सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

71
तालेनान्येन गातव्यौ ध्रुवाभोगौ लयान्तरे ।
ध्रुवस्त्रिखण्डःखण्डेद्वे गीयेते समधातुना ॥ ४०६ ॥
तृतीयमुच्चमीषद्धिराभोगस्तु सकृत्ततः ।
पुनर्गीत्वा ध्रुवेन्यासो यस्यां सा ढेङ्किकामता ॥ ४०७ ॥
सामान्यलक्षणं चैतत् ढेङ्किकायाः प्रकीर्तितम् ।
ग्रन्थान्तरेविशेषेण त्रिंशद्ढेङ्क्यःप्रकीर्तिताः ॥ ४०८॥ इतिढेङ्की ।
(404—408) Prabandha Called 'Dhenki, described,
(404—408) ' டேங்கி ' என்னும் பிரபந்தத்தின் விவரம்
यल्लक्षणं स्वराद्यस्य करणस्योदितंमया ।
वर्तन्यामपि तत्सर्वं तालोन्योरासकाद्भवेत् ॥ ४०९ ॥
विलम्बितो लयश्चात्र द्विरुद्ग्राहस्तुगीयते ।
ध्रुवाभोगौसकृद्गायेत् मोक्षस्तु ध्रुवके भवेत् ॥ ४१० ॥
कङ्कालताले प्रतितालकेवा कुडुक्ककेवा प्रतिमण्ठकेवा ।
विनिर्मिताचेदिहवर्तनीयं विवर्तनीतिप्रथिता तदानीम् ॥ ४११ ॥
(409—411 ) The Prabandha called 'Vartani' discri-
bed.
(சு. 409—411) ' வர்த்தனீ ' என்னும் பிரபந்தத்தின் விவரம்.
यस्मिन्नुद्ग्राहपूर्वार्धं गीयेते द्विसकृत्ततः ।
उत्तरार्धं प्रयोगाढ्यो भवेन्मेलापकोनवा¹ ॥ ४१२ ॥
(1) मेलापकस्तदा इति पाठान्तरम्

72
द्विर्गीत्वा ध्रुवमाभोग सकृन्न्यासो ध्रुवे भवेत् ।
यत्रासौ झोंबडोनाम ताले निस्सारुके भवेत् ॥ ४१३ ॥
कुडुक्के त्रिपुटेवापि प्रतिमण्ठे द्वितीयके ।
यतितालाङ्गुताल्यैक तल्या गारुगिरासयोः ॥ ४१४ ॥
सङ्ख्याता झोंबडाभेदै र्वियच्चन्द्रशरामयः ।
(३९१०) इति झोंबडा
(414) The Prabandha called 'Jhombada' described
(சு—414) 'ஜோம்படம்' என்னும் பிரபந்தம் விவரிக்கப்
பட்டது.
एकखण्डो द्विखण्डो वा यस्योद्ग्राहो भवेदिह ।
गीयतेऽसौ सकृद्द्विर्वा ध्रुवोयत्रभवेत्पुनः॥
द्विराभोगो भवेन्मुक्तिः ¹प्रबंधस्सतु लंभकः ॥ ४१५ ॥
(415) Prabandha called 'Lamabhaka '
(சு—415) 'லம்பகம்' என்னும் பிரபந்தம்
यो झोंबडगतं लक्ष्म गमकस्थानकैर्विना ।
भजते रासकस्सोऽयं रासतालेन गीयते ।
मातृकास्ते त्रिपञ्चाशत् वर्णजाः पञ्चविंशतिः ॥ ४१६ ॥
इति रासः ॥
(416) 'Prabandha' called 'Rasaka'

1 'ध्रुवेमुक्तिः' इति वा पाठः

78
(சு. 416) 'ராஸகம்' என்னும் பிரபந்தம்.
द्विरुद्ग्राहो ध्रुवोऽपिद्विः आभोगध्रुवकौ ततः ।
गीत्वा न्यासो यत्र सा स्यात् एकतालयैकतालिका ॥ ४१७ ॥
इति शुद्धसूडलक्षणम्
(417) Prabandha 'called 'Ekatalee'. Here end the
8 kinds of Prabandhas included in 'Suddhasuda'
variety.
(சு. 417) 'ஏகதாளீ' என்னும் பிரபந்தம். இதனோடு
• 'சுத்த ஸூடம்' என்னும் வகையில் அடங்கிய 8 பிரபந்தங்களின்
விவரம் முற்றுப்பெற்றது.
वर्णो वर्णस्वरो गद्यं कैवाड श्चाङ्गचारिणी ।
कन्दस्तुरङ्गलीलाच गजलीला द्विपद्यपि ॥ ४१८ ॥
चक्रवालः क्रौञ्चपदः स्वरार्थो ध्वनि कुट्टनी ।
आर्या गाथा द्विपथगः कलहंसोऽथतोटकः ॥ ४१९ ॥
घटोवृत्तं मातृकाच तथा रागकदंबकः ।
पञ्चतालेश्वर स्तालार्णव इत्यालिसंज्ञिकाः ॥ ४२० ॥
श्रीरङ्गः श्रीविलासस्तु पञ्चभङ्गिरतः परम् ।
पञ्चाननोमातिलकौ द्विपदीचचतुष्पदी ॥ ४२१ ॥
षट्पदी वस्तुसंज्ञश्च विजयस्त्रिपथस्तथा ।
चतुर्मुखस्सिम्हलीलो हंसलीलोऽथदण्डकः ॥ ४२२ ॥
झोंबडः कन्दुकः स्यान्त्रिभङ्गी हरिविलासकः ।
सुदर्शनः स्वराङ्कः श्रीवर्धनो रा¹गवर्धनः ॥ ४२३ ॥

1. 'हर्षवर्धनः' इतिवा पाठः ।
   10

74
वदनं चर्चरी चर्या पद्धडी राहडी तथा ।
वीरश्रीमङ्गलाचारौ धवलो मङ्गलस्तथा ॥ ४२४ ॥
ओवी लोली ढोल्रीच दन्तीषट्त्रिंशदित्यमी ।
प्रबन्धा विप्रकीर्णाख्याः सालगास्तु ध्रुवादयः ॥ ४२५ ॥
(418-425) The variety of Prabandhas known as
‘Aali’, 24 number; ‘Viprakeerna’ or miscellaneous
varaieties of Prabandhas, 36 in number.
(சு. 418-425) ‘ஆளி’ என்ற வகையைச்சேர்ந்த 24 பிரபந்-
தங்கள் ; ‘விப்ரகீர்ணம்’ அல்லது பலவகை பிரபந்தங்கள் 36.
आद्यो ध्रुव स्ततो मण्ठः प्रतिमण्ठो निसारुकः ।
अड्डताल स्ततो रासः एकतालीति सप्त ते ॥ ४२६ ॥
शार्ङ्गदेवेन कथिताः मिलिताः पञ्चसप्ततिः ।
(425-426) ‘Salaga suda’, its seven constituent ele-
ments in the seven talas:— Dhruva, Mantha, Prati-
mantha, Nisaruka, Adda, Rasa and Ekatali. Here end
the 75 Prabandhas according to Sarngadeva in Sangeeta-
ratnakara.
(சு. 425-426) ‘ஸாலக ஸூடம்’ என்னும் பிரபந்தத்தில்
அடங்கிய ஏழு வகையும், அவற்றின் தாளங்களும் :—
த்ருவம், மண்டம், ப்ரதி மண்டம், நிஸாருகம், அட்ட, ராஸ,
ஏகதாளீ; இதனுடன் ஸங்கீத ரத்னா கரத்தில் சார்ங்க தேவரால்
விவரிக்கப்பட்ட 75 பிரபந்தங்கள் முற்றுப்பெற்றன.
केचिद्देषु प्रसिद्धाये तल्लक्षण मिहोच्यते ॥ ४२७ ॥
कर्णाट भाषयाबद्धो बिरुदै र्वर्णतालतः ।
वर्णसंज्ञः प्रबंधोऽयं त्रिविधस्तालभेदतः ॥ ४२८ ॥

75
इति वर्णः
(427-428) Prabandhas in practice at the present
day ((i-e) of the author):— (1) Varna.
(சு. 427-428) பிற்காலத்தில் பிரசித்தமான பிரபந்தங்கள்:-
(1) வர்ணம்.
स्वरैः पाटैः पदै स्तेनै रचिता वाञ्छितः क्रमात् ।
न्यासस्तु तेनकैरेव स वर्णस्वर उच्यते ॥ ४२९ ॥
इति वर्णस्वरः
(429) (2) 'Varnasvara.'
(சு. 429) (2) வர்ணஸ்வரம்,
गद्यं निगद्यते छन्दोहीनं पदकदंबकम् ।
तस्य भेदास्तु बहवो ज्ञेया ग्रंथान्तराद्बुधैः ॥ ४३० ॥
इति गद्यम्
(430) (3) 'Gadya' (Prose).
(சு. 430) (3) 'கத்யம்' (உரை நடை).
उद्ग्राहध्रुवकौ यस्य पाटैरेव विनिर्मितौ ।
सार्थकैरर्थहीनैर्वा न्यसनन्तु ध्रुवे भवेत् ॥ ४३१ ॥
स कैवाडः शुद्धमिश्रपाटभेदाद्विधा मतः ।
इति कैवाडः
(431) (4) 'Kaivada.'
(சு. 431) (4) 'கைவாடம்.'
पूर्वपूर्वाक्षरव्रा¹तो योऽन्त्योवर्णचय स्सचेत् ।

1. 'कान्तौ' इतिवा पाठः ।

76
उत्तरोत्तरवाक्यादौ चक्रवालस्तदा भवेत् ॥ ४३२ ॥
गद्यपद्यप्रभेदेन द्विविधः परिकीर्तितः ।
इति चक्रवालः
(432) (5) 'Chakravala.'
(432) (5) 'சக்ரவாளம்.'
पदैः स्वरैः क्रौञ्चपदः प्रतितालेन गीयते ॥ ४३३ ॥
स्वरे न्यासः स तन्नाम्ना छन्दसा मुक्तकोऽथवा ॥ ४३४ ॥
इति क्रौञ्चपदः
(434) (6) 'Kraunchapada'.
(சு. 434) (6) 'க்ரௌஞ்ச பதம்.
यत्र स्वराक्षरैरेव वाञ्छितार्थोऽभिधीयते ।
स स्वरार्थो द्विधा शुद्धो मिश्रस्तैः शुद्धमिश्रितैः ॥ ४३५ ॥
न्यासो ग्रहस्वरेचास्य सप्तधैकादिकैः स्वरैः ।
क्रमात् क्रमाभ्यां बहुशः भिद्यन्ते द्विस्वरादयः ॥ ४३६ ॥
इति स्वरार्थः
435—436 (7) 'Svarartha'.
(சு. 435—436) (7) 'ஸ்வாரார்த்தம்.'
एकैकमातृकावर्णपूर्वकाणि पदानिचेत् ।
क्रमेण परिगीयन्ते तदासौ मातृका मता ॥ ४३७ ॥
मातृकावर्णपूर्वाणि केचिद्वाक्यानि मन्वते ।

77
यातु संस्कृतया वाचा मार्गतालैश्च गीयते ॥ ४३८ ॥
सा दिव्या प्राकृता गीता देशीतालैश्च मानुषी ।
उभयो र्मिश्रणादुक्ता मातृका दिव्यमानुषी ॥ ४३९ ॥
अनिबद्धा गद्यजा सा निबद्धा पद्यजा मता ।
सर्वमन्त्रमयी ह्येषा सर्वसिद्धिप्रदायिनी ॥ ४४० ॥
इति मातृका ।
(437-440) (8) 'Matrika'
(சு. 437-440) (8) 'மாத்ருகா'
तालै रनेकै विविधैश्चरागैः वृत्तैस्तथाङ्गैरपि धातुमिश्च ।
शृङ्गारवीरादिरसैरुपेतो निबध्यते रागकदंब एषः ॥ ४४१ ॥
चतुर्वृत्तश्चतुस्तालो रागराजीविर्राजितः ।
तालमानद्वयेन स्यान्नन्द्यावर्तस्तदा भवेत् ॥ ४४२ ॥
तालेनैकेन गद्येन केचिदङ्गगुर्बुधाः ।
एतस्माद्रागतालैश्च द्वि

78
(441-445) (9) 'Raga kadambaka' and its varieties.
(சு. 441-445) (9) ' ராக கதம்பகம் ', அதன் வகைகள்.
कर्तव्यः पूर्वमालापः सच तालविवर्जितः ।
प्राप्तश्चरूपकालापे तस्यातः प्रतिषेधभाक् ॥ ४४६ ॥
चच्चत्पुटेन तालेन¹ प्रत्येकं पदपञ्चकम् ।
पूर्ववच्च स्वराः पाटाः तद्द्विमानेनचान्तरः ॥ ४४७ ॥
द्वि²चच्चत्पुटमानेन पाटैः पटहसंभवैः ।
तत श्वाचपुटेनापि गातव्यं पदपञ्चकम् ॥ ४४८ ॥
हौडुकपाटैस्तदनु षट्पितापुत्रकेणच ।
पृथक् पदानि पञ्च द्विस्तेनैव स्वरपाटकाः ॥ ४४९ ॥
तद्विमानः पृथक्पाटैः अन्तरः स्यात्ततस्तुषट् ।
प्रत्येकं द्विपदानिस्युः संपक्केष्टाकतालकः ॥ ४५० ॥
तत्तालाः स्युः स्वराः पाटाः तद्विमानेनचान्तरः ।
कांस्यतालोद्भवैः पाटैः अथोद्घट्टपदानिषट् ॥ ४५१ ॥
प्राग्वत्तथा स्वराः पाटाः पाटै मुरजसंभवैः ।
अन्तरः पूर्ववच्चास्या भोगश्चस्याद्विलंबितः ॥ ४५२ ॥
प्रबंध नाम्ना प्राग्वानं नेतृनाम्नाथतेनकः ।

1. 'द्विर्गेयम्' इतिपाठांतरम् ।
   2 अयं श्लोक 11499, 11500 अङ्कितमातृकयोर्नदृश्यते

79
गातव्योऽथ प्रबंधस्य नामचालापके भवेत् ॥ ४५३ ॥
पञ्चतालेश्वरोनाम सर्वसिद्धिप्रदायकः ।
वीरावतारः शृङ्गारतिलकश्चेति सद्बिधा ॥ ४५४ ॥
वीरशृङ्गारयोस्तेन प्रीयन्ते सर्वदेवताः ।
इति पञ्चतालेश्वरः
(446-454) (10) 'Panchatalesvara'
(சு. 446-454) (10) 'பஞ்சதாளேச்வரம்'
निबद्धो बहुभिस्तालैः, द्विविधो गद्यपद्यजः ।
तालार्णवो भवेदेषः प्रबंधोऽन्वर्थनामकः ॥ ४५५ ॥
इति तालार्णवः
(455) (11) 'Talarnava'
(சு. 455) (11) 'தாளார்ணவம்'
तालैश्चतुर्भी रागैश्च षडङ्गेन्ते पदान्वितः ।
श्रीरङ्गः श्रीविलासस्तु तालै रागैश्च पञ्चभिः ॥ ४५६ ॥
षडङ्गोऽयं स्वरान्तः स्यात् प्रबंधः श्रीफलप्रदः ।
इति श्रीरंगः । श्रीविलासः ।
(456) (12) 'Sreeranga' and (13) 'Sreevilasa'
(சு—456) (12) 'ஸ்ரீரங்கப்ரபந்தம்' (13) 'ஸ்ரீவிலாசம்'
तेनकान्तः पञ्चभङ्गिः तालै रागैश्च पञ्चभिः ॥ ४५७ ॥
इति पञ्चभङ्गिः ।
(457) (14) Panchabhangi.
(சு. 457) (14) பஞ்சபங்கி

80
रागाभ्यामपि तालाभ्यां पाटैः पञ्चाननोऽन्तगैः । पञ्चाननः ।
(458) (15) ‘Panchanana’
(சுi 458) (15) ‘பஞ்சாநநம்’
तालैरागै स्त्रिभिः प्रोक्तः उमातिलकसंज्ञकः ।
विरुदान्ता स्त्रयोप्येते षडङ्गाःपरिकीर्तिताः ॥ ४५८ ॥
इति उमातिलकः
(458) (16) ‘Umatilaka’ (சு. 458) ‘உமாதிலகம்’
यस्मिन्विजयतालेन विजयो गीयते प्रभोः ।
तेनकैश्र्व स्वरैः पाटैः पदैर्न्यासश्र्वतेनकैः ।
विजयाख्याः प्रबंधोऽयं विजयश्रीप्रदोनृणाम् ॥ ४५९ ॥
इति विजयः
(459) (17) ‘Vijaya’ (சு. 459) (17) ‘விஜயம்’
स्वरैः पाटैः पदै स्तेनैः वर्णैः स्थाय्यादिभिः क्रमात् ।
चत्वार श्र्वरणा गेयाः ध्रुवेन्यास श्रुतुर्मुखे ॥ ४६० ॥
इति चतुर्मुखः ।
(460) (18) ‘Chaturmukha’
(சு. 460) (18) ‘சதுர்முகம்’
स्वरैः पाटैश्च विरुदैः तेनकैर्योविरच्यते ।
सिंहलीलेन तालेन सिंहलील स्सउच्यते ॥ ४६१ ॥
इति सिंहलीलः ।
हंसलीलो हंसलीले तालेङ्गीपदपाटजौ ।

81
पदैः पाटैश्च बिरुदैः कन्दुकः परिगीयते ॥ ४६२ ॥
इति कन्दुकः
462, (20) — Hamsalila
(21) — Kanduka.
(சு—462) (20) ஹம்ஸலீலம்
(21) கந்துகம்.
स्वरैः पाटैः पदैः प्रोक्तस्त्रिभङ्गिश्च सपञ्चधा ।
एकत्रिभङ्गितालेनवृत्तेनान्यस्त्रिभङ्गिना ॥ ४६३ ॥
तालै रागैस्त्रिभिर्यद्वाथवावृत्तत्रयान्विता ।
ब्रह्मविष्णुशिवस्तुत्या तालैस्त्रैगुण्यमुक्तिकः ॥ ४६४ ॥
इति त्रिभङ्गिः ।
463—464. (22) — Tribhangi and its five kinds.
(சு—463—464) (22) — த்ரிபங்கி, அதன் 5 வகைகள்.
पदैस्सबिरुदै स्तेनैर्निर्दिशन्तु सुदर्शनम् । इति सुदर्शनः ।
पदैस्सबिरुदैः पाटैस्तेनैर्हरविलासकः ॥ ४६५ ॥ इति
हरविलासः ।
465. (23) Sudarsana.
(24) Harivilasa.
(சு—465) (23) சுதர்சனம்,
(24) ஹரவிலாஸம்,
पदैः स्वरैश्चबिरुदैः उद्ग्राहादित्रयः क्रमात् ।
एकद्विलाश्चताळाःस्युः स्वराङ्कैन्यसनं स्वरैः ॥ ४६६ ॥
11

82
इति स्वराङ्कः ।
466— (25) Swaranka.
(சு—466) (25) ஸ்வராங்கம்.
बिरुदैर्गीयते यस्तु पाटैरपि पदैःस्वरैः ।
तालमानद्वयन्यासः भवेत् श्रीवर्धनाभिधः ॥ ४६७ ॥
इति श्रीवर्धनः ।
467— (26) Srivardhana.
(சு—467) (26) ஸ்ரீவர்த்தனம்.
पदैश्च बिरुदैर्हर्षवर्धनः स्वरपाटकैः । हर्षवर्धनः ।
पदैश्च बिरुदैर्बद्धोवीरश्रीरिति गीयते । वीरश्रीः ॥ ४६८ ॥
(468) (27) Harshavardhana. (28) Veerasri.
(சு—468) (27) ஹர்ஷவர்த்தனம். (28) வீரஸ்ரீ
¹दोहदः स्यात्पदान्तेषु प्रोल्लसद्धोलरीपदः ।
सा धोल्लरीति कथिता लाट भाषा विनिर्मिता ॥ ४६९ ॥
इति धोल्लरी । ' ढोलरी ' इतिवा नाम
(469) 29— Dhollari.
(சு—469) 29— தோல்லரி. (டோல்லரி)
अनुक्तभोगवस्तूनां पदै राभोगकल्पना ।
एकधातुद्विखण्डस्यात् यत्रोद्ग्राहस्ततः परम् ॥ ४७० ॥

1. डौहडः— इतिवा पाठः ॥

83
किञ्चिदुच्चं भवेत्खण्डं द्विरभ्यस्तमिदं त्रयम् ।
ततोद्विखण्ड आभोगः ततः स्यात् खण्डमुत्तमम् ¹ ॥ ४७१ ॥
एकधातुद्विखण्डञ्च खण्डमुच्चतरं भवेत् ।
स्तुत्यनामाङ्कितश्चासौ क्वचिदुच्चैकखण्डकः ॥ ४७२ ॥
उद्ग्राह स्यादखण्डेच न्यास स्सध्रुवको भवेत् ।
जयन्तादि प्रभेदेन ध्रुवाष्षोडश कीर्तिताः ॥ ४७३ ॥
(470-473) 30— The seven kinds of 'Salagasuda':—
(1) Dhruva.
(சு--470—473) 30— ‘ஸாலகஸூடம்’ என்ற ஏழுவகை
பிரபந்தங்களின் விவரம்:— (1) த்ருவம்.
जयन्त श्शेखरोत्साहौ ततो मधुर निर्मलौ ।
कुन्तलः कमल श्चारो नन्दन श्चन्द्रशेखरः ॥ ४७४ ॥
कामोदो विजयाख्यश्च कन्दर्पजयमङ्गलौ ।
तिलको ललितश्चेति संज्ञास्तेषां क्रमादिमाः ॥ ४७५ ॥
आदितालेन शृङ्गारे खण्ड एकादशाक्षरः ।
गीयते चेज्जयन्तस्स्यात् आयुःश्रीबलवर्धनः ॥ ४७६ ॥
वीरे निस्सारुताले च गीयते द्वादशाक्षरः ।
खण्ड श्शेखर संज्ञस्स्यात् ऋद्धिसौभाग्यदो नृणाम् ॥ ४७७ ॥
त्रयोदशाक्षरो हास्ये उत्साहः प्रतिमण्ठतः ।
मन्वक्षरस्तु करुणे मधुरो हयलीलया ॥ ४७८ ॥

1. आदिमम्— इतिवा पाठः ।

84
क्रीडातालेन शृङ्गारे निर्मल स्तीर्थवर्णकः ।
लघुशेखर तालेन कलार्णः कुन्तलोऽद्रुते ॥ ४७९ ॥
विप्रलंभेतु कमलो झंपातालेन गीयते ।
तस्य खण्डस्तु कर्तव्यो बुधै स्सप्तदशाक्षरः ॥ ४८० ॥
अष्टादशाक्षर श्चारो वीरे निस्सारुतालतः ।
वीरशृङ्गारयो रेकताल्य प्रोक्तस्तुन्दनः ॥ ४८१ ॥
एकोनविंशद्वर्णस्तु सर्वसिद्धिप्रदायकः ।
वीरे हास्येच शृङ्गारे गीयते चन्द्रशेखरः ॥ ४८२ ॥
प्रतिमण्ठेन तालेन विंशत्यक्षरखण्डकः ।
एकविंशत्यक्षरस्तु प्रतिमण्ठेन गीयते ॥ ४८३ ॥
शृङ्गारेऽभीष्टफलदः कामदाख्यो ध्रुवो भवेत् ।
द्वाविंशत्यक्षरो हास्ये विजयः स्याद्द्वितीयतः ॥ ४८४ ॥
हास्यशृङ्गारकरुणे प्वादितालेन गीयते ।
त्रयो

85
(சு—473—489) த்ருவஸாலகஸூடத்தின் 16 வகையின்
லக்ஷணங்கள்.
स्याद्द्रूणं नियमोऽखण्डे खण्डे खण्डद्वये ^1 तथा ॥ ४८९ ॥
द्विविरामं भवेद्यस्य खण्डमुद्ग्राह संज्ञकम् ।
ध्रुवखण्डं ततोद्विः स्यात् विकल्पेनान्तरः स्मृतः ॥ ४९० ॥
तंगीत्वा ध्रुवमागत्य चाभोगे गीयते सकृत् ।
न्यासस्तु ध्रुवके यस्य स मण्ठो मण्ठतालतः ॥ ४९१ ॥
षट्प्रकारो भवेदेष तालभेदेन मण्ठकः ।
वीरो जयप्रदो गेयो मण्ठेन जगणात्मना ॥ ४९२ ॥
मङ्गलो मेन शृङ्गारे सुन्दरस्सेन तद्रसः ।
वल्लभोरेण करुणे कलापो नगणेन तु ॥ ४९३ ॥
बि ^2 रामान्तेन हास्येस्यात् अद्भुते कमलो मतः ।
विरामान्त द्रुतद्वंद्वात् लघुनैकेन मण्ठकः ॥४९४॥ इति मण्ठः ।
(489--494) 2- The 6 kinds of ' Manthasalagasuda '
(சு—489—494) 2— மண்டஸாலகஸூடத்தின் 6 வகைகளின்
லக்ஷணங்கள்.
प्रतिमण्ठादिवस्तूनां लक्षणं मंठवन्मतम् ।
उद्ग्राहादिगतं सर्वं भेदस्तालकृतो भवेत् ॥ ४३५ ॥
अमदोगुरुणैकेन शृङ्गारे प्रतिमण्ठकः ।

1. अथवा—इतिवा पाठः ।
2. वीरामानेन—इतिवा पाठः ।

86
विरामान्तद्रुतद्वंद्रात् लघु द्वंद्रेन गीयते ॥ ४९६ ॥
ताराख्य प्रतिमंठोऽसौ रसयोर्वीररौद्रयोः ।
करुणेस्या द्विचाराख्यो विरामान्ताल्लघुत्रयात् ॥ ४९७ ॥
कुन्दोविराममध्येन लत्रयेणाङ्गुते ततः । इति प्रतिमण्ठः ।
(435—498) 3. The 4 kinds of ' Pratimantha Salaga-
sudas described.
(சு—495—498) 3 ப்ரதிமண்டஸாலக ஸூடகங்களின் 4 வகை
களின் லக்ஷணங்கள்.
वैकुन्दादिप्रभेदेन निस्सारुष्षड्विधो भवेम् ॥ ४९८ ॥
गाभ्यां लाभ्याञ्च वैकुन्द निस्सारुर्मङ्गले भवेत् ।
विरामान्तद्रुतद्वंद्रात् भवेदानन्दसंज्ञकः ॥ ४९९ ॥
कान्तारो लघुगुरुभ्यां स्यात् समरस्तु लघुद्वयात् ।
सविरामा द्वांच्छितस्तु लत्रयाद्द्रुतयुग्मतः ॥ ५०० ॥
लेन द्रुताभ्यांलघुना विशालाख्यो भवेदिह ।
(498--501) 4. The 6 kinds of ' Nissarukatala Salaga-
sudas' described.
(சு—498—501) 4. நிஸ்ஸாருக தாள ஸாலகஸூடகங்கள் 6
வகையின் லக்ஷணங்கள்.
अड्डुतालेन तालेनाडु ताल ष्षड्विधो भवेत् ॥ ५०१ ॥
तालस्वरूप भेदेन निश्शङ्क शशङ्क भेदतः ।
लघुशुभ्यां द्रुतद्वंद्रात् निश्शङ्को विस्मये भवेत् ॥ ५०२ ॥
लघुद्रुतद्वयेन स्यात् शङ्कः शृङ्गारवीरयोः ।
शान्ते शीलो विरामान्तात द्रुतर्द्धद्वालघोर्भवेत् ॥ ५०३ ॥

87
द्रुतद्वन्द्वात् लगाभ्यांस्यात् चारो वीरेऽद्भुते रसे ।
शृङ्गारे मकरन्द स्यात् द्रुतद्वन्द्वात्परे गुरौ ॥ ५०४ ॥
विजयाख्यो रसेवीरे द्रुताभ्यां लघुना भवेत् ।
इति षड्विधोऽड्डतालः ।
(501—504) (5) The 6 kinds of 'Addatala Salaga
sudas' described.
(சு—501—504) (5) அட்டதாள ஸாலக ஸூடங்கள் 6
வகையின் லக்ஷணங்கள்,
रासको रासतालेन स्याद्दालापादि भेदतः ।
चतुर्विधो भवेदेष न लक्ष्येदृश्यते तथा ॥ ५०५ ॥
आलापान्तध्रुवपदाद् विनोदः कौतुके भवेत् ।
ध्रुवादालापमध्यात्तु वरदो देवतास्तुतौ ॥ ५९६ ॥
खण्ड माद्य द्विखण्डस्योद्ग्राहस्यालाप निर्मितः ।
यस्यासौ रासको नन्दो गीयतेऽभ्युदयेच सः ॥ ५०७ ॥
आलापादेर्ध्रुवपदात् कंबुजः करुणे भवेत् ।
सर्वेषु रासकेष्वेपु द्विखण्डोद्ग्राहकल्पना ॥ ५०८ ॥
इति रासलक्षणम्
(505—508) (6) The 4 kinds of 'Rasatala Salaga
suda' described.
(சு—505—508) (6) ராஸதாள ஸாலகஸூடங்கள் 4 வகை
யின் லக்ஷணங்கள்,
एकताली भवेत्तालेनेक ताल्या त्रिधाचसा ।

88
भिद्यते गानभेदेन लयभेदेन चस्फुटम् ॥ ५०९ ॥
रामाच चन्द्रिका तद्वद्विपुले त्यथ लक्षणम् ।
सकृद्द्विरति रुद्ग्राहोऽन्तरस्त्वक्षर निर्मितः ॥ ५१० ॥
यस्यामसौ भवेद्रामा गातृश्रोतृश्रियेचसा ।
उद्ग्रा होद्विदलो यस्यां आलापरचितोऽन्तरः ॥ ५११ ॥
घनद्रुता घनयतिः घनानुप्रासयोगिनी ।
चन्द्रिका सैकतालीस्यात् भूर्गिसौभाग्यदायिनी ॥ ५१२ ॥
आलापपूर्वोद्ग्राहादि विपुलानन्ददायिनी ।
आलापो गमकालप्तिः अक्षर्वैर्जिता मता ॥ ५१३ ॥
सैव प्रयोगशब्देन शार्ङ्गदेवेन कीर्तिता ।
509—514 (7) The 3 kinds of ‘Ekatali salagasuda’
described.
(சு—509—514) (7) ஏகதாளீ ஸாலகஸூடங்கள் 3 வகை
யின் லக்ஷணங்கள்.
प्रसिद्धाः केचिदन्येऽपि वक्ष्यन्ते सांप्रतं मया ॥ ५१४ ॥
सकृद्भागेयकारेण वीरशृङ्गारसंज्ञकः ।
सप्तभिः सप्तमिस्तालैः गीतैश्चापि यदृच्छया ॥ ५१५ ॥
आद्यखण्डं परित्यज्य गीयन्तेऽन्येषु मण्ठकाः ।
प्रयोगै र्विविधैर्युक्तैः शेषस्स्याद्वीरकामयोः ॥ ५१६ ॥
स्वामिनश्चकवेर्नाम्नाऽलङ्कृतोऽयं सदामतः ॥
इति वीरशृङ्गारः

89
(514-516) Other Prabandhas in vogue. (1) 'Veera
sringara.'
(சு-514-516) பிரசித்தமான மற்ற பிரபந்தங்கள் (1)
வீரச்ருங்காரம்.
चतुरङ्गः चतुःखण्डः षडङ्गैरागसंयुतः ॥
मध्ये मध्ये भवन्त्यत्र रागवर्जान्य मून्यथ ॥ ५१७ ॥
चतुरङ्गः ॥
(517) 2. Chaturanga. (சு 517) 2. சதுரங்கம்,
अस्यैव द्विगुणःख्यातो नाम्ना शरभलीलकः ।
छन्दसातेन कथितो मुक्तकोवा भवेदसौ ॥ ५१८ ॥
शरभलीला ॥
(518) (3) Sarabhaleea. (சு-518) (3) சரபலீலை.
खण्डैर्भानुमितैस्सूर्यप्रकाशस्तु निगद्यते ।
स्वरैः पाटै स्तथा तेनैः बिरुदैः पदसंयुतैः ॥ ५१९ ॥
पुराणोक्त प्रकारेण धात्रातु रविवर्णनात् ।
रागैर्द्वादशभिस्तालैः तावद्भिर्गीयतेह्यसौ ॥ ५२० ॥
सूर्यप्रकाशः ॥
(519-520) 4- Suryaprakasa (சு-519-520) 4-
ஸூர்யப்ரகாசம்.
खण्डैष्षोडशभिश्चन्द्रप्रकाशस्तु निगद्यते ।
प्रतिखण्डं कलैकैका वर्णनीया मनीषिभिः ॥ ५२१ ॥
स्वरैः पाटैस्तथा तेनैः बिरुदैः पदसंयुतैः ।
रागैष्षोडशभिस्तालैः तावद्भिः परिगीयते ॥ ५२२ ॥
12

90
खण्डेऽन्तिमै भवेन्नाम स्वामिनश्च कवेरपि । इति चन्द्रप्रकाशः ।
(521–522) 5– Chandraprakasa.
(சு-521–522) சந்திரப்பிரகாசம்.
निर्मितः पाटबिरुदैः रङ्गतालेन संगतः ।
समादि तालभेदेन रणरङ्गस्त्रिधामतः ॥ ५२३ ॥ इति रणरङ्गः ।
(523) 6. Ranaranga. (சு-523) 6. ரணரங்கம்
बिरुदैस्तेनकैर्युक्तः प्रयोक्तृजनसम्मतः ।
नन्दनाख्येन तालेन नन्दनः परिकीर्तितः ॥ ५२४ ॥
इति नन्दनः ॥
(527) 7. Nandana. (சு-524) 7. நந்தனம்.
नवरत्नप्रबंधोऽपि नवानामिह वर्णनात् ।
रत्नानां नवभिः खण्डैः तावद्भिस्तालरागकैः ॥
षडङ्गोऽयं प्रबंधस्स्यात् गातृनेत्रमिधान्वितः ॥