कक्षायुक्ततरस्तत्स्फुटपातसंज्ञः ।"
"तत्संमतत्वाद् आकाशगोलस्थ..." - of course!
Let's look at the letters:
यथा (यथा)
तत्सं (तत्सं)
म (म)
त (त)
त्वा (त्वा - 'त्' + 'व' + 'ा')
दा (दा)
का (का)
श (श)
गो (गो)
ल (ल)
स्थ (स्थ
२६६ .गोलाध्याये
वलयं प्रकल्प्यम् । क्रान्तिवृत्तानु कारत्वादग्रहकक्षावृत्तानुकल्पत्वाच्च । यथोदितं छेद्यकोक्तप्रका-
रेण निष्पन्नम् । शीघ्रप्रतिवृत्तं निबध्य । अस्मिन्—शोग्रप्रतिवृत्ते । तत्पठितैस्तस्य ग्रहस्य
च्छायाधिकोरोक्तैः शरांशैः षष्टिभक्तनिरुक्तशरकलाम तैरित्यर्थः । विमण्डलं निवध्यम् । अत्र
विमण्डले । तत्संपाते ग्रहाणां मध्यपातो गणितागतः । अयं भावः । भगोलस्थक्रान्तिवृत्ते
प्रतिवृत्तनिबन्धने ग्रहगतिर्भचक्रादूर्ध्वमिति प्रतीतिस्तद्वारणार्यं ग्रहगोले क्रान्तिवृत्तानुसृत
कक्षावृतं निबध्यम् । तत्रोक्तदिशाऽपवृत्तमपि । तयोः संपातः अथ तत्र ग्रहबिम्बभ्रमणा-
भावात्तद्गुणभोगकालाविधतद्गतिदर्शनानु रोधेनातीन्द्रियदृग्भिर्मु निभिर्भू गर्भादुच्चप्रदेशाभि -
मुखान्यत्फलज्यान्तरे स्थितकेन्द्र आकाशगोलश्चलः कल्पितः । तत्र कक्षावृत्ततुल्यं प्रतिवृत्तं
संबध्यमुक्तदिशा । एवं शरवृत्तसंबन्धमपि प्रतिवृत्तस् । तयोः संपातावपि । अथ प्रतिवृत्त-
स्थग्रहभूमध्यान्तररूपं कर्णव्यासार्धकल्पितवंशवृत्तद्वयं यथाप्रतिवृत्तस्थग्रहचिह्नसक्तं
तथा भूमध्यादाभितः कक्षाशरवृत्ताकारं निबध्यम् । तयोः संपातो मध्यमपातः । तयोः
परममन्तरं पठित [श] रतुल्यम् । तत्र ग्रहयोरन्तरं याम्योत्तरं शरः कर्णगोले । तद्वृत्तयोः
प्रतिवृत्तस्थग्रहसंबद्धत्वात्पातयोरन्तरं ग्रहफलतुल्यमिति प्राक्प्रपञ्चितमेवेति । प्रति-
वृत्तसंपाते मध्यमपातत्वोक्तौ स्फुटपाताभेदापत्तेः । कक्षाप्रदिवृत्तयोरुच्चस्थानादभि-
न्नाद्राश्यङ्कनात् । ननु प्रतिवृत्ते प्रतिवृत्ततुल्यविमण्डलं निबन्धनीयम् । कुत्र संपातः कार्य
इत्यनुक्तेः । मध्यपातस्थाने तत्संपाते मध्यमपातस्यैवोपपत्त्या प्रथममसिद्धेश्चेत्यलम् ।
ननूक्तरीत्या कर्णव्यासार्धवृत्योः संपाते बुधशुक्रयोरहर्गणानुपातसिद्धः पातभोगो न भवत्य-
न्येषां तु भवतीति कथमेतदनुगतं नोक्तमत आह— ज्ञभृग्वोरिति । बुधशुक्रयोर्गणितागतपात-
स्त्वर्थः । स्वस्वमध्यमशीघ्रकेन्द्रेण युतः सन् योज्यः । पातत्वेन ज्ञेयः । न केवलस्तथा च
तत्संपाते गणितागतपातयुक्तमध्यमशीघ्रकेन्द्ररूपबुधशुक्रवास्तवमध्यपातभोगस्य दर्शनात्साम्य-
मेवेति भावः । एतेन प्रागुक्तं छेद्यकं गोलान्तर्गतमित्युक्तं स्पष्टम् । प्रथमवृत्त आद्यतृतीय-
चतुर्थचरणा वंशस्थस्य द्वितीयचरणस्त्विन्द्रवज्राया इतीदं छन्दो न प्रचुरप्रयोगविषयं
तथाऽपि तदानन्त्यान्न दोषः । पातक इति पाठाद्वंशस्थेन्द्रवंशामिश्रितत्वादुपजातिकपद्यं
वा ॥२५॥२६॥
केदारदत्तः—ग्रह गोल में स्पष्ट शर का स्वरूप—
ग्रह गोल में कक्षावृत्त को क्रान्तिवृत्त समझकर गोलबन्धाधिकार में कथित गोलबंधन
रीति से यहाँ शीघ्र प्रतिवृत्त के साथ पठित शर अंशों से विमण्डल वृत्त की रचना कर
बुध शुक्र का मध्यम पात में अपने शीघ्र केन्द्र का योग करना आवश्यक होता है ।
उपपत्तिः—भगोल को ही ग्रह गोल समझना चाहिए क्योंकि ग्रह गोल में ही स्पष्ट
शर होता है ।
यदि भगोलान्तर्गत ग्रह गोल रचना की गई है तो वहाँ पर क्रान्तिवृत्त विषुवद्वृत्त
के सम्पात में क्रान्तिवृत्त = कक्षावृत्त समझ कर उक्त विधि से विमण्डल वृत्त के बन्धन
द्वारा गणितागत पात को मेषादि से विलोम देकर इस जगह पर एक चिह्न करते हुये
गोलबन्धाधिकारः २६७
तथा भूगर्भ से त्रिज्या व्यासार्ध से समुत्पन्न वृत्त की विमण्डल वृत्त संज्ञा समझ कर
विमण्डल में मेषादि से उलटे (व्यस्त) मेषादि की कल्पना द्वारा उस स्थान पर भी चिह्न
लगाना चाहिये ।
इस प्रकार विमण्डल एवं प्रतिमण्डल के सम्पात से ६ राशि दूरी पर द्वितीय सम्पात
अवश्य होगा ।
अतः पात से पूर्ववत् ३ राशि आगे एवं पीछे उत्तर दक्षिण में परम शर तुल्य अन्तर
में विमण्डल वृत्त का परम उत्तर दक्षिण गमन समझना चाहिए ।
विमण्डल में पारमार्थिक मन्द स्पष्ट ग्रह होता है। पुनः मेषादि से अनुलोम मन्दग्रह
दान से, दान बिन्दु से प्रतिमण्डलवृत्त जितने अंशों से अन्तरित होता है उतने वलयाकर
देश में शर का मान होता है। वृत्तों के सम्पात में विक्षेप = शर का आभाव, तीन राशि
की दूरी पर शर का परमत्त्व-मध्य में अनुपात द्वारा स्पस्ट शर का ज्ञान उपपन्न
होता है ।
दोनों वृत्त सम्पात से ग्रह बिम्ब तक का अन्तर = पात + स्पग्रह = योग के तुल्य.
होता है। जो शर साधन के उपरोक्त योग = यो = विक्षेप केन्द्र ।
अनुपात से—
परमशर × यो = इष्टकेन्द्रज्या
--------------------------- = प्रतिमण्डल विमण्डल का लम्ब रूप अन्तर = अं =
त्रि
शर = ग्रगोलीय.शर = ग्र० गो० श० ।
विमण्डलस्थ ग्रह से भू केन्द्र तक ग्रह भू केन्द्र का अन्तर सूत्र = शीघ्रकर्ण =
शी० क० ।
पुनः अनुपात से—
ग्र० गो० श ×
---------------- ↗
शी क०
ग्रह गोलीय शर स्वरूप के उत्थापन से
परमशर × इष्टकेन्द्रज्या त्रि
------------------------- × ------------
त्रि शीघ्रक
परमशर × इष्ट केन्द्रज्या
--------------------------- = स्पष्ट शर
शीघ्र कर्ण
इस प्रकार ग्रह कक्षावृत्त विमण्डल वृत्तान्तर्गत लम्ब रूप स्पष्ट शर सिद्ध होता है ।
उपपन्न हुआ ॥२५॥२६॥
इदानीमहोरात्रवृत्तमाह—
ईप्सितक्रान्तितुल्येऽन्तरे सर्वतो नाडिकाख्यादहोरात्रवृत्ताह्वयम् ।
तत्र बद्ध्वा घटीनां च षष्ट्याऽङ्कयेदस्य विष्कम्भखण्डं द्युजीवा मता ।२७।
२६८ गोलाध्याये
वा० भा०—नाडीवृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा सर्वत इष्टक्रान्तितुल्येऽन्तरे
यद्वृत्तं निबध्यते तदहोरात्रवृत्तम् । तेन वृत्तेन तस्मिन् दिने रविर्भ्रमतीत्यर्थः ।
तस्य वृत्तस्य व्यासार्धं द्युज्या ॥२७॥
मरीचिः—अथ द्युरात्रवृत्तनिबन्धनं स्रग्विण्याऽऽह—ईप्सितेति । नाडिकाख्याद्विषुवद्-
वृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा सर्वतस्तद्वृत्ताभितस्तद्दिश्यभीष्टक्रान्तितुल्येऽन्तरेऽहोरात्रवृत्ता-
भिधं वंशशलाकजम् । तत्र निबद्धभगोले । बद्ध्वा । घटीनां षष्ट्याऽङ्कयेत् । इदं वृत्तं
नाडिकावृत्तैकप्रदेशात्क्रान्तिवृत्तस्य शरवृत्तस्य वा प्रदेशो यदन्तरेण स्थितौ तदन्तरेणैव
प्रवहानिलाक्षिप्तौ नित्यं भ्रमतः । प्रवहवायोर्ध्रुवद्वयाश्रयेण भ्रमणाभ्युपगमात् । तद्भ्रम-
णमार्गवृत्तस्यानुकल्पम् । ननु भगोले तुल्यवृत्तानां प्रतिपादनादेतत्पूर्ववृत्ततुल्यं नेत्यत आह—
अस्येति । अहोरात्रवृत्तस्य । विष्कम्भखण्डं व्यासार्धं द्युजीवा द्युज्या मता पूर्वैरङ्गीकृता ।
तथा च भगोलपरिधिवृत्तानि तुल्यान्येव । भगोलस्थमध्यपरिधिरूपविषुवद्वृत्तादुभयतो
भगोलेऽपचयपरिधिग्रहणे तत्तुल्यत्वं न स्पष्टभूपरिधिवत् । अतस्तद्व्यासाधं पूर्ववृत्तव्यासाधर्धा-
दन्यत् । एतद्वृत्तमार्गेण घटीषष्ट्या तत्प्रदेशस्य परिभ्रमणपूर्तेरिदमहोरात्रवृत्तम् । तेनैव
घटीषष्ट्यङ्कितं, तद्व्यासार्धं, तत्संबद्धाज्जा (ज्ज्या)काराच्च द्युज्यापूर्ववृत्ततुल्यत्वाभावे-
नैवाऽऽदृता ॥२७॥
केदारदत्तः—अभीष्ट क्रान्ति चाप को, ९० में कम करने से शेष चाप का नाम
द्युज्या होता है । ध्रुव बिन्दु से द्युज्या चाप की दूरी पर जो लघुवृत्त बनते हैं उन्हें अहोरात्र
वृत्त कहा जाता है । ये सभी अहोरात्र वृत्त नाड़ी वृत्त के समानान्तर होते हैं । द्युज्या
चाप की ज्या का नाम द्युज्या होता है
उपपत्ति—प्रतिदिन सम्बाधी क्रान्ति = क्रां
९०—क्रा चा० = द्युज्या चाप, द्युज्या चाप की ज्या = द्यु० । ध्रुव बिन्दु नाड़ी वृत्त
का पृष्ठीय केन्द्र बिन्दु है; अत = ध्रु विन्दु से द्यु माप की त्रिज्या व्यासार्धोत्पन्न वृत्त का
नाम अहोरात्र वृत्त में रवि का भ्रमण होता है । इस प्रकार मुख्यतया, मेषान्त, वृषान्त,
मिथुनान्त, द्युज्या व्यासार्धोत्पन्न वृत्तों का नाम मेषान्त वृषान्त, मिथुनान्ताहोरामवृत्त
कहा जाता है । इसी मासमान से १२ राशियों के नाम के मुख्य १२ अहोरात्र वृत्त,
दिनादिमान से—अनेकों अहोरात्र वृत्त ,होते हैं । नाड़ी वृत्त काल सूचक वृत्त होने
से नाड़ी वृत्त के समानान्तर अनेक सभी वृत्त कालज्ञान सूचक उपपन्न होते हैं ॥२७॥
इदानीमन्यदाह—
अथ कल्प्या मेषाद्या अनुलोमं क्रान्तिपाताङ्कात् ।
एषां मेषादीनां द्युरात्रवृत्तानि बध्नीयात् ॥२८॥
वा० भा०—क्रान्तिपाताङ्कादारभ्य त्रिंशता त्रिंशता भागैरन्यान् मेषादीन्
प्रकल्प्य तदग्रेषूक्तवदहोरात्रवृत्तानि बध्नीयात् । तानि च नाडीवृत्तस्योभयतस्त्रीणि
त्रीणि भवन्ति । तान्येव क्रमोत्क्रमतः सायनांशार्कस्य द्वादशराशीनाम् ॥२८॥
गोलबन्धाधिकारः २६९.
ननु भगोले प्रतिप्रदेशं क्रान्तिवृत्ते वा क्रान्तितुल्यान्तरस्थानेकत्वसंभवात्कस्य क्रान्ति-
तुल्यान्तरग्रहणेनेदं निबन्धनीयम् । अन्यथा विनिगमनाविरहेण तत्प्रतिप्रदेशानुरोधेन तन्नि-
बन्धने पूर्ववृत्तानामाच्छादितत्वेन तत्संस्थाज्ञानस्यानुत्पत्तेरित्यत उपगीत्याऽऽह-अथ
कल्प्या इति । अथ उक्तद्युरात्रवृत्तस्वरूपेण तदनेकत्वसंभावनया गोलाच्छादनसंभवात्त-
न्निबन्धनमुचितं यद्याशङ्कसे तर्हीत्यर्थः । क्रान्तिपाताङ्कात् क्रान्तिपातचिह्नस्थानादनुलोमं
सव्यक्रमेण राश्यङ्कक्रमानुरोधेनेत्यर्थः । मेषाद्या द्वादश राशयः कल्प्याः । अत्र क्रान्तिवृत्ते
क्रान्तिपातस्थानात्समास्त्रिंशद्भागात्मकाः कल्पनीयाः । एतेन रेवतीस्थानाद्ये मेषादिराश-
योऽङ्कितास्त एव वास्तवाः ग्रहभोगगणनार्थमेतेऽवास्तवा गौणा इति स्पष्टं सायनपक्षो
निरस्तः । अवास्तवाः किमर्थं कल्पनीया इत्यत आह-एषामिति । विषुवत्क्रान्तिवृत्त-
संपातस्थानावधिकल्पितावास्तवानां मेषादीनां राश्यन्तप्रदेशानाम् । उक्तरीत्या द्युरात्रवृ-
त्तानि बध्नीयात् । वास्तवराशीनामनियतस्थानत्वादद्युरात्रवृत्तनिबन्धनमुपेक्षितमिति । तथा
च क्रान्तिवृत्ते त्रिंशद्भागान्तरेण तद्वृत्तनिबन्धने विरलतया पूर्ववृत्तदर्शनात्तत्संस्थाज्ञान
विलोपासंभवायुक्त्तमन्यथाऽहोरात्रवृत्तं बिना तद्भ्रमणस्थितिज्ञानासंभवापत्तेः । शरवृत्तं
चानियतमतस्तत्संबन्धेन द्युरात्रवृत्तनिबन्धनं नोक्तमशक्यत्वादिति भावः ॥२८॥
केदारदत्तः - नाड़ी क्रान्ति वृत्त सम्पात से मेषान्त वृषान्त, मिथुनान्त क्रान्ति तुल्य
उत्तर में, एवं पुनः दक्षिणायन में क्रान्ति कर्कान्त सिह्रान्त कन्यान्त तुल्य तथा पुनः
तुलान्त, वृश्चिकान्त एवं धन्वन्त क्रान्ति तुल्य तीन वृत्त दक्षिण में पुनः मकर कुम्भ
मीनान्त क्रान्ति तुल्य इस प्रकार १२ अहोरात्र लघुवृत्त नाड़ी वृत्त के समानान्तर होते
हैं, पूर्व श्लोक में सविशेष व्याख्या स्पष्ट है ॥२८॥
नाडोवृत्तोभयतस्त्रीणि त्रीणि क्रमोत्क्रमात्तानि ।
एष भगोलः कथितः खेचरगोलोऽयमेव विज्ञेयः ॥२९॥
अत्रापमण्डले वा सूत्राधारैरधश्च तस्यैव ।
शन्यादीनां कक्षा बध्नीयादूर्णनाभजालाभाः ॥३०॥
बद्ध्वा भगोलमेवं यष्ट्यां यष्टिं खगोलनलिकान्तः ।
प्रक्षिप्य भ्रमयेतं यष्टचाधारं स्थिरौ खदृग्गोलौ ॥३१॥
वा० भा०-यथाऽयं भगोलो बद्धस्तथैव ग्रहगोला अपि बन्धनीयाः । किंतु
छेद्यकमन्तश्चालयितुं नाऽऽयातीति बहिःस्थमेव दर्शनीयम् । अथवाऽत्र भगोले
यदपमण्डलं तस्याधोऽधस्तन्निबद्धैः सूत्राधारैर्बद्ध्वा शनैश्चरादीनां कक्षा दर्श-
नीयाः । एवंविधं भगोलं यष्ट्यां दृढं बद्ध्वा यष्टयग्रयोः प्रोते नलिकाद्ये निबद्धौ
खगोलदृग्गोलौ कृत्वा भगोलभ्रमणं दर्शयेत् ॥२९॥३०॥३१॥
इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते गोलवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलबन्धाधिकारः ।
मरीचिः—ननु क्रान्तिवृत्तस्य गोले तिर्यक्त्वादद्वादशराशीनां द्युरात्रवृत्तानि भिन्नानि
निबद्धुमशक्यानि । तथा । - मधुनान्तप्रदेशानां द्युरात्रवृत्तानि त्रीणि बद्धानि । तदन्तरं
कर्कान्तिनिबद्धं द्युरात्रवृत्तं वृषान्तबद्धद्युरात्रवृत्ताकारत्वेन तदभिन्नमेवं सिंहान्तद्युरात्रवृत्तं
मेषान्तद्युरात्रवृत्ताभिन्नम् । कन्यान्तद्युरात्रवृत्तं विषुवद्वृत्तम् । एवं दक्षिणगोलस्थराशीष्व-
पीत्यतस्तदुत्तरं वदन्नुक्तगोलबन्धमुपसंहरंश्चान्यदप्युद्गीत्याऽऽह—नाडीवृत्तोभयत इति ।
तानि द्युरात्रवृत्तानि नाडीवृत्तादुभयत उत्तरदक्षिणभागयोस्त्रीणि त्रीणि क्रमोत्क्रमाद्भवन्ति ।
तथा च नाडीवृत्तादुत्तरभागे त्रीणि वृत्तानि । नाडिकावृत्तात्सन्नक्रमेण मेषवृषमिथुनान्तानां
द्युरात्रवृत्तानि । तान्येव व्युक्रमात्कर्कसिंहकन्यादीनाम् । एवं दक्षिणभागे त्री
गोलबन्धाधिकारः २७१
बद्ध्वा भगोलमिति । एवमुक्तप्रकारेण । यष्ट्यां ध्रुवयष्ट्यां भगोलं ग्रहगोलसहितं बद्ध्वा
निष्पाद्यं । तां यष्टि खगोलनलिकान्तर्निबद्धखगोलप्रतिदक्षिणोत्तरनलिकाद्वयगर्भे । अङ्ग्-
गुलाद्यात्मकभगोलबहिःस्थितयष्टिभागाग्रद्वयद्वारा शिथिलां प्रक्षिप्य । तां निबद्धभगोलं
प्रत्यक्षभ्रमणानुरोधेन पश्चिमाभिमुखं तन्निर्मापको भ्रमयेत् । तथा च निबद्धगोलस्यापि
भ्रमणसंभवान्न क्षतिरिति भावः । ननु निबद्धगोलस्य भ्रमणसंभवे खदृग्गोलयोः पूर्वनिबद्ध-
योर्नलिकासंबन्धेन भ्रमणापत्तिः । नहि तद्भ्रमणमुचितम् । तत्संज्ञाव्याघातादित्यत आह—
स्थिराविति । कुत इत्यतः कारणमाह—यष्ट्याधाराविति । नलिकाया अप्यन्तर्गर्भच्छि-
द्रत्वेऽपि यष्ट्याधारत्वात्प्रागुक्तनलिकाद्वयासक्तावित्यर्थः । तथा च नलिकागर्भस्थिताशिथि-
लाग्रध्रुवयष्टेर्भ्रमणसंभवेन तदाधारभगोलस्य भ्रमणं संभवति । खदृग्गोलाधारनलिकायाः
प्रक्षेपानुक्तेस्तद्भ्रमणासंभवात्तयोरपि भ्रमणासंभव इति भावः ॥३१॥
अथाऽऽरब्धोऽधिकारो निरूपित इति फक्किकयाऽऽह—इति गोलबन्धाधिकार इति ।
स्पष्टम् ॥
दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपार्श्वश्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिर्मितेऽस्मिन् ।
याता शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्ति गोलप्रबन्धरचनाधिकृतिः स्फुटेयम् ॥
इति श्रीसकलगणकसार्वभौमरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामकमुनीश्वरगणक-
विरचिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये गोलबन्धाधिकारः संपूर्णः ॥
केदारदत्तः—क्रमोत्क्रम से १२ अहोरात्रवृत्तों के साथ ७ ग्रह कक्षा बन्धन कहा जा
रहा है ।
नाडी वृत्त में मेषादि सम्पात से तीन वृत्तों को उत्तर की तरफ और तीन वृत्तों की
दक्षिण की तरफ द्युज्या व्यासार्ध से रचना करने से क्रमोत्क्रम गणना से ये १२ बारह
द्युज्या व्यासार्ध से उत्पन्न वृत्त होते हैं ।
इसका नाम भगोल = नक्षत्र गोल = राशिवृत्त गोल कहा गया है । इसी को खेचर
गोल अर्थात् ग्रह गोल भी कहते हैं । भगोलान्तर्गत खगोल कल्पना से नीचे क्रमशः शनि-
गुरु-मंगल-सूर्य-शुक्र-बुध और चन्द्रमा को कक्षावृत्तों की रचना करनी चाहिए ।
मकड़ी के जाल की तरह सर्वोपरि शनिकक्षा से लघु गुरु कक्षा, उससे लघु-मंगल कक्षा
वृत्त की तरह गोल बन्धन करना चाहिए ।
इस प्रकार पूर्व में वर्णित यष्टि के आधार से खगोल नलिका (छिद्राकार) से गोल
रचना कराकर स्थिर रूप में ग्रह गोल और दृग्गोल भ्रमण से दृष्टियोग्य अनन्त आकाशस्थ
अनन्त ग्रह तारों की स्थिति समझनी चाहिए ॥२९॥३०॥३१॥
इति सिद्धान्तशिरोमणि ग्रहगोलाध्याय के गोलबन्धाधिकारः-७ की श्री पं० हरिदत्त
ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्त जोशी कृत सोपपत्तिक "केदारदत्तः"
हिन्दी व्याख्यान सम्पन्न ।
अथ त्रिप्रश्नवासना
अथ विप्रश्नवासना । तत्राऽऽदौ चरस्थानमाह—
उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले द्युरात्रवृत्ते चरखण्डकालः ।
तज्ज्याऽत्र कुज्या चरशिञ्जिनी स्याद्व्यासार्धवृत्ते परिणामिता सा ॥१॥
वा. भा.—क्षितिजोन्मण्डलयोर्मध्येऽहोरात्रवृत्ते यावान्कालः स चरखण्डकालः ।
तत्रोन्मण्डलादुभयतश्चरतुल्येऽन्तरे चिह्नं कृत्वा तयोर्निबद्धसूत्रस्यार्धं कुज्या । सैव
त्रिज्यावृत्तपरिणता सती चरज्या स्यादिति विप्रश्ने व्याख्यातम् ॥ १ ॥
मरीचिः—अथ महदहः किमहो रजनीतनुरित्यादि दर्शयन् क्षेत्रसंस्थामित्यन्तनिबद्धप्र-
श्नानामुत्तरं त्रिप्रश्नाधिकारवासनारूपं विना गोलज्ञानमशक्यमतः प्राग्गोलनिबन्धनं निरूप्य
तत्प्रश्नोत्तरप्रतिपादनाधिकारस्तदनन्तरारब्धो व्याख्यायते । तत्र महदह इत्यादिप्रश्नोत्तरं
विवक्षुः प्रथमं तदुपयुक्तं पूर्वविशिष्टप्रश्नस्य किं चरमित्यस्योत्तरं चररूपप्रतिपादनमुपजाति-
क्याऽऽह—उन्मण्डलक्ष्मेति । उन्मण्डलक्षितिजवृत्तयोरन्तराले द्युरात्रवृत्तप्रदेशे चरार्धकालः ।
षष्ट्यङ्कितत्वात् । ननु तज्ज्ञानमशक्यमत आह—तज्ज्येति । तस्य कालस्य याऽर्धज्या,
उन्मण्डलादुभयतस्तदन्तरेण द्युरात्रवृत्तचिह्नयोर्बद्धसूत्रार्धं रूपा । अत्र द्युरात्रवृत्ते द्युज्या-
मितत्रिज्याप्रमाणेनेत्यर्थः । कुज्या । तथा च पूर्वं या कुज्या स्पष्टाधिकारोक्ता सैवैतच्च-
रस्य ज्या । तच्चापमर्थाच्चरखण्डकालेऽतस्तज्ज्ञानमशक्यं नेति भावः । ननु तथापि द्युज्या-
प्रमाणसिद्धज्याया उक्तप्रकारेण धनुः कथं भवति । तस्यास्त्रिज्यायानुरुद्धत्वेन द्युज्यानुरुद्ध-
त्वाभात् । इत्यत आह—चरशिञ्जिनीति । सा कुज्याप्रमाणेत्यर्थः । कुज्या व्यासार्धवृत्ते
परिणामिताऽनुपातेन चरज्या स्यात्—तथा च द्युज्ययेयं कुज्या तदा त्रिज्यया केत्यनुपा-
तात्तज्ज्यायास्त्रिज्यानुरुद्धत्वात्तच्चापमुक्तप्रकारेण युक्तमेवेति भावः । एतेनोन्मण्डलक्षितिज-
वृत्तसंलग्नद्युरात्रवृत्तप्रदेशयोर्बद्धसूत्रं कुज्येति कस्यचिदुक्तं निरस्तम् । संपूर्णज्यात्वेन
तच्चापकरणानुपपत्तेः ॥१॥
केदारदत्तः—निरक्ष क्षितिज और स्वदेशीय क्षितिजों का अन्तरकाल बताया जा
रहा है ।
निरक्षदेशीय क्षितिज और अपने क्षितिज के बीच का अहोरात्रवृत्तखण्ड का नाम
(अहोरात्रवृत्त में दो देशों का नाम कुज्या याम्योत्तरान्तर का नाम) होता है । त्रिज्या-
वृत्त परिणत कुज्या का नाम चरज्या होता है ।
त्रिप्रश्नवासना २७३
उपपत्तिः—क्षेत्र देखिये
ख त थ पू = पूर्वापर वृत्त
नि. पू. स = विषुवद्वृत्त
प च द = व क्षितिज वृत्त
म र घ = निरक्ष क्षितिज वृत्त
स घ ख नि थ = याम्योत्तर वृत्त
चर = मेषान्त कुज्या = कन्यादि कुज्या } उत्तर गोल में
स्वह = वृषान्त कुज्या = सिंहादि कुज्या } अहोरात्र वृत्त में
प म = मिथुनान्त कुज्या = कर्कादि कुज्या }
पू र = मेषान्त क्रान्ति चाप = क्रान्ति चाप की ज्या = क्रान्ति ज्या तथा = चर
= कुज्या ।
पू ह = वृषान्त क्रान्ति चाप की ज्या = क्रान्ति ज्या = स्वह = कुज्या
पू म = मिथुनान्त क्रान्ति चाप की ज्या = क्रान्ति ज्या तथा प म = कुज्या अहोरात्र
वृत्त में ।
९०—क्रान्ति चाप = द्युज्या की ज्या = द्यु ।
ध्रुव से, ध्रु म, ध्रु ह, ध्रुर = द्युज्या चाप की ज्या = द्यु अहोरात्रवृत्त सभी के चर =
चर, स्वह, और पम ।
१८
२७४ गोलाध्याये
ध्रु से पू तक ९० चाप की ज्या = त्रिज्या
म म × त्रि
अनुपात से यदि ―――――― = (१) चर ज्या का चाप = चर
ध्रुम
हस्व × त्रि
―――――― = (२) चर ज्या का चाप = चर
ध्रुह
र च × त्रि
――――――—(३) चर ज्या का चाप = चर
धुर
आचार्य का कथन उपपन्न होता है। यह उत्तर गोलीय स्थिति के अनुसार होता है।
इसी प्रकार दक्षिण गोलीय तुलादि मीनान्त राशियों का चरमान स्पष्ट होता है ॥१॥
इदानीं लंकास्वदेशार्कोदययोरन्तरं चरकालमाह—
निरक्षदेशे क्षितिजाख्यवृत्तमुन्मण्डलं तज्जगुरन्यदेशे ।
स्वे स्वे कुजेऽर्कस्य समुद्गमोऽस्माच्चरार्धमर्कोदययोस्तु मध्ये ॥२॥
वा० भा०—स्पष्टार्थम् ॥२॥
मरीचिः—ननु चरकालस्य तथात्वेऽपि ग्रहे तच्चाल(प)फलसंस्कारः किमर्थमत उप-
जातिकयाऽऽह—निरक्षदेश इति। निरक्षदेशे यत्क्षितिजसंज्ञं वृत्तं तद्वृत्तमन्यदेशे तत्क्षितिज-
संबन्धि निरक्षदेशादुरसूत्रस्थदेश उन्मण्डलसंज्ञं जगुः पूर्वाचार्याः। तेन लङ्काक्षितिजं
रेखादेश उन्मण्डलं नान्यत्रैवमन्यत्राप्यूह्यम्। तथा चोन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराल इत्यादिना
स्वदेशस्वनिरक्षदेशक्षितिजवृत्तयोरन्तरालस्थितद्युरात्रवृत्तप्रदेशे चरकालोऽस्तीति सिद्धम्।
ननु तदन्तरस्य कालत्वं कुतो ग्रहादितद्व्यञ्जकक्रियया संबन्धाभावादत आह—स्वे स्व
इति। स्वे स्वे क्षितिजेऽर्कस्य समुद्गम उदयः। एतदुपलक्षणादस्तश्च स्यात्। उन्मण्डले
द्युरात्रवृत्तप्रदेशस्थितसूर्यस्य निरक्षदेश उदयास्तौ। स्वदेशे क्षितिजवृत्ते तद्द्युरात्रवृत्ताग्रदेश-
सक्ते सूर्यस्योदयास्तौ। सूर्य इत्युपलक्षणम्। प्रकृतोपयुक्तत्वाद्वा तद्ग्रहणम्। तस्माद्धेतोर-
र्कोदययोश्चकारादर्कस्तयोनिरक्षस्वदेशसंबद्धयोर्मध्येऽन्तराले। चरार्धं सूर्यस्य चरकालः।
एतदुपलक्षणाद्ग्रह्योदययोस्तदस्तयोर्वाऽन्तरकालो ग्रहचरात्मकः। तथा च ग्रहाणां लङ्कार्को-
दयकालिकानां देशान्तरसंस्कारेण स्वनिरक्षदेशार्कोदयकालिकत्वसिद्धिरिति भावः ॥२॥
केदारदत्तः—निरक्षदेशीय और स्वदेशीय सूर्योदयास्तादि काल का नाम चरकाल
बताया जा रहा है—
निरक्षदेशीय क्षितिज वृत्त का नाम अनन्त देशों के लिये उस देशाभिप्रायिक इकास
नाम उन्मण्डल होता है।
त्रिप्रश्नवासना २७५
भूपृष्ठीय किसी भी देश के क्षितिज में जो सूर्योदय होता है वह क्वचित् निरक्ष
क्षितिजोदय से पहिले और क्वचित् सूर्योदय के अनन्तर में सूर्योदय होता है । निरक्षक्षि-
तिजीय सूर्योदय काल और स्वदेशीय क्षितिजोदय काल का अन्तर चर काल होता है ॥२॥
इदानीं चरफलस्य धनर्णवासनामाह—
आदौ स्वदेशेऽथ निरक्षदेशे सूर्योदयो ह्यास्तमयोऽन्यथाऽतः ।
ऋणं ग्रहेऽस्मादुदये स्वमस्ते फलं चरोत्थं रविसौम्यगोले ॥३॥
याम्ये विलोमं खलु तत्र यस्मादुन्मण्डलं स्वक्षितिजादधस्तात् ।
नाडचाह्वयादुत्तरयाम्यभागौ गोलस्य तावुत्तरयाम्यगोलौ ॥४॥
वा० भा०—सुगमं पूर्वं व्याख्यातं च ॥ ३ ॥ ४ ॥
मरीचिः—अथ प्रसङ्गाच्चरघ्नभुक्तियुन्निशासुभक्तेत्यादिनोक्तचरफलघतर्णसंस्कार-
वासनामुपजातिकायाऽऽह—आदौ स्वदेश इति । हि यतः । रवावुत्तरगोलस्थिते । स्वदेशे प्रथमं
सूर्योदयः । अथ तदनन्तरम् । चरकालेन स्वनिरक्षदेशे सूर्योदयः अत उदयस्थितेरन्यथा
वैपरीत्येन सूर्यास्तमयः । निरक्षदेशे प्रथमं सूर्यास्तस्तदनन्तरकालेन स्वदेशे सूर्यास्तः । अत्र
स्वक्षितिजवृत्तादुन्मण्डलस्योर्ध्वस्थत्वात् । अस्मात्कारणात् । चरोत्थं चरकालोत्पन्नं फलं
चरज्येत्याद्यानीतम् । उदये स्वसूर्योदयकालिकत्वसिद्धये ग्रह ऋणम् । अस्ते स्वदेशसूर्यास्त-
कालिकत्वसिद्ध्यर्थं धनमुक्तम् । देशान्तरसंस्कृतगणितागतग्रहस्य निरक्षदेशार्कोदयास्तकाली-
नत्वे पूर्वसिद्धत्वात् ॥३॥
नन्वेवमुत्तरगोले चरफलोनयुतः सूर्योदयास्तयोर्ग्रह इति युक्तिसिद्धं तत्तु दक्षिणगोले
ग्रहः सूर्योदयास्तयोस्तद्युतोन इत्युक्तं वासनया सिद्धमित्यत उत्तरं गोलवासनाप्रसङ्गादिन्द्र-
वज्रयाऽऽह—याम्ये विलोममिति । याम्ये दक्षिणगोलस्थे सूर्ये । विलोममुक्ताद्वैपरीत्यम् ।
खलु निश्चयेन । प्रथमं निरक्षदेशेऽर्कोदयस्तदन्तरं स्वदेशे । सूर्यास्तश्च प्रथमं स्वदेशे
तदनन्तरं निरक्षदेश इत्युदयास्तयोर्ग्रहे चरफलं धनमृणमुक्तम् । अत्र हेतुमाह—तत्रेति ।
दक्षिणगोले यस्मात्कारणादुन्मण्डलं स्वदेश
महदह इत्याद्युक्तप्रश्नोत्तरमुपजाततिकयाऽऽह—"
Wait, look at "उपजाततिकयाऽऽह":
Is it "उपजातितिकयाऽऽह" or "उपजातिकयाऽऽह"?
Let's look at the letters:
उ प जा त िक या ऽ ऽ ह
Wait, is the 'त' before 'िक' doubled?
There is त, then another त with ि?
Yes, "उपजाततिकयाऽऽह—"
Line 14:
"अतश्च सौम्य इति । सौम्ये रव्युत्तरगोले। अतः स्वदेशे स्वनिरक्षदेशार्कोदयकालात्पूर्वमर्कोदयः"
Wait, look at "रव्युत्तरगोले।": is there a space before 'अतः'?
There is a space: "रव्युत्तरगोले। अतः"
Line 19:
"सूचनाथंकः ।" -> It has a repha on 'थ' and a dot/anusvara, let's keep "सूचनाथंकः ।"
Line 22:
"ऊर्ध्वे क्षितिजवृत्तादूर्ध्वस्थितद्युरात्रप्रदेशे दिनमानं स्यात् । अत एव युक्तं तस्याहोरात्रवृत्त-"
Line 25:
"केदारदत्त:—उत्तर गोल में चर तुल्य काल के अनन्तर पूर्व में सूर्योदय और"
Visarga with dash: "केदार
त्रिप्रश्नवासना २७७
अतः २ (१५ घटी-चर) = ३० - २ च = रात्रि मान ।
तथा ३० + २ चर + ३० - २ च = अहोरात्रमान दक्षिण गोल में होता है । उक्त
क्रिया का समीकरण वैपरीत्य स्वतः सिद्ध हो जाता है । उपपन्न ॥५॥
इदानीं विशेषमाह—
सदा समत्वं द्यु निशोर्निरक्षे नोन्मण्डलं तत्र कुजाद्यतोऽन्यत् ।
षट्षष्टिभागाभ्यधिकाः पलांशा यत्राथ तत्रास्त्यपरो विशेषः ॥६॥
लम्बाधिका क्रान्तिरुदक् च यावत्तावद्दिनं सन्ततमेव तत्र ।
यावच्च याम्या सततं तमिस्रा ततश्च मेरौ सततं समार्धम् ॥७॥
वा० भा०—यत्र देशे षट्षष्टे६६रधिकाः पलांशास्तत्रायं विशेषः । अर्क-
स्योत्तरा क्रान्तिर्यावत्कालं लम्बाधिका भवति तावत्कालं सततं दिनमेव । याम्या
क्रान्तिर्यावत्तावत्सततं रात्रिरेव । तद्यथा—यत्र किल सप्ततिः ७० पलांशास्तत्र
लम्बो विंशतिः २० । तत्र देशे विषुवद्वृत्तं दक्षिणक्षितिजादुपरिभागविंशत्योत्तर-
क्षितिजादधश्च तावता । यदा रवेरुत्तरा क्रान्तिर्भागविंशतिर्भवति तदोत्तरक्षितिजे
रविबिम्बर्द्धोदित भूत्वा मध्याह्ने दक्षिणक्षितिजादुपरि याम्योत्तरमण्डले भागच-
त्वारिंशतोन्नतं भवति । तदा त्रिंशद्घटिका दिनदलम् । अतो दिनं षष्टिः । रात्रिः
शून्यम् । ततो द्वितीयदिन उत्तरक्रान्तेरधिकत्वाद्विरुत्तरक्षितिजं न स्पृशति । एवं
प्रतिपर्ययं परमक्रान्ति यावदुपर्युपरि परिभ्रमति । एवं मिथुनान्त उत्तरक्षितिजा-
दुपरि भागचतुष्टयं याति । पुनस्तेनैव क्रमेणावरोहति । विंशतिभागाधिका क्रान्ति-
यावत्तावत्कालं रविः सततं दृश्यः । तावद्दिनमेव । अनयैव युक्त्या दक्षिणगोले
क्षितिजादधःस्थेऽर्के संततं रात्रिरिति । अत एव मेरौ षण्मासं दिनम् ॥ ६ ॥ ७ ॥
मरीचिः—ननु स्वक्षितिजवृत्तस्य सर्वद्युरात्रवृत्तानामर्धे स्थित्यभावान्दिनरात्र्योरल्प-
महत्त्वमेतदुक्तं न युक्तम् । निरक्षदेशे तत्क्षितिजस्य सर्वेषां तेषामर्धे स्थितिसद्भावाद्दिनरात्र्योः
ऽरल्पमहत्त्वानुपपत्तिरितयतस्तदुत्तरस्थल्यन्तरस्थितविशेषोद्देशं चोपजातिकयाऽऽह—सदा
समत्वमिति । निरक्षदेशे सर्वत्र द्युनिशोरहोरात्र्योः सदा नित्यं समत्वं त्रिंशद्घटीमितत्वम् ।
तस्याक्षवशान्यूनाधिकत्वम् । विषुवद्दिने साक्षदेशेऽपि तयोस्तुल्यत्वं क्षितिजेन तद्द्युरात्र-
वृत्तार्धच्छेदनोदस्तद्वारणार्य सदेति । तत्र हेतुमाह—नेति । यतः कारणात्तत्र सर्वनिर्क्षदेशे ।
स्वक्षितिजवृत्तात् । अन्यत् । भिन्नम् उन्मण्डलम् । न नास्ति । निरक्षदेशाद्दक्षिणोत्तरसूत्रे
ध्रुवद्वयान्तरे तदतिरिक्तनिर्क्षदेशासिद्धेः । तथा चेष्टापत्तिः । क्षितिजोन्मण्डलयारभेदादिति
भावः । ननु क्षितिजवृत्तप्रदेशस्य याम्योत्तरवृत्त ऊर्ध्वाधःस्थितविषुवद्वृत्तप्रदेशाभ्यां क्रमेण
दक्षिणोत्तरयोर्लम्बांशान्तरितत्वात्षष्टिभागाक्षदेशे जिनांशतुल्यान्तरितत्वम् । तत्र क्षिति-
जस्य क्रान्तिवृत्तवद्दर्शनात्सर्वद्युरात्रवृत्तानां तत्संबन्धात्तद्देशावधि 'द्युरात्रवृत्ते क्षितिजादधःस्थे
२७८ गोलाध्याये
रात्रियंतः स्याद्दिनमानमूर्ध्वं' इति दिनरात्रिलक्षणं सूपपन्नम् । यत्र च तदधिकाक्षां-
शास्तत्र याम्योत्तरवृत्ते विषुवद्वृत्तप्रदेशाभ्यां क्षितिजवृत्तप्रदेशयोजनांशतुल्यलम्बभागा-
न्तरितत्वेन लम्बना(म्बान)धिकक्रान्तिसंबद्धद्युरात्रवृत्तानां क्षितिजसंबन्धाल्लम्बानधिकक्रान्ति-
पर्यन्तं निगदितरात्रिलक्षणस्य सूपपन्नत्वम् । तदधिकक्रान्तिसंबद्धद्युरात्रवृत्तानां क्षितिज-
वृत्तसंबन्धाभावात्तत्र कथमुक्तलक्षणं घटत इत्यत आह— षट्षष्टीति । अथोक्तलक्षणेऽव्याप्ति-
माशङ्कसे तर्हीत्यर्थः । यत्र देशे । षट्षष्ट्यधिकांशाः । अत्राभिग्रहणादधिकपदस्या-
न्यूनार्थपरतया षट्षष्टिभागाक्षदेशस्यापि तदन्तर्गतत्वं निरस्तमिति ध्येयम् । षडधिकषष्टि-
भागेभ्योऽधिका अक्षांशास्तत्र देशे । अपरः । अन्यः । विशेषः । अस्ति । अपरो विशेष
इत्यनेनोक्तं दिनरात्रिलक्षणमपि तत्रास्तीति सूचितम् । तत्कालाविशिष्टतद्देशानामलक्ष्य-
त्वान्नाव्याप्तिः । अत्र तु दिनरात्र्योर्लक्षणान्तरस्याप्यभ्युपगमादिति भावः ॥६॥
अथोद्दिष्टं विशेषमुपजातिकयाऽऽह—लम्बाधिकेति । तत्र षष्ट्यधिकांशदेशे । उत्तरा
क्रान्तिर्यावत्कालपर्यन्तं लम्बाधिका स्वदेशलम्बांशन्यूनात्तावत्कालपर्यन्तम् । सततं
रात्र्यव्यवहितं दिनम् । चः समुच्चये । तेन लम्बाधिकयाम्यक्रान्तौ वा सततं दिनमित्यस्य
निरासः । एवकारात्तदूनोत्तरक्रान्तिक्राले तद्देशेऽहोरात्रमस्मद्देशवदितरेतरव्यवहितं
भवति । तद्देशे तदधिकक्रान्तिकालस्य योगाभावादित्यर्थः । याम्या दक्षिणा । क्रान्ति-
र्यावत्कालपर्यन्तम् । स्वलम्बांशादधिका । अत्रापि चः समुच्चये । तेन लम्बाधिकयाम्य-
क्रान्तिरित्यर्थः । तावत्कालपर्यन्तम् । यत्तदोर्नित्यसंबन्धात् । सततं दिनाव्यवहिता । तमिस्रा
रात्रिः । अत्रापि तदूनक्रान्तिक्राले तद्देशेऽस्मदादिवदितरेतरव्यवहितं द्युनिशं भवतीति
ध्येयम् । ननु मेरौ नवतिभागाक्षत्वाल्लम्बांशाभावात्तदधिकन्यूनत्वस्य क्रान्तिभागेष्वसिद्धेस्तन्न
कथमिदं लक्षणं संभवतीत्यत आह—तत इति । उक्तकारणाल्लम्बाधिकक्रान्तिरूपात् । एव-
कारार्थकश्चकारस्तेनान्यकारणनिरासः । मेरौ मेरुमध्यसमसूत्रस्थितभूपृष्ठप्रदेशावलि(च्छि)-
न्नभूगर्भ इत्यर्थः । सततम् । इतराव्यवहितम् । समार्धं सौरवर्षार्धंदिनं रात्रिश्च भवति ।
तथा च तत्र लम्बांशाभावादेव लम्बस्य शून्यमितत्वसिद्धेस्तदधिकत्वेन सर्वत्र क्रान्तेः प्रसिद्ध-
त्वादुक्तरीत्योत्तरगोले दिनं दक्षिणगोले रात्रिरिति सिद्धम् । गोले सूर्यस्थितिश्चक्रभोग-
कालात्मकवर्षार्धेनेति समार्धंमित्युक्तमिति भावः । अत्रोपपत्तिः–विषुवद्याम्योत्तरोर्ध्वाधः-
संपाताभ्यां याम्योत्तरयोः क्षितिजयाम्योत्तरवृत्तसंपातयोर्लम्बांशान्तरितत्वाल्लम्बतुल्यक्रान्तौ
सूर्यस्योदयास्तौ । तत्रोदक्क्रान्त्योदयः । अग्रे तदधिकक्रान्त्या क्षितिजोर्ध्वं परिभ्रमणात् ।
दक्षिणक्रान्त्या तदस्तः । अग्रे तदधिकक्रान्त्या क्षितिजाधो भ्रमणात् । अतो लम्बाधिकोत्तर-
दक्षिणक्रान्तौ क्रमेण दिनरात्री । तदूनक्रान्तिसंबद्धाहोरात्रवृत्तानां तत्क्षितिजवृत्तेन खण्डि-
तत्त्वाद्दर्शनात्तत्तदूनक्रान्तौ द्युरात्रवृत्ते क्षितिजादधःस्थे रात्रियंतः स्याद्दिनमानमूर्ध्व इति
लक्षणमविरुद्धमिति तदूनत्वस्यानुद्देशः । अत एवानेन पद्येन तदूनक्रान्तिकाल उत्तरदक्षिण-
गोलक्रमेण सततं रात्रिदिनमित्यर्थभानमयुक्तम् । प्रत्यक्षविरोधात् ॥७॥
त्रिप्रश्नवासना २७९
केदारदत्तः—दिन-रात्रि की परमाधिकता और परम लघुता—क्योंकि मात्र
उन्मण्डल ही वहाँ एक क्षितिज वृत्त है ।
जहाँ जिन देशों या नगरों के अक्षांश ६६° से अधिक होते हैं वहाँ पर दिन रात्रि-
मान में विशेषता होती है । जब तक क्रान्ति, लम्बांश से अधिक रहेगी तब तक उन देशों
में सदा दिनमान सूर्य दर्शन रहेगा उत्तरगोल में । तथा जब तक लम्बांश से अधिक क्रान्ति
के दक्षिण गोल के प्रदेशों में ग्रह की स्थिति रहेगी तब तक दक्षिण गोल के उन देशों के
नगरों में रात्रि ही होगी ।
उपपत्तिः—उदाहरण द्वारा समझाया जा रहा है ।
जिस देश में अक्षांश = ७० तो उस देश में लम्बांश = ९०-७० = २०° । उस देश में
निरक्ष क्षितिज वृत्त दक्षिण क्षितिज से २०° ऊपर और उत्तर क्षितिज से २०° नीचे
लगा रहेगा ।
जिस समय सूर्य की क्रान्ति २०° के तुल्य होगी उस समय उत्तर क्षितिज में अर्द्धो-
दित रवि बिम्ब होकर, मध्याह्न में दक्षिण क्षितिज से ऊपर याम्योत्तर वृत्त में रवि ४०°
उन्नत रहेगा । अतः उस समय १५ + १५ = ३० दिनार्ध अतः दिनमान = ६० घटी
होता है ।
∴ रात्रि मान = ०
इसी के द्वितीय दिन में क्रान्ति की बर्द्धमान स्थिति में सूर्य उत्तर क्षितिज का स्पर्श
नहीं करेगा । इस प्रकार परम क्रान्ति तुल्य सूर्य की स्थिति में इस प्रकार मिथुनान्त क्रान्ति
१२° + ८° + ४° = २४° में सूर्य उत्तर क्षितिज से ४ अंश ऊपर-ऊपर ही भ्रमण करेगा,
पुनः इसी क्रम से परमोत्तरा क्रान्ति की अपचीयता में सूर्य अवरोहण अस्त क्षितिज की
ओर जावेगा अतः २० अंश तुल्य क्रान्ति तक सदा सूर्य दर्शन होगा तब तक दिन ही
रहेगा । तथा दक्षिणगोल में तब तक सूर्य के क्षितिज से नीचे रहने तक सदा दक्षिण गोल
में रात्रि होगी ।
इस प्रकार मेरु = ध्रुव का अक्षांश = ९० लम्बांश = ९०-९० = ० शून्य अतः मेरु
में भूपरिधि = ० बिन्दु मात्र भूपरिधि से ध्रुव स्थान में भूपरिधि का अभाव । ध्रुव केन्द्र
से ९० अंश की दूरी पर ध्रुव का क्षितिज होने से मेष-वृषभ मिथुनान्त सूर्य में ध्रुव में
१५ घटी = ३ महीने तथा कर्क-सिंह-कन्यान्त में ध्रुव में सूर्यास्त होने से १५ घटी = ३
महीने मध्याह्न से सूर्यास्त का समय = ३० घटी = ६ महीने का दिन उत्तर ध्रुव में
होगा । तथा तुलादि से मीनान्त ६ महीने तक जब सूर्य रहेगा तो दक्षिण ध्रुव के क्षितिज
के ऊपर दक्षिण ध्रुव में दिन रहेगा तो उत्तर ध्रुव में रात्रि रहेगी । गोल दर्शन से
स्पष्ट है ।