समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५६९
भागेन (शंकास्य ?) ग्रीवाः कुर्यात् ततः परम् ।
भागद्वयेन (स्कन्धांशपणे युग्मपटानि च ?) ॥ १६ ॥
(पुष्पसंस्थे च ?)माशासु विहिते चतसृष्वपि ।
चतुर्मुखं भवेल्लिङ्गमर्चितं सर्वकामदम् ॥ १७॥
त्रिमुखं (खे) तु ललाटा(दी)ना(न्य) ज्ञान्यंशेन १साङ्घिणा ।
पृथक् पृथक् विधेयानि शेषांशात् स्कन्धकल्पना३ ॥ १८ ॥
ऐकचक्रे(?) तु सार्धेन ललाटादान(दीनि) कल्पयेत् ।
४नवभक्ते त्याञ्चे(त्यजेद् ) द्वौ द्वौ विभागौ पार्श्वयोर्द्वयोः ॥ १९॥
विधिरेष चतुर्वक्त्रे (विभक्ते ?) पार्श्वयोर्द्वयोः ।
सार्धं सार्धं त्यजेद् (५भूषा ?)मेकवक्त्रे(र्घशस्य च ?) ॥ २० ॥
चन्द्रार्धालङ्कृतं कार्यं कू(ज)टाकूटधरं शिरः ।
शिरसो (६वर्तते ?) कार्या पूर्वप्रोक्तेन वर्त्मना ॥ २१ ॥७
(८एकत्रै चतुरो स्यातां विस्तृते ?) मुखनिर्गमः ।
स्याद्वा विभागै(१०र्केन्द्रि काराख्यैर्यथाक्रमम् ?) ॥ २२॥
मुखलिङ्गं न कर्तव्यं लिङ्गात् सर्वसमा१३हिते ।
सर्वेषां मुखलिङ्गानां द्विदलं पीठमिष्यते ॥ २३ ॥
(तैरू दैर्घ्य ?) जायन्ते त्रयस्त्रिंशत् सहोदितैः ।
लो(लौ)हानि तद्वद् दारूत्थान्यस्म(इम)मृत्प(त्प्र)भवानि च ॥
तेषां (यवनवाल्यायान्यानन्तराणि च ततोऽपि षट् ?) ।
चतुराद्याश्चतुर्वृद्धा हस्तैः (सहस्तप१४द्धैतः ?) ॥ २५ ॥
ये प्रासादा निरन्धारा नवलिङ्गानि तेष्विह ।
पञ्च + द्वादशाद्येषु साधारेष्वा शतार्धतः ॥ २६ ॥
१ द. शि । २ द. सांहिणा । ३ द. शेषं स । ४ द. नां । ५ मुद्रित पुस्तके ‘एकवक्त्रे’ इति
स्यात् । ६ द. इतः पूर्वं “पृथगांगानि चत्वारि शेषत्र(यं) न दृश्यते । भागत्रये मूर्ध्वभावि शिरः सर्वेषु
कारयेत् ॥” इत्यधिकः पाठः । ७ द. मुद्रित पुस्तके ‘भाग’ इति पाठः स्यात् । ८ मुद्रित पुस्तके ‘वर्तना’
इति स्यात् । ९ द. इतः परं “द्वारं लिंगे लोहेच्चरत्रजे ।” इत्यधिकः पाठः । १० मुद्रित पुस्तके ‘एकत्रि-
चतुरास्यानां विस्तृतेः’ इति स्यात् । ११ द. त्रि च । १२ द. रार्केन्द्रवि । १३ द. वृते । १४ द. द्व ।
वा. ७२

१७० समराङ्गणसूत्रधारे
एकाद्येकोत्तरैर्हस्तैः शैलजानि प्रचक्षते ।
प्रासादगर्भमानाद् वा पश्चद(शां)शैस्त्रिभिरुत्तमम् ॥ २७ ॥
नवांशैः पञ्चभिर्मध्यं कनीयोऽर्धेन तद् भवेत् ।
प्रभेदैरन्तर(रै)स्तेषां यथायोगं त्रिभिस्त्रिभिः ॥ २८ ॥
षडन्यानि भवन्त्येवं नवलिङ्गानि पूर्ववत् ।
तेभ्योऽप्यवान्तरैर्भैदैः प्राग्वत्$^३$ सन्त्रिविधैर्युता( ?) ॥ २९ ॥
दिशानया दारुजानि $^४$++यल्लोहजानि च ।
दौष्ये(दैर्घ्ये) षोडशधा भक्ते चतुर्भिः सुरपूजितम् ॥ ३० ॥
लिङ्गं विष्कम्भतो (नाद्यं भूतैः सैं अंशैतैः ?) शुभैः ।
भवेत् सर्वसमं षड्भिराद्याख्यं चतुरश्रकम् ॥ ३१ ॥
कोणे$^६$ कर्मा(र्णा)र्धसूत्रेण लाञ्छिते शेषलोपमा(ना)त् ।
अष्टाश्रि स्यात् सप्तभक्ते (हानातुणेशयोरन्थ ?) ॥ ३२ ॥
गर्भसीमार्थसूत्रेण वर्तनाद् वृत्तनिर्मितं(ता) ।
अधोमध्योर्ध्वभागाः स्युश्चतुरश्रादिकाः क्रमात् ॥ ३३ ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशानां दैर्घ्याल्लिङ्गे समोत्तमाः ।
(नमस्तेष्वपि लिङ्गानां $^{१०}$थुँथुभागतः ? ) ॥ ३४ ॥
(पूनाधैव$^{११}$ ? ) विधातव्यौ भागौ ब्रह्मशिवाश्रयौ ।
लिङ्गस्य दैर्घ्यजं$^{१२}$ पीठे विस्तारोऽसौ विधीयते( ?) ॥ ३५ ॥
लिङ्गविस्तारतश्चान्यत् पार्श्वपीठे विशिष्यते ।
तत्समो ब्रह्मणो भाग(गा)त् संप्रदायापहृत्य वा ॥ ३६ ॥
रुद्रभागो विधातव्यो ब्रह्मभागे(गो)ऽपि तद्वशात् ।
एवं कृते परिहृतस्वा(स्त्वा)यै दोषो भवेदिह ॥ ३७ ॥
कर्तुः (कारैष्टैतुंश्च$^{१४}$ ?) स्यात् तस्मिन् परिहृते शुभम् ।
ऊर्ध्वं $^{१५}$त्र्यंशस्य दानेन वर्तनाद् बालचन्द्रमाः ॥ ३८ ॥
१ द. लिंगं । २ द. न्ते । ३ द. क्त । ४ मुद्रित पुस्तके खंडित स्थाने 'कल्पये' इति स्यात् ।
५ द. स त्र्यंशतैरुतैः । ६ द. णैः । ७ मु. पु. 'हानात् कर्णाशयोरथ' इति स्यात् । ८ द. णै ।
९ द. तः । १० द. प्पुष्णुभागतः । ११ द. 'थैवौ' । १२ द. यत । १३ द. या । १४ मु. 'कारयितुश्च'
इति स्यात् । १५ द. ष्टि ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७१
( कुक्कुटाण्डचतुर्थस्य त्रपुसम्भवे तु ? ) ।
अष्टमांशां१ स( शस्य ) तुच्छत्रं दानादैर्घ्यस्य वर्तनात् ॥ ३९ ॥
कृतेऽष्टांशे चतुर्थास्मिन् भागवृद्ध्या४ तदुच्यते ।
पुण्डरीकं विशालाख्यं श्रीवत्सं ( शौक्रसर्वणम् ) ॥ ४० ॥
लिङ्गेषु ( ६लक्षणोद्वारं ? ) कर्तव्यः स च कथ्यते ।
रुद्रभागं ७त्रिधा भक्त्या( क्त्वा ) द्वाभ्यां लक्षणमुद्धरेत् ॥ ४१ ॥
( शिरोधायतो लिङ्गे लक्षणापि ? ) तदिष्यते ।
यद्वायताननं षष्ठे कर्तव्य( व्यं ) नवमांशके ॥ ४२ ॥

• वायं ++ वाकारपक्षरे( खा )विवर्जितम् ।
  पार्श्वरेखात्रिभागेन विस्तृतं चतुरश्रकम् ॥ ४३ ॥
  प्राग्वदष्टास्ति( श्रि ) वृत्तं च षडश्रोच्छत्रमस्तकम् ।
  शत्रुमर्दनसंज्ञेन च्छत्रेण समलङ्कृतम् ॥ ४४ ॥
  लिङ्गमिन्द्रार्चितं शास्तमैन्द्रदिग्विजयार्थिनां( म् ? ) ।
  प्रतिष्ठाप्यमिदं शत्रोर्यद्वा स्तम्भनमिच्छता ॥ ४५ ॥
  लोकपालैश्चेति कुर्यात् + त्र्यंशाधार्धिलक्षणम् ।
  ऐन्द्रे वज्राभमध्येऽस्या( स्य ) ( पै१२ )क्षरेखा विधीयते ॥ ४६ ॥
  स्वदैर्घ्यदलरुद्रांशैः पञ्चभिश्चित्रै१३र्भावना( म् ? ) ।
  विस्तृतं चतुरश्रं स्यान्मध्ये वृत्ते च पूर्ववत् ॥ ४७ ॥
  अश्रिभिः सप्तभिर्युक्तं वृत्तं स्वास्रा( स्र )विवर्जितम् ।
  ( प्राग्विस्तारार्धविस्तारि लक्षमस्योत१४मस्तकम् ? ) ॥ ४८ ॥
  पूद्धये( यद्वै )कादशभिर्भक्ते पक्षयोश्च( १५च्छिभि ? )स्त्रिभिः ।
  लुप्तैरंशैस्तदेवांशैनौ( शोनो )च्छिद्रं छत्रमिष्यते ॥ ४९ ॥
  १ द. वं । २ द. स्य स । ३ द. ना । ४ द. द्धा । ५ द. शक्रमर्दन; मुद्रित पुस्तके
  'शत्रुमर्दनम्' इति स्यात् । ६ मुद्रित पुस्तके 'लक्षणोद्धार' इति स्यात् । ७ द. रः । ८ द. द्वि ।
  ९ द. वावाननं । १० द. चिंनां । ११ द. लौश्चिति कुर्यात्त्र्यंशादर्द्धनलक्षणं । १२ द. क्षरेरेखा ।
  १३ द. क्षैत्र भावनं । १४ द. न । १५ द. बि; मुद्रित पुस्तके 'त्रिभि' इति स्यात् ।

५७२ समराङ्गणसूत्रधारं
इदमग्नार्चितं लिङ्गं कृत्वाग्नेर्योजयेद् दिशम् ।
चिकीर्षुर्णारिसन्तापं प्रतिष्ठाप्यमिदं सदा ॥ ५० ॥
स्वधै(दै)र्घ्यार्धनवांशानां पञ्चकेन प्र(वि)स्तृतम् ।
कुर्यात् कुण्डं च(ष्ठोष्ठं च पार्श्वयुगं ?) त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ५१ ॥
नवधा सर्वतः कृत्वा त्रींस्त्रीनुत्सृज्य कोणगान् ।
कुर्वीताप्यस्र(स्र)मेवं स्यात् क्रमाद् वृत्तं विनाश्विभिः ॥ ५२ ॥
मूर्धानं दशभिर्भक्त्वा भागत्रितयला(लो)पने ।
पक्षयोर्विहिते कुर्यादुच्छ्रितिं दशमांशतः ॥ ५३ ॥
लक्षणं पूर्ववत् कार्यं (दण्डाग्रकोर ?) मग्रतः ।
(कैथं यान्यादिष्वि ?)+ + लिङ्गमेतज्जिगीषुभिः ॥ ५४ ॥
वधार्थं वा विपक्षाणां सर्वैर्वैवस्वतत्वान्चि(चिं)तम् ।
(आग्रयवत्कविष्णोसाः किन्त्वर्तुस्यदशापिकं⁵ ॥ ५५ ॥
खराशिर्मस्तकेरुक्ते ? ) सार्धभागपरिक्षते⁷ ।
पार्श्वयोः (स्यादभिर्लाभं ?) खङ्गाग्राभं च शस्यते ॥ ५६ ॥
षड्भा(खड्गा)भिधमिदं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य (तु) निर्ऋतिः ।
(अंथापर्येन्दिरासतत्त्व१३ ?) तत्त्वव्यो(यो)गं च शाङ्करम् ॥ ५७ ॥
(सार्व संशांशकलिंविष्वास्यारुणान्वितो ?) ।
चतुर्भिर्लक्ष्म चैतस्य पाशाग्राभं (कतासिचत्१६ ?) ॥ ५८ ॥
लिङ्गमेतत् प्रतिष्ठाप्य (वैरुणास्वादिगासतंम्१७ ?) ।
योनं(गं) तथाप्लवानैशां किन्तै(न्त्वे)तच्छान्तिपुष्टिकृत् ॥ ५९ ॥
(स्वधै द्वादशभागांशैः सप्तभिः पुवतेनिले१९ ।
वेष्णासांकं शोकैकैः भक्ते द्वित्रिलोपने पैरश्चतम्२० ? ) ॥ ६० ॥
१ द. र्ति । २ द. पृष्ठं च पार्श्वयुग । ३ द. ह । ४ द. दंडाग्राकारमं । मुद्रित पुस्तके
'दण्डाग्राकारम्' इति स्यात् । ५ मुद्रित पुस्तके 'स्थाप्यं याम्यदिशि' इति स्यात् । ६ द. ष्व ।
७ द. कः । ८ द. तो । ९ द. पि । १० द. भा । ११ द. गग्रातं । १२ द. निर्ऋतिः । १३ मुद्रित
पाठस्तु 'अथाप स्वं दिग्गीशत्वं' इति स्यात् । १४ द. त्स्य । १५ द. सा । १६ द. वत् । १७ मुद्रित
पुस्तके 'वरुणः स्वदिगीशताम्' इति स्यात् । १८ द. ता । १९ द. पुवतो निलि । २० द. पारश्वतां ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७३
विधेयं पूर्ववद् वृत्तं शरच्छत्रं विनापरम् ।
लक्ष्म ध्वजाग्रवच्चास्य ( त्वैतंसृष्रतांपरिः ) ॥ ६१ ॥
अथाप ( सुँदिर्गेसेत्वं ? ) तथा योगं च शाम्भवम् ।
⁴द्विषदोच्चाटविश्लेष( परौक्षकंपान्विधेर्व्वाभिः ? ) ॥ ६२ ॥
प्रतिष्ठाप्यमिदं लिङ्गं ( र्व्व्यधीयां + ? ) मनीषिभिः ।
( कार्यवारुणः सव्याक्षं किन्त्वाचोसे गुरुदशाम् ? ) ॥ ६३ ॥
( पँत्तांशोमूर्द्वि ? ) पार्श्वस्थ +⁶ पादांशपरिच्युतेः ।
छत्रं स्यात् (परिच्युँतेः ?) लक्ष्म चैतस्य गदाग्रसदृशं भवेत् ॥ ६४॥
एतँल्लनेश्वरः कृत्वा ( स्वैदिर्गासत्वसाद्धं ? ) वान् ।
योगं च शिवधामाप्त्यै विभूत्यं ( र्त्तिं ) प्राप्तवानतः ॥ ६५ ॥
( स्वद्वे¹³ ? ) रुद्रांशकैः षड्भिर्विस्तृतं चतुरश्रकम् ।
( र्भवभक्ते त्रयं ? ) त्यागाद् भवत्यथा ( ष्टा ) श्रि पार्श्वयोः ॥ ६६ ॥
वृत्तं तु पूर्ववत् कार्यं कुक्कुटाण्डनिभं शिरः ।
( त्र्यंशवसर्वैर्नवभिः ? ) कुक्कुटाण्डमिदं भवेत् ॥ ६७ ॥
( मूशनवभिः पार्श्वयोस्त्रित्रिशांतनाः कुक्कुटाण्डकम् ? ) ।
अश्रित्रयं च कर्तव्यं पूजाभागसमाश्रयम् ॥ ६८ ॥
शैद्रा ( ला ) ग्रप्रतिमं लक्ष्म लिङ्गे कर्तव्यमैश्वरे ।
स्यादिदं योगसाम्राज्यज्ञानैंसम्प्राप्तिकारकम् ॥ ६९ ॥
ब्राह्मे स्याद् रौद्रवत् सर्वे ( र्वं ) पद्मकुङ्मलवच्छिरः ।
लक्ष्मास्मा ( स्मि ) न् कमलाकारं लिङ्गं ( ङ्गे ) कमलजन्मनि ( नः ) ॥
लिङ्गमेतत् प्रतिष्ठाप्य प्राजापत्यं प्रजापतिः ।
लेभे पदमतः ( स्थौंसिदं व्येषूर्पदस्यतिः ? ) ॥ ७१ ॥
१ द. रां । २ द. ‘कृत्वैतत्सृष्टतां परिः’ इति स्यात् । ३ मुद्रित पुस्तके ‘स्वदिगीशत्वं’ इति
स्यात् द. स्सु । ४ द. वि । ५ द. शु । ६ द. य । मुद्रित पुस्तके ‘वायव्यायां’ इति स्यात् ।
७ मुद्रित पुस्तके ‘सप्तांशे मूर्ध्नि’ इति स्यात् द. ˚तां । ८ द. स । ९ द. व्यातः । १० द. एक(त)द्व ।
११ मुद्रित पुस्तके ‘स्वदिगीशत्वमाप्त’ इति स्यात् । १२ द. द्व्र । १३ द. द्वै । १४ मुद्रित पुस्तके
‘भक्ते भागत्रय’ इति स्यात् । १५ द. स्थूलाश्चप्र˚ १६ द. नं । १७ द. मुद्रित पुस्तके ‘स्थाप्यमिदं
श्रेष्ठ पदेच्छुभिः’ इति स्यात् । १८ द. थू ।

५७४ समराङ्गणसूत्रधारे
वैष्णवे रौ(द्र)वत् सर्वं शिरोऽस्मिन् कुंन्तु(न्त)सन्निभम् ।
भैक्ता(क्तवा) भवज्तुल्यं वा कर्तव्यं लक्ष्म वैष्णवे ॥ ७२ ॥
पुण्यक्षेत्रोद्भवमिदं द्विजादीनां (सिताद्यया ?) ।
संग्राहयेच्छिलाद्रव्यं (गुक्तयोषितयान्विराम् ?) ॥ ७३ ॥
इदं पक्कमपक्वं वा (लोहत् ?)भयैर्गर्भितम् ।
अपक्वं(क्वे) वज्रलेपाद्यं कर्तव्यं सिद्धि(मास्नु ?)भिः ॥ ७४ ॥
भूतये लोहजं लिङ्गं सीसकत्रपुवर्जितम् ।
काञ्चन(पैयं ?)शत्रुच्छेद(कार्ययि संचितम् ?) ॥ ७५ ॥
(यास्य लिङ्गोक्तलक्ष्मौतत् त्रापुंसांनागांकुन्मचात्र्यादि ?) ।
लोहोद्भवं वा यन्मातृ++गुह्यकसिद्धिकृत् ॥ ७६ ॥
भिक्ष(क्षू)णां चलमेतत् स्यान्मुमूक्ष(मुक्षू)णां च वेश्मशुं ।
श्रेष्ठं समस्त(रान्ताछ्रं ?) वज्रजं(स्रजं) तदरिच्छिदे ॥ ७७ ॥
पद्मरागं (मैहाभृत्यो ?) सौभाग्या(यैर ?) मौक्तिकम् ।
पुष्परागम(हा)नीलौ+यौतीरसमुद्भवम् ॥ ७८ ॥
यशसे कुलसन्तत्यै तेजसे सूर्यकान्तर(क)म् ।
ता+च्छं स्फाटिकं सर्वकामदं (शूलारस्त्रो ?) ॥ ७९ ॥
मणिजं +++ शत्र(त्रु)क्षयाय (पुलका ?) तथा ।
सस्यकं सस्यनिष्पत्तौ (भोजगं ?) दिव्यसिद्धिदम् ॥ ८० ॥
श्रेष्ठं (सारक्त+?) लिङ्गम आरोग्याहितचेतसाम् ।
वैकृत(न्त)कसहावर्तराकायस्कान्तजं हितम् ॥ ८१ ॥
(क्षुद्र सिस्रिषु ?) तन्मन्न +++ जातिसंस्कृतम् ।
फलं सम्यग् गुणाढ्यमन्यासु मणिजातिषु ॥ ८२ ॥
१ द. कुंचु । २ द. तक्ता । ३ द. संग्रह्यायिच्छिलद्रव्यं । ४ द. त । ५ द. च वज्रं । ६ द. यां ।
७ द. नपमं; मुद्रित पाठभेदस्तु 'प्रभवं' इति स्यात् । ८ द. र्याय । ९ द. मा । १० द. सु ।
११ मुद्रित पु. 'महाभृत्यै' इति स्यात् । १२ मुद्रित पु. 'य तु' इति स्यात् । १३ द. क्त । १४ द. द्या ।
१५ द. मिन्यै । १६ द. सो । १७ द. सो ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७५
वर्णाभिधानसंस्थानविशेषाम्ब्य १+ तद्विदा ।
(२पृथियां३ सपीठं वा तं ४ ? ) स्यान्नोध्र्वं नवाङ्गुलात्त् ॥ ८३ ॥
सिद्धये (चरदारान्तावश्वनकाद्वा ? ) प्रशस्यते ।
सुसंस्थानं सुदीप्तं चेद(वाक्यं पिनयं ? ) दोषकृत् ॥ ८४ ॥
(सूक्ष्मपको गुणोपेत ? ) बलीयान् सर्वदोषकृत् ।
सान्निध्यकारणं दीप्तिः समस्तमणि(ज)न्मनाम् ॥ ८५ ॥
मानोन्मानप्रमाणादित्येषु ग्राह्यं नवा बुधैः ।
शैलं हस्तादधः स्थे(श्रे)यः प्रासादेषु च शस्यते ॥ ८६ ॥
नतश्चलमपि प्राहु(६र्हीणाश्रयसिस्त्रियो ।
इतश्चेदकृत्ये सुयवांकं पिण्डिकाधियाँङ्कम् ॥ ८७ ॥
अर्था भागद्वये ती ++ भागंपिण्डिकावटे ? ) ।
वृत्ता भागास्त्रयोऽप्यस्य प्रतिष्ठा स्याद् गुहासु च ॥ ८८ ॥
क्षेत्रे परिगृहीतेऽसौ देशे देशाधिपक्षयः ।
[ निष्पन्नरूपप्रगुणं मंडलां भव्यसाक्रया ॥ ८९ ॥
सिद्धरालाप्रधौतेस्मिर्नैभिः सिद्धरसं गतम् ।
यत्रोक्तः गैर्भस्तंकार्यात् तन्नालेखात् समा भवेत् ॥ ९० ॥
तैरखीइजटाकाङ्गा हरितालविष्टेधिभिः ।
सर्वैषाभिः प्रविष्टाभिरनालिं १६ ने लेखनीकृतम् ॥ ९१ ॥
प्रदेशो यानित्यां विश्रान्तिं ? ] व्यक्तिकृद् भवेत् ।
विषरुद्रजटापथ्या (चन्द्र ? ) कन्दविभीतकैः ॥ ९२ ॥
सुदर्शनाश्वमाराभ्यार्मेविदुग्धेन संयुतः ।
प्रलेपो यदि वा पौर्श्वे (चि) ह्नाभिर्व्यक्तिहेतवे ॥ ९३ ॥
१ द. श्च । २ मुद्रित पुस्तके 'पृथिव्यां वा स्वपीठे वा तत्' इति च स्यात् । ३ द. वीं ।
४ द. तत् । ५ द. न् । ६ द. हींणी श्रेयसिन्नियौ । ७ द. य । ८ द. ष्य त्रि । ९ द. गः । १० द. प्ता ।
११ द. भामसांक्रया । १२ द. र्नतः । १३ द. गर्भ संकः स्यात्कृत्वालेखात्त् । १४ द. करवीरजटाकांक्षी ।
१५ द. तृ । १६ द. म । १७ द. चिह्नन्ति । १८ द. स । १९ द. र्याश्चि । २० द. र्व्य ।

५७६ समराङ्गणसूत्रधारे
इदानीमिह पीठानां ( १स्तथाव ? ) कथ्यते ।
मानतो नामतो( र्घाच ? )२विशेषेतरसिद्धये ॥ ९४ ॥
( ३देव्यादि भेदवतीठं तु पदेको गर्भमानतः ।
तत्सिद्धिर्मुखतः प्रोक्त शुभं भंगे मुक्तयो ॥ ९५ ॥
कारादिलिङ्गमानेन यामितंन्यमुखं ५ततः ? ) ।
भुक्तये मुक्तये चैतान्युपदिष्टानि मुख्यतः ॥ ९६ ॥
लिङ्गवद् गर्भमानेन सम्यग्वा ( ता ) नि कल्पयेत् ।
लिङ्गदैर्घ्यप्रमाणानि ( मानेषु वेश्मसा ? ) ॥ ९७ ॥
अव्यक्तमुक्तलिङ्गानां समं [ विष्पतः ।
कारादिलिङ्गमानेन यार्मितान्यनुषङ्गतः ॥ ९८ ॥
भुक्तये मुक्तये तेनात्६पदि७ग्यर्भानां तद८र्दाङ्घ्रिविस्तृतिः ।
नृपार्कंविक्तजायामास्तदर्धोच्छ्रायविस्तृ९तिः ? ] ॥ ९९ ॥
उत्तमादि सहाघांनां(?) सिद्धयै कुर्वीत पीठिकाम् ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा सर्वप्रासादलिङ्गगम् ॥ १०० ॥
वृत्तं व्यक्तेषु न हितं विनाशादि ++++।
विधिना पृथिवी ++ पो (पा) वकी पूर्णसंज्ञिता ॥ १०१ ॥
भाभावती११ त्रपाक्षी(?) च गण्यन्ते ताश्च नामतः ।
इन्द्रादिलोकपालानां कार्या लिङ्गे( व्यचसु ? )क्रमात् ॥ १०२ ॥
ऐशानलिङ्गे रौद्रान्ति ++ या पीठिका भवेत् ।
१२ते चैतासु त्रयेऽन्यास्तु(?) भुक्तिमुक्तिफलप्रदा१३ ॥ १०३ ॥
( पपापपावरावापी वज्रै१४ ? ) चन्द्रकला स्मृता ।
संवर्ता नन्दिकावतें(र्त्ता) चैताः साधारणा मताः ॥ १०४॥
अथ लक्षणमेतेषां( तासां ) सर्वासामभिधीयते ।
ऐन्द्रलिङ्गा वृत्ता पृथ्वी स्तम्भादौ चतुरश्रिका(?) ॥ १०५ ॥
१ द. डा । २ द. स्तथा च लक्ष्म कं । ३ द. दष्वादि मे ं । ४ द. ग । ५ द. न्य । ६ द. नि ।
७ द. त्यु । ८ द. का । ९ द. तदर्दोच्छ्रविमृतिः । १० द. स । ११ द. ना भवती च । १२ द. ते
चैतास्ततान्यान्यस्तु । १३ द. दाः । १४ द. ज्ञ ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७७
चतुरश्रस्य यः कर्णस्तच्चतुर्थांशमष्टधा ।
कृत्वांशसप्तकेनास्य (तुर्यान्तर्गतसत्कल्पनात् ?) ॥ १०६ ॥
पाश्चात्यभागयोः पार्श्वे बहिः सूत्रस्थिताव(थे²?) ।
वृत्तद्वयस्य भ्रमणं विदधीत विचक्षणः ॥ १०७ ॥
(चतुरश्रे पुरोगर्भसूत्राष्टस्यासवर्घनात् ।
कृतपत्रर्भसमुद्देशं पार्श्वाभ्यां सूत्रमात्रयेत् ?) ॥ १०८ ॥
लोपनात् त्यक्तभाग(स्या होतासि ?) पीठिका भवेत् ।
आग्नेयलिङ्गं स्याच्छक्र(त्रु)नाशसन्तापदाहकृत् ॥ १०९ ॥
क्षेत्रे + चतुरश्रेश्य द्वादशांशं परित्यजेत् ।
(पामदो गर्भनस्तेन ?) वृत्तस्यार्धं समालिखेत् ॥ ११० ॥
इत्यर्धचन्द्राकारोऽयं (सामी⁴?)भवति पीठिका ।
याम्यलिङ्गस्य नगरा(६दक्षिणान्था ?)रिनाशनी ॥ १११ ॥
चतुरश्रे विभागार्धवर्धनात् पार्श्वयोर्द्वयोः ।
(पुरिखीं ?) भागवृद्ध्या च सूत्रद्वयनिपातनात् ॥ ११२ ॥
(रौत्संतल्या ?) नैर्ऋती स्त्रीमरणद्वेषरोगकृत् ।
(पूर्वचन्द्रमाकृतिर्णां ?) वारुणी परिमेखला( : ?) ॥ ११३ ॥
शान्तिके पौष्टिके चैष्ट(चाथ) मृत्युनाशोने(च) पीठिका ।
प्रतीच्यो (?) षडंशस्य वृद्धिं कृत्वा +¹²++ तः ॥ ११४ ॥
'(गर्भावँ ?) वृत्तलेखेन यत् सम्पातचतुष्टयम् ।
(कर्णाभ्यकर्णं ?) भवेत् तेन वृत्तिं (त्त) स्थानद्वयेन च ॥ ११५ ॥
षडश्रं सममा(ले)ख्यं यद्वा वज्रसमाकृतिं¹६ ।
नाभस्वती पीठिका स्यात् (पर्णेनि ?)र्मरुतो दिशि ॥ ११६ ॥
१ द. न्त । २ द. घेः । ३ द. त । ४ द. रे । ५ द. मा । ६ द. दा । ७ द. स्त्री ।
८ द. रौतसंत्य नैऋती व्यांस्त्राभरणा द्वे° । ९ मुद्रित पाठः 'पूर्ण चन्द्राकृतिः कार्या कार्या' इति स्यात् ।
१० द. °तिः पूर्णा वारुणे परमेखला । ११ द. चेश्चा । १२ द. तदग्र । १३ द. च । १४ मु० 'कर्णा
भ्यर्णे' इति स्यात् । १५ द. द्वि । १६ द. तिः ।
वा. ७३

१७८ समराङ्गणसूत्रधारे
कर्मसूच्चाटनाद्येषु विनियोज्या जिगीषुभिः ।
याक्षी त्रिमेखला वृत्ता वित्ताप्त्यै¹ धनदार्चिते(ता) ॥ ११७ ॥
(गणाद्द्रिमेखलाषट्श्रितः³ ? ) ।
कुर्वीतैकेन खुरकं चतुर्भिर्जाड्यकुम्भकम् ॥ ११८ ॥
(द्वाभ्यामङ्गं तथैकेन प्रवेशोऽत्र जाड्यकुम्भस्य शस्यते ।
अञ्जूयस्य चतुर्भिस्तैः कर्णिकाया द्वये नराः ? ) ॥ ११९ ॥
एकेन कण्ठकस्या(श्चा)तो निर्यात्येकेन कर्णिका ।
(⁴विभागैरं पुंजं ? ) षड्भिस्ततश्चैकेन मेखलाः ॥ १२० ॥
पद्मेय पीठिका ख्याता सर्वकामप्रदायिनी ।
क्षेत्रे षोडशधा भक्ते भागेन खुरको भवेत् ॥ १२१ ॥
चतुर्भि(र्जशंतां ) कुम्भस्त्रिभिरेकेन कर्णिका ।
त्रिभिः ⁶कण्ठश्चतुर्भिश्च पूर्ववन्निर्गमो भवेत् ॥ १२२ ॥
इमं(यं) + व्यक्तलिङ्गेषु पीठिका स्यात् पयोधरा ।
(एवंविधैव चापीठ स्यात्किमुच्यक्तो⁹ ? ) लक्षणे ॥ १२३ ॥
भक्ते द्वादशभिः पीठमानं द्विभागिको भवेत्(?) ।
जगतीति(तु) त्रिभिः (कुंसे¹⁰ ? ) द्वाभ्यामेकेन वेदिका ॥ १२४ ॥
कण्ठो द्वाभ्यामथैकेन वेदिका पुनरुत्तरा ।
¹¹ऐकेकेन तु भागेन ततः स्यात् पीठिकोद्वयम्¹² ॥ १२५ ॥
एवं षडश्रा कर्तव्या वज्राक्षा पीठिका बुधैः¹³ ।
(पीठिका क्षेत्रेण निर्मत्तैषो¹⁴ ? ) भागेन खुरको भवेत् ॥ १२६ ॥
द्वाभ्यां जङ्घार्थे¹⁵ भागेन वेदी द्वाभ्यां तु कण्ठर्थं¹⁶(कः) ।
(उ¹⁷भैयाभ्यां निर्गमः सा ¹⁸क्षीच्छि ? ) चन्द्रकला भवेत् ॥ १२७ ॥
१ द. प्त्यौ । २ द. मे । ३ द. ता । ४ मुद्रित पाठस्तु 'विभागैरम्बुजं' इति स्यात् ।
५ द. यु । ६ मुद्रित पुस्तके 'जगती' इति स्यात् । द. °गं° । ७ द. ण्ठा । ८ द. ठि । ९ द. °क्तोक्त ।
१० द. कुंसे । मुद्रित पुस्तके 'कुम्भो' इति स्यात् । ११ द. एकेनैव । १२ द. पट्टिका द्वयं ।
१३ द. बुधैः । १४ द. के । १५ द. य । १६ द. यः । १७ द. भाभ्यां । १८ द. क्षीरित्थं ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७९
( आपा^१यनायपुद्यौ^२ च पदारेखैव चामृता ? ) ।
भवेत् षण्मेखलादर्द्धादूर्ध्वकण्ठोऽथ भागिकः ॥ १२८ ॥
पट्टिकात्रितयं शेषे क्षेत्र(^३त्रे ) स्यान्निर्गमान्तरम् ।
रुद्रार्चिता पीठिकेयं^४ संवर्तैत्यभिधानतः ॥ १२९ ॥
यां कृत्वा प्रकृतेरूर्ध्वं गताः संवर्तकादयः ।
^५रौद्रावोथस्तराख्यं(?) ते भेजिरे पदमव्ययम् ॥ १३० ॥
षोढा पीठोदये भक्ते भागं स्यात् पट्टिकात्रयम् ।
एकेन कण्ठो भागेन पट्टिकान्यापि भागिका ॥ १३१ ॥
नन्द्यावर्ताङ्किता सेयं नन्द्यावर्तेति कीर्तिता ।
साधारणीयं सर्वेषां लिङ्गानां सर्वसिद्धिदा ॥ १३२ ॥
( भवा^६कण्ठसुवासर्ध्यानामियं सिद्धखुरा ।
दोदे^८रन्योनमिथै^७ ? ) भवन्त्यन्याश्च पीठिकाः ॥ १३३ ॥
मास( न )संस्था न कथितास्तासामानन्त्यकारणात् ।
त्र्यंशेन गर्तः^९ स्यादासां षोडशांशेन मेखला ॥ १३४ ॥
खातश्च नेयः श्वभ्रान्तं^१० मेखलामध्यतो ह्यतौ( सौ ) ।
( प्राणाँलौ^११र्घसमा ? ) दैर्घ्यविस्ताराभ्यामुदग्दिशि ॥ १३५ ॥
[ ^१२पञ्चाशद्विशयंस्ताल सद्ध्वयंमन्तरा ।
सदांसद्वि^१३भयं प्रान्ते खातोऽग्रे द्विगुणामुखान्^१४ ॥ १३६ ॥
^१५सार्धाभमेखला कार्याः ^१६प्राणालः स्वस्तृतं^१७ भागतः ।
गुणागुणास्त्रयो^१८ लिङ्गे तान्यार्पन्नेव^१९ ? ] भावयेत् ॥ १३७ ॥
^२०आवर्ताः शोभनाकाराः शुभाः स्यु +^२१+++ धः ।
( नतु ? ) पीठब्रह्मशिले शस्ते लिङ्गजात्यनुगे सदा ॥ १३८ ॥
१ द. प्या । २ द. ष्ट्यौ । ३ द. ˚के ने यं । ४ द. संवर्त्तयत्य˚ । ५ द. रुद्रचोथस्तदाराख्यं ।
६ द. न्य । ७ द. त्क । ८ द. स्या । ९ द. र्भः । १० द. तं । ११ द. लोर्वा । १२ द. पंचाशद्वि-
सयँस्ताल सत्ता सद्ध्वयमन्तरा । १३ द. तय । १४ द. त् । १५ द. सार्द्धानमेखलः । १६ द. प्र ।
१७ द. त । १८ द. ये । १९ द. त्रै । २० द. अ । २१ द. स्त्येन्यथा ।

५८० समराङ्गणसूत्रधारे
भर्ग(गर्भ)कर्णचतुर्थांशमाना स्याद् ब्रह्मणः शिला ।
१+++गस्य कर्णेन यद्वा ब्रह्मशिला भवेत् ॥ १३९ ॥
(योताभिषेक ?) ब्रह्मशिला ब्रह्मांशतो भवेत् ।
तावत्या (ता) भ्यधिका कार्या तस्याः कर्मशिला बुधैः ॥ १४० ॥
स्थापयेत् (पुरुषत्रया ?) शिवा (वं) मध्ये निवेशयेत् ।
ब्रह्माणं दक्षिणेनास्य वामतः पुरुषोत्तमम् ॥ १४१ ॥
अन्यथास्थापनादेषां प्रत्यवायो महान् भवेत् ।
(त्रिभागौना४ शचा ?) स्यातां कोशान्तश्चक्रिणो भवेत् ॥ १४२ ॥
(त्रिभागोनस्तिंवासातां कोशान्तश्चक्रिणो भवेत् ।
त्रिभागोन्नतस्यादान्तः कोकस्यान्तः ?) पद्मजन्मनः ॥ १४३ ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशानां +६+++निवेशने ।
प्रमाणमेतेषु (द्विश्च ?) पृथक्स्थानां यदृच्छया ॥ १४४ ॥
उमामहेश्वरौ यत्र तत्रोमा ब्रह्मविष्णुवत् ।
आकाशे(?) प्रतिमा (येष्ठा ?) चत्वारिंशच्च पञ्च च ॥ १४५ ॥
हस्तान् कार्या त्रिभागोना मध्या ९हीना तदर्धतः ।
यात्रार्थी प्रतिमा द्वारप्रमाणेन विधीयते ॥ १४६ ॥
भव(तच्च) द्वारं त्रिधा चत्वा(भक्त्वा) पीठं भागेन कल्पयेत् ।
तै१०(द्वा)भ्यां (तु) प्रतिमा कार्या ज्येष्ठास्यै१२ (यां) मानमीदृशम् ॥
मध्यायां नवधा द्वारं कृते(त्वै)कं भागमुत्सृते(जेत्) ।
शेषान् भागान् त्रिधा कृत्वा पीठं भागेन कल्पयेत् ॥ १४८ ॥
अै१३र्चासुभाभ्यां हीनायां विदध्याद् द्वारमष्टधा ।
एव(क)मुत्सृज्य शेषेण ++++++++॥ १४९॥
१ द. ब्रह्मभा । २ मु० ‘यावताम्यधिका’ इति स्यात् । ३ द. ह्म । ४ द. न शिवा । ५ द.
‘स्ति’ स्थाने ‘शि’ । ६ मुद्रित पुस्तके ‘कमोऽयं स्याद्’ इति पूरणीयं भाति । ७ द. तो । ८ द. ज्ये ।
मुद्रित पुस्तके ‘ज्येष्ठा’ इति स्यात् । ९ द. र्हाना । १० द. र्द्वा । ११ द. उभाभ्यां प्र० । १२ द.
०र्थामन० । १३ द. आ ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५८१
पीठात्(ठं) त(त्)त्रितयेनार्चामुप(रि ?)विष्टां प्रकल्पयेत् ।
द्वारस्यार्धं ^२त्रिधा कृत्वा द्वाभ्यां पीठं विधीयते ॥ १५० ॥
(चाक्लृप्तिरुक्तवतैयद्वा ?) द्वेधा चतुर्धा वा द्वारं कृत्वैकमत्सृजेत् ।
शेषं भागत्रयं कृत्वा पीठमर्चां च पूर्ववत् ॥ १५१ ॥
द्वारोच्छ्रितेः पञ्चदशभागं (कृ ?) त्यक्त्वा विधीयते ।
भागत्रयं तदेकेन पीठमर्चां तु (तद्)द्वयात् ॥ १५२ ॥
भागान् पञ्च विधीयेत यदि वा भागयुग्मतः ।
पीठं^४(तत्)त्रितयेनार्चामुपविष्टां प्रकल्पयेत् ॥ १५३ ॥
द्वारस्यार्धं त्रिधा कृत्वा द्वाभ्यां पीठं विधीयते ।
भागेनार्चा( शयानागार्धे^५ऽर्चा ? ) वेश्मानुसारतः ॥ १५४ ॥
भक्ते प्रासादगर्भाद्धे(र्धे ) दशधा पृष्ठभागतः ।
पिशाचरक्षोदनुजाः स्थाप्या गन्धर्वगुह्यकाः ॥ १५५ ॥
(आदित्यचन्द्रिकाविष्णुब्रह्मेशानन्ता ? ) पदक्रमात् ।
गर्भे षड्भागभक्ते वा त्यक्त्वैकं (^७पृथता शतं^८? ) ।
स्थापनं सर्वदेवानां पञ्चमेशो (मैंडशे ) प्रशस्यते । ॥ १५६ ॥
यदङ्गप्रत्यङ्गप्रहरणगतं लक्ष्म विततं
तदर्थानां (चित्रकनावधो वाच्यमक्ष्य ? ) ।
सपीठार्था(र्चा )लिङ्गोन्मिति(मपि ) विदित्वा वडु(हु )मतो
भवेद् भूपालानां कृतिभिरपि पूज्येत सकलैः ॥ १५७ ॥
^१०इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः !|
१ द. ठा तन् । २ द. द्वि । ३ द. त् । ४ द. पीठं कृत येनार्चा° । ५ द. द्वैर्य्यं । ६ द. जः ज्ञः ।
७ मुद्रित पुस्तके ‘पृथगंशकम्’ इति स्यात् । ८ द. नं । ९ द. मंशो । १० द. ‘परमेश्वर श्रीभोजदेव’
इत्ययं पाठः ।

५८२ समराङ्गणसूत्रधारे
अथ चित्रोद्देशो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ।
अथ(१प्रियं विते ?)ऽस्माभिर्विन्यासश्चित्रकर्मणः ।
रा(२चि)त्रं हि सर्वशिल्पानां मुखं लोकस्य च प्रियम् ॥ १ ॥
(३पदे पदे४ वा ?) कुड्ये वा यथा(५चित्रं सं वचने ?) ।
वर्तयः कृतबन्धाश्च रेखामानं यथा भवेत् ॥ २ ॥
(६वर्णगव्यक्तिया ?) याहग् याहशो वर्तनाक्रमः ।
मानोन्मानविधिश्चैव नवस्थाने(न)विधिस्तथा ॥ ३ ॥
हस्तानां यश्च विन्यासो (लक्षणंनात्रसंशयं ?)।
दिव्यानां मानुषाणां च (९दिव्या सा मुखजन्मना ?) ॥ ४ ॥
गणरक्षःकिन्नराणां कुब्जवामन(यंस्तेषाम् ?) ।
विकल्पाकृतिमानानि रूपसंस्थानमेव च ॥ ५ ॥
वृक्षगुल्मलतावल्लीवीरुधां पापकर्मणाम् ।
शूराणां दुर्विधानां च धनिनां पृथिवीक्षि(भृ)ताम् ॥ ६ ॥
ब्राह्मणानां (१२विसासोडजातन ?) क्रूरकर्मणाम् ।
मानिनामथ रङ्गोपजीविनां चेहंङ्ग(क)ध्यते ॥ ७ ॥
रूपलक्षणनैपथ्यं सतीनां राजयोषिताम् ।
दासीप्रव्रजितारण्डा(यैतिवल्लीषु लक्षणा ॥ ८ ॥
कन्यानामसंसंकारणां च १७विध्याना ?)गजवाजिनाम् ।
मकरैर्व्यालसिंहानां तथा यज्ञोपयोगिनाम् ॥ ९ ॥
१ मुद्रित पुस्तके 'प्रपञ्च्यते' इति स्यात् । द. प्रयंचिते । २ द. चि । ३ मुद्रित पुस्तके
'पट्टे पटे वा' इति स्यात् । ४ द. टे । ५ मुद्रित पुस्तके 'चित्रस्य सम्भवः' इति स्यात्; द. त्रस ।
६ द. वर्णगव्य क्रिं । मुद्रित पुस्तके 'वर्णव्यक्तिक्रमो' इति पाठः स्यात् । ७ द. णं । ८ द. यः ।
९ मुद्रित पुस्तके 'दिव्य मानुषजन्मनाम्' इति स्यात् । १० मुद्रित पाठः 'योषिताम्' इति स्यात् ।
११ द. पृथवक्षितं । १२ द. विसां सोडजा नीहीनां,कू° । मुद्रित पुस्तके 'विशां शूद्रजातीनाम्' इति
स्यात् । १३ द. चेह याध्यते । १४ द. सां । १५ द. प । १६ द. लं । १७ द. वंध्यानां राजवाजिनां ।
१८ द. ºरस्य ।

चित्रोद्देशो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः । ५८३
(१विना ?)रात्रिविभागस्य ऋतूनां चापि लक्षणम् ।
(अत्र योज्यं याप्यंश्च कथं भवति ?) ॥ १० ॥
प्रविभागस्य देवानां रेखाणां२ चापि लक्षणम् ।
लक्षणं पञ्चभूतानां तेषामारम्भ एव च ॥ ११ ॥
वृकादीनां विहङ्गानां सर्वेषां जलवासिनाम् ।
चित्रन्यासविधानस्य ब्रूमः सम्प्रति लक्षणम् ॥ १२ ॥
(३कर्मण कर्मा करमे ?) यस्माच्चित्रकर्मणि वर्तते ।
तस्याङ्गान्यभिधीयन्ते तेन सर्वाणि विस्तरात् ॥ १३ ॥
वर्तिका (प्र)र्थमं तेषां द्वितीयं भूमिबन्धनम् ।
लेख्यं तृतीयं स्याद् रेखाकर्माणि (वर्ततेमिह लक्षणम् ?) ॥ १४ ॥
पञ्चमं (कँर्षकर्मच्च ?) षष्ठं स्याद् वर्तनाक्रमः ।
सप्तमं (लेखनं लेखकण द्विचकर्म ?) तथाष्टमम् ॥ १५ ॥
सङ्ग्रहोऽयमिति (९चैव कर्मण: ?)
(सूत्रिति तदनुक्रमेणा थै: ?) ।
भावयेन्न खलु मोहम(मे)त्यसौ
चित्रकर्मणि कृती च जायते ॥ १६ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
चित्रोद्देशाध्यायो नाम (सप्तम: ?) ॥
१ द. 'दिवा' इति च स्यात् । २ द. नां । ३ द. कर्व कर्मा कमो यं । ४ द. र्मा ।
५ द. वर्तिका धर्मं । ६ द. ˚या तुर्या । ७ मुद्रित पुस्तके 'वर्णकर्म स्यात्' इति स्यात् । ८ द. पमं ।
९ मुद्रित पुस्तके 'चित्रकर्मणः' इति स्यात् । १० मुद्रित पुस्तके 'सूत्र्यते स्म तदनुक्रमेण यः इति
स्यात् । ११ द. यः । १२ द. र्मा । १३ द. क्ष । १४ द. दशो । १५ मुद्रित पुस्तके 'नाम एक-
सप्ततितमः' इति स्यात् । १६ द. सप्तितः ? ।

५८४ समराङ्गणसूत्रधारे
अथ भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ।
इदानीं वर्तिकालक्ष्म भूमिबन्धंश्च कथ्यते ।
गुल्मान्तरे शुभे क्षेत्रे पद्मिन्यां सरितस्तटे ॥ १ ॥
पर्वतानां च कक्षेषु वापि( का )काननान्तरे ।
भौमा लवणपिण्डाः स्युर्मूलेषु च महीरुहाम् ॥ २ ॥
क्षेत्रेष्वेतेषु या जाताः स्थिराः श्लक्ष्णा(श्च) पाण्डराः ।
ग्राह्या ( मृद्भावसासेष्वा ? ) विज्ञेया कर( ङ्क )शर्करा ॥ ३ ॥
क्षेत्राणामानुपूर्व्येण मृत्तिका कथिता शुभा ।
पेषयेत् कुट्टयित्वा तां ततः कल्कं समाचरेत् ॥ ४ ॥
शालिभक्तस्य दातव्यस्तत्र भागो यथोदितः ।
ग्रीष्मर्त्तौ सप्तमं भागं शीतकाले च पञ्चमम् ॥ ५ ॥
षष्ठं शरदि वर्षासु चतुर्थं भागमानयेत् ।
वर्तिकाबन्धनार्था( यँदार्थ )मायान्ति तेन ता(:) ॥ ६ ॥
( अग्रायौ शालिवक्त्राभा यवं यव्यां सुखगृहम् ।
कुर्कुटाराग्रसदृशी ? ) कर्म भागविकल्पतः ॥ ७ ॥
शिक्षाकालेऽङ्गुलद्वन्द्वं प्रमाणेन विधीयते ।
कुथरेखासु शस्यन्ते वर्ति( काः )त्र्यङ्गुलोन्मिताः ॥ ८ ॥
( पटा ? )रेखासु कुर्वीत मानेन चतुरङ्गुर्लाः ।
इदानीमभिधास्यामो वसुधाबन्धनक्रियाम् ॥ ९ ॥
पक्षिका चैव कूंढांश्च +++ पट एव च ।
तस्य तस्य (किभान ?) भूमिबन्धो निगद्यते ॥ १० ॥
पुणयनक्षत्रवारेषु माङ्गल्यदिवसेषु च ।
(क्षतो वासो भुक्ता ) च कर्ता भर्ताथ शिक्षकः ॥ ११ ॥

१ द. न्धै । २ द. स्थित श्लक्ष्मणपांशुराः । ३ द. सद्या मृद्वाच्च सा सेष्वा विं । ४ द. य;
मुद्रित पुस्तके 'यदार्थ्य' इति स्यात् । ५ द. याः । ६ द. लः । ७ द. कुट्टाश्च पटयेव च । ८ मुद्रित
पुस्तके 'कृतोपवासो भक्त्या' इति स्यात् ।

भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः । ५८५
अनेकवर्णैः कुसुमैर्गन्धैः (न कृपापाः ?) ।
नानाधूपैः सुरभिभिरर्चयित्वारभेत ताम् ॥ १२ ॥
[ नवसूत्रात्तुलसृद्द्स्तितजलेन समं समम् ।
नवत्वोमात्सदृशं वृत्तैनभविद्वात्यपरोक्रियः ॥ १३ ॥
लिङ्गसूत्रविनीक्षेतानिकटं सहतं नवः ।
अनुत्तमनिस्मं च कुर्याद् यावत् क्षितौ समम् ॥ १४ ॥
सुस्थितं जलवक्षायं ? ] सम्यगालोक्य धीमता ।
कृत्वा भूमिक्रियामेतां पश्चाद् बन्धनमाचरेत् ॥ १५ ॥
(लुचिमलांस्तिस्व ?) व्रीहितण्डुलसन्निभाम् ।
संगृस्य(ह्य) तीर्थमथवा पिष्ट्वा कल्कं समाचरेत् ॥ १६ ॥
तेन पिण्डं प्रकुर्वीत (शोषेयेच्चतमात्तयो ?)
(शर्वयेत् ?) कल्कयेद् येन (व्यासाह्यर्षव्यस्तुया ?) ॥ १७ ॥
एवमेव (चतुष्कोन्ता ?) सप्त वारान् प्रघर्षयेत् ।
हस्तेन संमृशेत् पश्चाद् यथा (लोनं ?) च जायते ॥ १८ ॥
अथवा शिक्षिकाभूमौ (ख)रबन्धनमाचरेत् ।
पूर्वोदितस्य कल्कस्य निर्यासे बन्धनं क्षिपेत् ॥ १९ ॥
पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मकालेषु शस्यते ।
शरद्यंशत्रयं सार्धं त्रीनंशा समागमम् ?) ॥ २० ॥
वर्षाकाले हि भागेन प्रदद्यादिति निश्चयः ।
पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मसं +++++ ॥ २१ ॥
(बन्धानयं प्रकुर्वीतापपूर्वकं धिनाक्षितो ?) ।
लो(ले)पयेद् रोमकूर्चेण शुष्कां शुष्कामनुक्रमात् ॥ २२ ॥
१ द. सवरु । २ द. त्व । ३ द. नं । ४ द. परो क्रियाः । ५ द. न्न । ६ द. सम्रस्यतार्था ।
७ द. शोषये च तसातयो; मुद्रित पुस्तके ‘शोषयेच्च तमातपे’ इति स्यात् । ८ मुद्रित पुस्तके ‘श्रपयेदि’ति
स्यात् । ९ द. पाद्य । १० द. ष्का । ११ द. वारो । १२ द. स्पृं । १३ द. मौ । १४ द. नं स्या ।
१५ द. काले कालेषु इत्ययं पाठः । १६ द. सिरा । १७ मुद्रित पुस्तके ‘बन्धने च प्रकुर्वीत पूर्वोक्त-
विधिना क्षितौ’ इति स्यात् ।
वा. ७४

५८६ समराङ्गणसूत्रधारे
तोयेन हस्त(१कूर्वाचि ? ) प्रदातव्यो विचक्षणैः ।
विधिनेवं कृतं श्रेष्ठं शिक्षिकाभूमिबन्धनम् ॥ २३ ॥
बन्धनं कुड्यभूमेरथ यथावत् कथ्यतेऽधुना ।
स्नुहीवास्तुककूष्माण्डकुँदालीनामुपाहरेत् ॥ २४ ॥
क्षीरमन्यतम(४स्यापामामीस्येक्षुरकस्य ? ) च ।
(५तेषाँणां वा६गसूत्रे ? ) सप्तरात्रं निधापयेत् ॥ २५ ॥
(७सिँहपासनर्नििम्बानां त्रिफलव्याधेर्यांतयो९ ? )
सं१०मो(मा)हरेद् यथालाभं (कथया ? )कुटजस्य च ॥ २६ ॥
कषायका(क्षा)रयुक्तेन सामुद्रलवणेन च ।
(११पूर्वा कुँड्यं रामं कृत्वा कषायैः परिषे परिषेभयतु ? ) ॥ २७ ॥
चिक्कण(णां ? ) मृदमादाय स्थूलपाषाणवर्जिता(म्) ।
(मानुषां ?)स्ताद्द्विगुणान् (न्य)१२स्यै(स्व१३दय)वा(च?)लु१४कामृदा(द)म् ॥
ककुभस्य (स्कैन्दचाधा)१५न्माषाणां शाल्मलेरपि ।
श्रीफलानां रसं तद्वद् दद्यात् कालानुरूपतः ॥ २९ ॥
पूर्वकालानुसारेण यत् प्रोक्तं बन्१६धनं क्षितेः ।
तत् सर्वं सिकतायुक्तं कृत्वैकत्र (न)वं बुधः ॥ ३० ॥
(१७कुद्यमाद्यमाल्यापातं म ?)हस्तिचर्मप्रमाणतः ।
(विशेषां ण्याथ प्रतिक्षिपेत् तोयं कुर्यादशसन्निभाम् ?) ॥ ३१ ॥
विशुद्धं२१ विमलं२२ स्निग्धं पाण्डुरं मृदुलं स्फुटैम्२३ ।
पूर्वोदितां समादाय विधिवत् (कैटकंकैरीम्२४ ?) ॥ ३२ ॥
१ द. 'कूर्वां च । २ द. मैश्चा । ३ द. कदा । ४ मुद्रित पुस्तके 'स्यापामार्गस्येक्षुरकस्य' इति
स्यात् । ५ द. षा । ६ द. तं । ७ द. सिंस' । मुद्रित पुस्तके 'शिंशपासननिम्बानं त्रिफलाव्याधि
घातयोः' इति स्यात् । ८ द. बि । ९ द. योः । १० द. समोहारे व्यापात्लाभं । ११ मुद्रित पुस्तके
'पूर्वं कुड्यं समं कृत्वा कषायै परिषेचयेत्' इति स्यात् । १२ द. ङ्यं । १३ मु. पु. 'क्षोदयेत्' इति
स्यात् । १४ मु. पु. 'रसं दद्या' इति स्यात् १५ द. लैं । १६ द. 'ने क्षितेः । १७ मुद्रित पुस्तके
'कुड्यमालेपयेत् पूर्वं' इति स्यात् । द. कुड्यमालेयपोतं मं । १८ द्वां । १९ लां । २० द. र्ध्या ।
२१ द. रा । २२ लां । २३ द. टा । २४ द. कटशर्करा । मु. पु. 'कटशर्कराम् ।

भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः । ५८७
तां कुट्टयित्वा घृष्ट्वा च कल्कं कुर्याद् विचक्षणः ।
पूर्वोक्तभक्तभागं च निर्यासांश्च प्रदापयेत् ॥ ३३ ॥
(विष्वङ्क ?) यदि वा दद्यात् (कूटसर्करया ?) समम् ।
त्रीन् वारा(न्) लेपयेत् कुड्यं पूर्वोक्तेन विचक्षणः ॥ ३४ ॥
हलेन हस्तमालिप्य प्रदद्यात् (कूटकूर्तकाम् ?) ।
जायते विधिनानेन कुड्यबन्धनमुत्तमम् ॥ ३५ ॥
साम्प्रतं कथयिष्यामः पट्टभूमिनिबन्धनम् ।
बिम्बाबीजानि संगृह्य त्यक्त्वा तेषां मलं बुधः ॥ ३६ ॥
एवं विस्रुद्ध(शोध्य) निष्पावान् यदि वा(न्य ?) शालितण्डुलान् ।
तेषामन्यतमं श्लक्ष्णं पिष्ट्वा पात्रे विपाचयेत् ॥ ३७ ॥
पट्टमालिप्य बन्धेन पूर्वोक्तमिवा(विधिमा)चरेत् ।
पूर्वोक्त(निर्यासा पुना विधातत्यः ?) कटशर्कराम् ॥ ३८ ॥
तोयेन तां (प्रचांकृत्य ?) पटमालेखयेत् तथा ।
अनेन विधिना बन्धश्चित्रकर्मणि शस्यते ॥ ३९ ॥
विधिनान्येन वा कुर्यात् (सौदानां ?) भूमिबन्धनम् ।
(प्राद्यचामिकतालपेंड्कुनिर्यांस ?) समन्विताम् ॥ ४० ॥
निर्याससंयुतां दद्यात् त्रिस्ततः कटशर्करीम् ।
(पोटांगनां ?) भूमिबन्धोऽयं विक्षेपठ्यः प्रयत्नतः ॥ ४१ ॥
(गोमयेन कटंपेने शैस्तदनन्तरम् ?) ।
(कैटशर्करयुक्तिर्वारास्त्राक्तर्च्चकेन च ?) ।
(यंथा पन्यत्तोस्वां पश्चाद् भूमिबन्धः कटेपिहैः ?) ॥ ४२ ॥
१ मुद्रित पुस्तके ‘कटशर्करया’ इति स्यात् । २ द. पूर्वकेन वि°। ३ द. क्रूर कूर्तकां । मुद्रित
पुस्तके ‘कट शर्कराम’ इति च स्यात् । ४ द. द्य। ५ द. स्तमालिप्य प्रदद्या त्यक्तवा° इत्याधिकः पाठः ।
६ द. ता । ७ द. म । ८ मुद्रित पुस्तके ‘निर्यासुयुतां विधाय’ इति स्यात् । ९ मुद्रित पुस्तके
‘द्रवीकृत्य’ इति स्यात् । १० द. पाटमालेपयेन्नयाः । ११ द. र्मा । १२ मुद्रित पुस्तके ‘पट्टानाग’
इति स्यात् । १३ द. पंत्रि । १४ द. रं । १५ मु. पु. ‘पट्टानाग’ इति स्यात् । १६ द. मोमर्येन
कटं लिंप्नेशे । १७ ‘कटशर्करया युक्तैर्वारान्त्रीन् कूर्चकेन च’ इति स्यात् । १८ द. वारास्त्रीकूर्च' ।
१९ मुद्रित पुस्तके ‘यथा पट्टे तथैव स्याद् भूमिबन्धः पटेऽपि सः’ इति स्यात् । २० द. तश्वां ।
२१ द. ह।

५८८ समराङ्गणसूत्रधारे
इति निगदितमेवं लक्षणं वर्तिकाना-
(मिहकपर्दंकुड्यक्ष्मानिविविविधेश्च ?) ।
इदमखिलमवैति प(ग्र)न्थतो योऽर्थतश्च
(प्रतिवति स विधातुर्विभ्रमस्यौस्य योगात् ?) ॥ ४३ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
भूमिबन्धो नामैक( म¹ द्वि²)सप्ततितमोऽध्यायः ॥
अथ लेप्यकर्मादिकं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।
लेप्यकर्म ससल्लक्ष्म (लै³क्षा ?)लक्ष्मे च कथ्यते ।
वापीकूपतटाकॉ⁴नि पद्मिन्यो दीर्घिकास्तथा ॥ १ ॥
वृक्षमूलं नदीतीरं गुल्ममध्यं तथैव च ।
मृत्तिकानामिति क्षेत्राण्युक्तान्येतानि तत्त्वतः ॥ २ ॥
तासां वर्णः सिताक्षौद्रसन्निभो गौर एव च ।
कपिलै⁵श्चेति ते स्निग्धाः शस्ता विप्रादिषु क्रमात् ॥ ३ ॥
(इन्द्रांशी ?) मृत्तिका ग्राह्या स्थूलपाषाणवर्जिता ।
शाल्मलीश(मा)षककुभं(भ)मधूकत्रिफलोद्भवम् ॥ ४ ॥
रसं विनिक्षिपेत् तस्यां (पं⁶प्रेक्ष्यस्यसिकथितां चपि ?) ।
क्रमुकं(चनका ?)बिल्वे सटालोमालि र्वाजिनः ॥ ५ ॥
गवां रोमाणि वा दद्यान्नालिकेरस्य क(व)ल्कलम् ।
मृदां संयोज्य मृद्दीयाद् दद्याद् वा द्विगुणांस्तुषान् ॥ ६ ॥
(वाँ⁹लुकातीवती चापि तं⁷पा⁸सांयोगयेन्मृदम् ?) ।
भागद्वयं मृत्तिकाँग्यै¹⁰(यां) कौ¹²र्पासांशेन मिश्रयेत् ॥ ७ ॥
तदेकीकृत्य मृद्भागं तृतीयमुपरि क्षिपेत् ।
पूर्वोदितां सनि(न्नि)धाय ततश्च कटशर्कराम् ॥ ८ ॥
१ द. ट । २ द. भ्यास । ३ मुद्रित पुस्तके ‘लेखा’ इति स्यात् । ४ द. गा । ५ द. ला ।
६ मुद्रित पुस्तके ‘प्रक्षिप्य सिकतामपि’ इति स्यात् । ७ द. ता अ । ८ द. वर्जिताः ९ मुद्रित पुस्तके
‘वालुका यावती चापि तावतीं योजयेन्मृदम्’ इति स्यात् । १० द. त । ११ द. याः । १२ द. क ।