सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)
Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary
आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 177, कुल 558 में से
संदर्भ में पढ़ें- ११८ § १६३ ] प्रथमोऽध्यायः ६५
§ १५९. सम्यक्त्वानुवादेन क्षायिकसम्यग्दृष्टिषु सर्वतः स्तोकाश्चत्वार उपशमकाः । इतरेषां
प्रमत्तान्तानां सामान्यवत् । ततः संयतासंयताः संख्येयगुणाः । असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः ।
क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टिषु सर्वतः स्तोका अप्रमत्ताः । प्रमत्ताः संख्येयगुणाः । संयतासंयताः १ संख्येय-
गुणाः । असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः । औपशमिकसम्यग्दृष्टीनां सर्वतः स्तोकाश्चत्वार उप-
शामकाः । अप्रमत्ताः संख्येयगुणाः । प्रमत्ताः संख्येयगुणाः । संयतासंयताः २ असंख्येयगुणाः । असंयत- ५
सम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः । शेषाणां नास्त्यल्पबहुत्वम् ३ ।
१६०. संज्ञानुवादेन संज्ञिनां चक्षुर्दर्शनिवत् । असंज्ञिनां नास्त्यल्पबहुत्वम् । तदुभयव्यपदेश-
रहितानां केवलज्ञानिवत् ।
§ १६१. आहारानुवादेन आहारकाणां काययोगिवत् । अनाहारकाणां सर्वतः स्तोकाः
सयोगकेवलिनः । अयोगकेवलिनः संख्येयगुणाः । सासादनसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः । असंयतसम्य- १०
ग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः । मिथ्यादृष्टयोऽनन्तगुणाः ।
§ १६२. एवं मिथ्यादृष्ट्यादीनां गत्यादिषु मार्गणा कृता सामान्येन । तत्र सूक्ष्मभेद आग-
माविरोधेनानुसर्तव्यः ।
§ १६३. एवं सम्यग्दर्शनस्यादावुद्दिष्टस्य लक्षणोत्पत्तिस्वामिविषयन्यासाधिगमोपाया
निर्दिष्टाः । तत्संबन्धेन च जीवादीनां संज्ञापरिमाणादि निर्दिष्टम् । तदनन्तरं सम्यग्ज्ञानं विचारार्ह- १५
मित्याह—
§ १५९. सम्यक्त्व मार्गणाके अनुवादसे क्षायिकसम्यग्दृष्टियोंमें चारों उपशमक सबसे थोड़े
हैं । प्रमत्तसंयतों तक शेषका अल्पबहुत्व ओघके समान है । प्रमत्तसंयतोंसे संयतासंयत संख्यातगुणे
हैं । इनसे असंयतसम्यग्दृष्टि असंख्यातगुणे हैं । क्षायोपशमिक सम्यग्दृष्टियोंमें अप्रमत्तसंयत सबसे
थोड़े हैं । इनसे प्रमत्तसंयत संख्यातगुणे हैं । इनसे संयतासंयत असंख्यातगुणे हैं । इनसे असंयत- २०
सम्यग्दृष्टि असंख्यातगुणे हैं । औपशमिकसम्यग्दृष्टियोंमें चारों उपशमक सबसे थोड़े हैं । इनसे
अप्रमत्तसंयत संख्यातगुणे हैं । इनसे प्रमत्तसंयत संख्यातगुणे हैं । इनसे संयतासंयत असंख्यातगुणे
हैं । इनसे असंयतसम्यग्दृष्टि असंख्यातगुणे हैं । शेष सासादन सम्यग्दृष्टि आदिका अल्पबहुत्व
नहीं है ।
§ १६०. संज्ञा मार्गणाके अनुवादसे संज्ञियोंका अल्पबहुत्व चक्षुदर्शनवालोंके समान है । २५
असंज्ञियोंका अल्पबहुत्व नहीं है । संज्ञी और असंज्ञी व्यवहारसे रहित जीवोंका अल्पबहुत्व केवल-
ज्ञानियोंके समान है ।
§ १६१. आहार मार्गणाके अनुवादसे आहारकोंका अल्पबहुत्व काययोगियोंके समान है ।
अनाहारकोंमें सयोगकेवली सबसे थोड़े हैं । इनसे अयोगकेवली संख्यातगुणे हैं । इनसे सासादन-
सम्यग्दृष्टि असंख्यातगुणे हैं । इनसे असंयतसम्यग्दृष्टि असंख्यातगुणे हैं । इनसे मिथ्यादृष्टि अनन्तगुणे ३०
हैं । अल्पबहुत्वका कथन समाप्त हुआ ।
§ १६२. इस प्रकार गत्यादि मार्गणाओंमें मिथ्यादृष्टि आदिका सामान्यसे विचार किया ।
इसमें उत्तरोत्तर सूक्ष्म भेद आगमानुसार जान लेना चाहिए ।
§ १६३. इस प्रकार सर्व प्रथम कहे गये सम्यग्दर्शनके लक्षण, उत्पत्ति, स्वामी, विषय,
न्यास और अधिगमका उपाय कहा । और उसके सम्बन्धसे जीवादिकोंकी संज्ञा और परिमाण ३५
आदि भी कहा । अब इसके बाद सम्यग्ज्ञान विचार योग्य है इसलिए आगेका सूत्र कहते हैं—
१. –यताः संख्येय-मु० । २. यताः संख्ये-मु० । ३. बहुत्वम् । विपक्षे एकैकगुणस्थानग्रहणात् । संज्ञा-मु० ।
९