सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)
Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary
आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 513, कुल 558 में से
संदर्भ में पढ़ेंपरिशिष्ट २ ४०१
शङ्का—सर्वघातिप्रकृतियोंके उदयके अभावमें और
देशघाती प्रकृतियोंके उदयमें जो भाव उत्पन्न होता है
उसे क्षायोपशमिक कहते हैं । किन्तु सम्यग्मिथ्यात्व-
प्रकृतिको देशघातिपना तो संभव नहीं है क्योंकि
आगममें उसे सर्वघाती कहा है ?
उत्तर—ऐसा कहना युक्त नहीं है, उपचारसे सम्यक्-
मिथ्यात्व प्रकृतिको देशघातिपना भी सम्भव है।
उपचारका निमित्त है एक देशसे सम्यक्त्वका घाती
होना । मिथ्यात्वप्रकृतिकी तरह सम्यग्मिथ्यात्व
प्रकृतिके द्वारा समस्त सम्यक्त्वरूप और मिथ्यात्व-
रूपका घात सम्भव नहीं है । सर्वज्ञके द्वारा उपदिष्ट
तत्त्वोंमें रुचिका भी अंश रहता है । सर्वज्ञके द्वारा
उपदिष्ट तत्त्वोंमें रुचि और अरुचिरूप परिणामको
सम्यग्मिथ्यात्व कहते हैं ।]
§. १४८
६२. २ अल्पबहुत्वम् । उपशमकानामितरगुणस्थान-
वत्तिभ्योऽल्पत्वात् प्रथमतोऽभिधानम् । तत्रापि त्रय
उपशमकाः सकषायत्वादुपशान्तकषायेभ्यो भेदेन
निर्दिष्टाः । प्रवेशेन तुल्यसंख्याः सर्वेऽप्येते षोडशादि-
संख्याः । त्रयः क्षपकाः संख्येयगुणा उपशमकेभ्यो
द्विगुणा इत्येवमादिसंख्या संख्याविचारे विचारितमिह
द्रष्टव्यम् । सूक्ष्मसाम्परायशुद्धिसंयता विशेषाधिकास्त-
त्संयमयुक्तानामुपशमकानामिव क्षपकाणामपि ग्रहणात् ।
संयतासंयतानां नास्त्यल्पबहुत्वमेकगुणस्थानवर्तित्वात्
संयतानामिव गुणस्थानभेदासम्भवादिति ।
[ उपशमक उपशमश्रेणिपर आरोहण करनेवाले
अन्य गुणस्थानवर्ती जीवोंसे अल्प होते हैं इसलिए
उनका प्रथम कथन किया है । उनमें भी तीन उप-
शमकोंको कषायसहित होनेके कारण उपशान्तकषायोंसे
भिन्न निर्दिष्ट किया है । प्रवेशकी अपेक्षा इन सभीकी
संख्या सोलह आदि समान है । तीन क्षपक संख्यात-
गुने हैं, उपशमकोंसे दूने हैं इत्यादि संख्याका संख्या-
विचारमें विचार किया है उसे ही यहाँ देख लेना
चाहिए । सूक्ष्मसाम्पराय संयमवाले विशेष हैं क्योंकि
सूक्ष्मसाम्पराय संयमसे युक्त उपशमकोंकी तरह
क्षपकोंको भी ग्रहण किया है । संयतासंयतोंमें अल्प-
बहुत्व नहीं है क्योंकि उनके एक ही गुणस्थान होता
है, संयतोंकी तरह उनमें गुणस्थानभेद नहीं है । ]
५१
§. १६४
मति······॥१२॥
६६.४ अवाग्घानात् अधस्ताद् बहुतरविषयग्रहणात् ।
अवच्छिन्नविषयत्वाद्वा । रूपिलक्षणविविक्तविषय-
त्वाद्वा ।
६६.७ स्वपरमनोभिर्व्यपदिश्यते यथा परमनस्थि-
तमर्थं मनसा परिविद्यत (परिच्छिद्यत) इति ।
६६.८ यदर्थं केवन्ते सेवां कुर्वन्ति । कस्येति चेत्,
केवलस्यैव संपन्नतत्प्राप्तिपरिज्ञाततदुपायस्यार्हदादेर्वा ।
६७.१ सुगमत्वात् सुखप्राप्यत्वात् ।
६७.२ मतिश्रुतपद्धतिः-मतिश्रुतानुपरिपाटी । तस्या
वचनेन श्रुतायाः सकृत्स्वरूपसंवेदनमात्रत्वं परिचि-
तत्त्वम् । अशेषविशेषतः पुनश्चेतसि तत्स्वरूपपरि-
भावनमनुभूतत्वम् ।
बहुबहुविध····॥१६॥
§ १९५
७९.५ अपरेषां निस्स्रुत इति पाठः । तत्र द्विः
सकारनिर्देशस्यायमर्थो मयूरस्य कुररस्य वेति स्वतः
परोपदेशमन्तरेणैव कश्चित् प्रतिपद्यते । येषां तु
निस्रुत इति पाठस्तेषां 'अपरः' प्रतिपत्तौ स्वरूपमेव
शब्दमेवाश्रित्य विशेषरूपतयानावधार्य प्रतिपद्यत इति
व्याख्या ।
§ २००
व्यञ्जनस्य ······॥१८॥
८१.१ व्यञ्जनं शब्दादिजातं शब्दादिसंघातः ।
८१. ३ अन्तरेणैवकारं—एवकारं विना ।
§ २०२
न चक्षु········॥१९॥
८२.२ अविदिकं—यन्मुखदिशम् ।