साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । ५७

• मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टादशारं महाचक्रमुत्पद्यते
• तन्निर्गतात्—
  'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
  साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
  इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान चित्रयति ।
  शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
  रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
  वक्रोक्तिजीवितकारः ।
  वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
  अस्यैव—
  'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
  सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
  इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा-
  न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥'
  इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
  'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
  यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
  इत्युक्तम् ॥
  वाचस्पतिमिश्रः ।
  सर्वतन्त्रस्वतन्त्रविद्योऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-
  शूलबन्धो यथा—
  मानुषो राजत स्तादृग्ललोवधृष्टेशदेवताम् ।
  तां शिदावारितां सिद्धाब्दमितां हि स्तुतां स्तुहि ॥ ६ ॥
  शक्तिबन्धो यथा—
  मारिपादये रलेन्द्यानु सानु गानेदमद्य हि ।
  हिमात्सूतादिपांसुं ए सं वन्दित्नृपद्मन्द्र् ॥ ७ ॥
  हलबन्धो यथा—
  मातङ्गाङ्कनिधिनाङ्गुल पादं समुद्धतम् ।
  वलूलित्वा रिरूस्त निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
  एतैः षडक्षरैस्तिसृभिर्ऋग्भिर्युक्तो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । श्लोका टिप्पणी पुस्तके
  द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे
टस्य काश्मीरकत्वमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना-
रम्भे—‘....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू-
पश्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....’ इति निर्दिशति ।
अभिनवगुप्तस्य समयस्त्वलेखात् ( १०७१ ) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश-
संकेताख्यटीकासमयः ( १२१६ ) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । ( १२१६-१०७१=
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपद्यत
इति परीक्षणीयम् ॥
रुद्रटः ।
अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः—
‘किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥’
इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृते वेदां-
१ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यातौ दर्पणोयवन्धप्रकार-
न्यूनतापूर्तौ च खड्गादिवन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र
खड्गवन्धो यथा—
मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा ।
साराराद्धस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥
माता नतानां संघह. धियां वाधितसंभ्रमा ।
मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥
मुसलवन्धो यथा—
मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा ।
जातलीला यथासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥
चापवन्धो यथा—
मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारवप्रदा च धीः ।
धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥
वाणवन्धो यथा—
माननापरुषं लोकदेवी सदस सन्नम ।
मनसा साद्रं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७
मुसलचापबाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्दशारं महाचक्रमुत्पद्यते
तन्निर्गतात्—
'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति श्लोकाज्जायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति ।
शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भ. । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
अस्यैव—
'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा-
न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥'
इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
यस्य सर्वानरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
इत्युक्तम् ॥
वाचस्पतिमिश्रः ।
सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रधियोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-

शूलबन्धो यथा—
मानुषो राजत स्वासूहोढकूतेशदेवताम् ।
तां सिपापासितां सिद्धाद्धसितां हि सतां स्तुहि ॥ ६ ॥
शक्तिबन्धो यथा—
नाहिपारये रघेन्द्यानु सानु मानेयमप्र हि ।
हिमातद्वादिपासुं प कं कश्चिन्नमुच्यतम् ॥ ७ ॥
हलबन्धो यथा—
मातङ्गानङ्गविधिनामुना पादं तमुद्यतम् ।
बहुदिवा सिरस्त्य सिद्धालाहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
एतैः पञ्चादिशूलेनगर्भितैरष्टभो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषेण दिशन्ती प्रान्तश्लोके
द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे
दना ... प्रतिदम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविर्निदर्श-
र्शने—'···सितागमप्रसिद्धदर्शनिरतस्तदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्सा-
रित्सारस्वतो राजानककुलतिलको मम्मटनामा देशिकवरः···' इति निर्देशा-
त्प्रतिपादितसमयभेदात् (१०७१) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश-
कर्त्तुः प्रस्थानस्य (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७
१४५ इति समयभेदम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपप-
दकं परीक्षणीयम् ॥
रुद्रटः ।
अयं च रुद्रटोऽपि महाकविर्वाक्पतिराजदेवात्प्राचीनः । यत —
'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम्।
जानन्नप्यन्यथयत्यनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरेर्गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥'
इत्ययं श्लोको नामलीलाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
श्लेषसम्बन्धे, 'अपरो वामनभट्टः, वेद नामेति गर्वं तत्यजेत् नेदं-
... ... ... लक्षणम् समुपन्यस्ये दर्शनीयबन्धका-
... प्रकाशन्ते । तत्र
गद्यबन्धो यथा—
नवजलधरसंकाशमुद्रितगगनहृदया ।
सचमत्कारा नित्यं नर्तितशिखण्डिश्रमा ॥ १ ॥
नवदूर्वादलं स्पृष्ट्वा श्रिया वाञ्चितमध्वपा ।
वन्येष्वप्येषु राजन्ती न मे दिष्ट्यादृशाद्विजा ॥ २ ॥
मुसलवन्धो यथा—
सारसीयं सदाचारा मुग्धानङ्गं लसद्द्विजा ।
उल्लङ्घ्य पयोधरद्वन्द्वं शरीरं मादवी ॥ ३ ॥
चामरबन्धे यथा—
सारसीयं सदाचारा मुग्धानङ्गप्रदा च धीः ।
धीरा संवीक्ष्य सच्छास्त्रात्पूर्विकं सन्मदास्पदम् ॥ ४ ॥
दण्डबन्धे यथा—
सत्यसङ्गतां संवीक्ष्यं सदाङ्गं मङ्गदं ।

भूमिका । ७७
शुद्धश्चापदपदःशशिशकलचूडामणिरटभिः कीर्तिद्दष्टारं मलयसुगन्धे
तन्निगात्—
‘शतानन्दापरारख्येन भट्टवामकटसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥’
इति श्लोकाद्दश्यते । शिशुपालवधार्थावितलक्षणोऽयं ग्रन्थः यस्य टिप्पणी ।
शृङ्गारतिलकस्य च रुद्र इति ननु रुद्रटः । एष च पिशुनमते मौल—‘शतान-
न्दोऽपरार्विख्या पुनरपि रुद्रः प्रमाद्यति’ इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम यस्यालङ्कारग्रन्थः । यस्य रचयिता राजानककुन्तक इति
प्रसिद्ध—
‘संरम्भः करिणीतटोज्वलपयोध्वंसाभियोगोन्मुखः
सद्यः केवलमेव यातिनमतांनित्यन्तो दैवाद्दृष्ट्वा दिनम् ।
इत्यामोहितहृदयप्रह्लादपदतादायैर्गुणानाङ्गणै-
र्ग्योऽसौ हृद्य समग्रमेतदित्थं सावद्यविद्याने जनैः ॥’
इति वक्रोक्तिजीविते द्वितीयोन्मेषान्ते । यस्य तु—
‘काव्यस्यान्तश्चमत्कारकारिवैदग्ध्यभङ्गीभणितिरूपं वक्रोक्तिकथितं ।
यस्य सर्वोद्दलाङ्कारतोदिता ग्रन्थ एव स किञ्चिद् वो मया ।’
इत्यायुक्तम् ।
नवमपिशुनः ।
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

The provided image is completely blank and contains no text. Please provide an image with visible text to transcribe.

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः।
प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनार्हम् ( ३-६ पृ.)।
काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि ( ६-२० पृ.) तत्र
‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगतटिप्पण्यो
दर्शनार्हा ॥
द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा संकेत( ३३ पृ०)पदगता टिप्पणी दर्शनार्हा ।
इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम्
( ३७-५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्वावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे- 'विभावेन-’ ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । उत्तमादिस्वरूपजिज्ञासुभिर्नेत्रृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः 'वामन-’ ( १०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युद्धेया. । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिरवश्यमनुसंधेया । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनार्हाणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या अनिसंधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ.) ।
यक्षादीनां स्वरुपाणि ( १६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
तत्र 'प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे-व्यञ्नावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनार्हं चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषजा-
तानामन्येषा चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृशनकाव्यान्यवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्ड्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविक्कलाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी ।
त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥
जयपुरराजधानी ⁠} इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनाही विषयाः ।
प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलानिरूपणं वस्तुतो दर्शनाहम् ( ३-६ पृ. ) ।
काव्यस्वरूपनिर्वचनवसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र
‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताटिप्पण्यो
दर्शनाहाः ॥
द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा सङ्केत( ३३ पृ० )पदगता टिप्पणी दर्शनाहा ।
इतरग्रन्थद्विरिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम्
( ३७-५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्तावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे—'विभावेन-' ( ७२ पृ. ) इत्यारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । उत्तमादिरूपपजितामुनिर्नैतॄलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ. ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त.पुरसहायाः किंविधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभि. ‘वामन-’ ( १०३ पृ. ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युन्नेया । साधारणीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिरवश्यमनुसन्धेया. । स्वदारगुत्प्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या अनिष्टधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसम्मतिर्दष्टव्या ( १४१ पृ. ) ।
शृङ्गारार्चेना स्वरूपाानि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
तत्र ‘प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्जनावृत्ते. स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनाहं चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
अथात्र नाटकारीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेपजा-
तानामम्येषां चोचावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पगोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृश्यकाव्यान्यवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । श्रीमन्ता हॉल्ल्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नावियकूलाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी ।
त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः।
जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः।
प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनार्हम् (३-६ पृ.)।
काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि (६-२० पृ.) तत्र
‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगता टिप्पण्यो
दर्शनार्हाः ॥
द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा संकेत (३३ पृ.) पदगता टिप्पणी दर्शनार्हा ।
इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदानां निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम्
(३७-५६ पृ.) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्तावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे—‘विभावेन-’ (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । उत्तमादिखरूपजिज्ञासुभिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि (९७-१०० पृ) । पुरा भारतवर्षेऽन्तःपुरसहायाः किग्विधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः ‘वामन-’ (१०३ पृ.) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युन्नेया । साधारणीलक्षण (११७ पृ.) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिरवद्यमनुसंधेयाः । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागेङ्गितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या संनिधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्दृष्टव्या (१४१ पृ.)।
शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि (१६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
तत्र ‘प्रधान-’ (२४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्नावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनार्हं चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
यथात्र नाटकादीनां दशरूपकाणां नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषज्ञा-
पनान्मन्येषां चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुलं न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृश्यकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । 'सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । धीमता हॉल्‌साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
(१९-२०।३४) मुद्रापितास्तेऽपि नाविकालाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो वापुदेव इति त्रयी ।
त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
सं ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥
जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

३
पृष्ठस्य पङ्क्तौ पृष्ठस्य
दैन्यम् ... ... १४७ १२ भावपदनिरुक्तिः ... १६७
श्रमः ... ... १४८ ७ रसभेदाः ... ... १६८
मदः ... ... १४८ १४ तत्र, शृङ्गारः ... १६९
जडता ... ... १४९ ७ विप्रलम्भ } ... १६९
उग्रता ... ... १५० ३ सम्भोगः }
मोहः ... ... १५० ११ विप्रलम्भस्वरूपम् १७०
विबोध ... ... १५१ ३ विप्रलम्भभेदाः ... १७०
स्वप्नः ... ... १५१ ११ तत्र, पूर्वरागः १७०
अपस्मारः ... ... १५२ ८ कामदशाः ... १७१
गर्वः ... ... १५२ १३ तत्र, मरणे विशेषः १७३
मरणम् ... ... १५३ २ कामदशासु विशेष १७४
आलस्यम् ... ... १५३ ७ पूर्वरागभेदः ... १७४
अमर्ष ... ... १५४ ५ मान } ... .. १७४ १६
निद्रा ... ... १५४ ११ कोपः }
अवहित्था ... ... १५५ २ ईर्ष्यामान ... १७६ ८
औत्सुक्यम् ... ... १५५ ८ मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७
उन्माद ... ... १५६ २ प्रवासः ... ... १७७ १६
शङ्का ... ... १५७ २ दश कामदशा ... १७८ ४
स्मृति ... ... १५७ १० प्रवासभेदा ... १७८ १७
मतिः ... ... १५८ २ शापादिप्रलम्भ ... १८० ८
व्याधि ... ... १५८ ८ सम्भोग ... १८१ ६
त्रास ... ... १५८ १२ सम्भोगभेदाः ... १८२ ४
व्रीडा ... ... १५९ ५ हासः ... ... १८३ ३
हर्ष ... ... १६० ८ हास्यभेदा ... १८३ ८
असूया ... ... १६० ५ करुण ... ... १८४ ५
विषाद ... ... १६० ११ करुणविप्रलम्भाख्यानम् १८५ १३
धृतिः ... ... १६१ ६ रौद्रः ... ... १८६ ३
चपलता ... ... १६१ १४ रौद्रपरिहारस्य भेदाख्यानम्
ग्लानि ... ... १६२ ८ वीर ... ... १८७ ३
चिन्ता ... ... १६२ १६ दानवीरः } ... १८७ ४
वितर्क ... ... १६३ ७ धर्मवीरः }
संचारिभेदः ... १६४ ५ युद्धवीरः } ... १८७ १८
सात्त्विक ... ... १६५ ८ दयावीरः }
सात्त्विकभेदाः ... १६५ =
सात्त्विकभेदेषूदाहरणानि १६५ ७

२
पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ
औदार्यम् ... ... १०७ २ | माधुर्यम् ... ... १३०
नायिकाभेदाः ... ... १०७ ४ | प्रगल्भता ... ... १३० १४
स्वकी... ... ... १०७ ९ | औदार्यम् ... ... १३० १९
मुग्धा . . ... १०८ ३ | धैर्यम्... ... ... १३१
मध्या... ... ... ११० ४ | लीला... ... ... १३१ १४
प्रगल्भा ... १११ ३ | विलासः ... ... १३२ २
मध्या धीरा ⎫ | विच्छित्तिः ... ... १३२ १०
मध्या धीराधीरा ⎬ ११३ ७ | विव्वोकः ... ... १३३ २
मध्याधीरा ⎭ | किलकिञ्चितम् ... १३३ ९
प्रगल्भा धीरा... ... ११४ ८ | मोट्टायितम् ... ... १३४ २
प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ | कुट्टमितम् ... ... १३४ ८
प्रगल्भाधीरा ... ... ११५ ४ | विभ्रमः ... ... १३४ १४
भेदाख्यानम् ... ... ११५ ७ | ललितम् . ... १३५
परकीया ... ... ११६ २ | मदः ... ... ... १३५ ११
कन्या... ... ... ११६ ११ | विहृतम् ... ... १३६ ४
वेश्या .. ... ११७ ३ | तपनम् ... ... १३६ ८
भेदाख्यानम् ... ... १२० २ | मौग्ध्यम् ... ... १३७ २
स्वाधीनभर्तृका ... ... १२० ७ | विक्षेपः ... १३७
खण्डिता ... . १२० १० | कुतूहलम् ... ... १३७ १३
अभिसारिका ... ... १२० १३ | हसितम् ... ... १३८
अभिसारिकाभेदाः ... १२१ ३ | चकितम् ... ... १३८
अभिसरणस्थानानि ... १२१ ११ | केलिः... ... १३८ १४
कलहान्तरिता ... ... १२२ ३ | मुग्धाकन्ययोरनुरागेङ्गितानि १३९ २
विप्रलब्धा ... ... १२२ १० | सर्वासामनुरागेङ्गितानि १३९ ६
प्रोषितभर्तृका... ... १२२ १५ | दूतः ... ... ... १४१
वासकसज्जा ... ... १२३ ६ | दूतीगुणाः ... ... १४२ ३
विरहोत्कण्ठिता ... १२३ १३ | प्रतिनायकः ... ... १४२ ८
भेदाख्यानम् ... १२४ ६ | उद्दीपनविभावाः ... १४२ १३
नायिकाऽलङ्काराः ... १२७ २ | अनुभावाः ... ... १४३ ८
तत्र, अङ्गजाः ... ... १२८ २ | सात्त्विकाः ... ... १४४ २
भाव ... १२८ ८ | तत्र, स्तम्भादयः ... १४४ ६
हेला ... १२८ १६ | तन्मूर्च्छना लक्षणानि १४४ १०
शोभा ... १२९ ७ | व्यभिचारिणः ... ... १४६ ३
कान्तिः ... १२९ १२ | तत्र, निर्वेद ... ... १४६ १३
दीप्तिः ... १२९ १६ | धृतेः ... ... १६७ ३

३
पृष्ठस्य पक्तौ | पृष्ठस्य पक्तौ
दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७ ६
श्रमः ... .. १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५
मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... १६९ २
जडता ... ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५
उग्रता ... ... १५० ३ | संभोगः }
मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भरूपम् १७० २
विबोधः ... ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४
स्वप्नः .. ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वरागः १७० ६
अपस्मारः ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४
गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः १७३ २
मरणम् ... १५३ २ | कामदशासु विशेषः १७४ ६
आलस्यम्... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९
अमर्षः ... १५४ ५ | मानः } ... १७४ १६
निद्रा ... ... १५४ ११ | कोपः }
अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामानः ... १७६ ८
औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७
उन्मादः ... . १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६
शङ्का ... ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४
स्मृतिः ... ... १५७ १० | प्रवासभेदा ... १७८ १७
मतिः ... ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८
व्याधिः ... ... १५८ ८ | संभोगः ... . १८१ ६
त्रासः ... ... १५८ १२ | संभोगभेदाः ... .. १८२ ४
व्रीडा ... ... १५९ ५ | हास्यः ... ... १८३ २
हर्षः ... ... १५९ ८ | हास्यभेदाः .. .. १८३ ८
असूया ... ... १६० ५ | करुणः ... ... १८४ १५
विषादः ... ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भात्करणस्य भे-
धृतिः ... ... १६१ ६ | दाख्यानम् ... १८४ १३
चपलता ... ... १६१ १४ | रौद्रः ... १८६ २
ग्लानिः ... १६२ ८ | युद्धवीरात्करणस्य भेदाख्या-
चिन्ता ... ... १६२ १६ | नम् ... ... १८७ २
वितर्कः ... ... १६३ ५ | वीरः ... ... १८७ ४
संचारिभावः ... ... १६४ ५ | दानवीरः }
स्थायिभावः ... ... १६४ ९ | धर्मवीरः } ... ... १८७ १०
स्थायिभावभेदाः ... १६५ २ | युद्धवीरः }
स्थायिभावभेदलक्षणानि १६५ ५ | दयावीरः }

पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ
औदार्यम् ... ... १०७ २ | माधुर्यम् ... ... १३० ४
नायिकाभेदाः ... १०७ ४ | प्रगल्भता ... ... १३० ११
स्वस्त्री... ... १०७ ९ | औदार्यम् ... ... १३० १६
मुग्धा... ... १०८ ३ | धैर्यम्... ... १३१ ४
मध्या... ... ११० ४ | लीला... . ... १३१ ११
प्रगल्भा ... १११ ३ | विलासः ... ... १३२ २
मध्या धीरा | विच्छित्ति ... ... १३२ १०
मध्या धीराधीरा } ११३ ७ | विव्वोकः ... ... १३३ २
मध्याधीरा | किलकिञ्चितम् ... १३३ ९
प्रगल्भा धीरा... ... ११४ ८ | मोट्टायितम् ... ... १३४ २
प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ | कुट्टमितम् ... ... १३४ ८
प्रगल्भाधीरा ... ११५ ४ | विभ्रमः ... ... १३४ १६
भेदाख्यानम् ... ... ११५ ७ | ललितम् ... ... १३५ २
कुलटा ... ... ११६ २ | मदः ... ... १३५ ११
धन्या... ... ११६ ११ | विहृतम् ... ... १३६ ४
वेश्या... ... ११७ ३ | तपनम् ... . ... १३६ ९
भेदाख्यानम् ... ... १२० २ | मौग्ध्यम् ... ... १३७ २
स्वाधीनभर्तृका ... १२० ७ | विक्षेप ... ... १३७ ८
खण्डिता ... . १२० १० | कुतूहलम् ... ... १३७ १४
अभिसारिका ... ... १२० १३ | हसितम् ... ... १३८ २
अभिसारिकाभेदाः ... १२१ ३ | चकितम् ... ... १३८ ९
अभिसार्याख्यानानि ... १२१ ११ | केलिः... ... १३८ १४
कलहान्तरिता ... १२२ ३ | मुग्धाऽन्ययोरनुरागोद्भितानि १३९ २
विप्रलब्धा ... ... १२२ १० | सर्वासामनुरागोद्भिन्नानि १३९ ९
प्रोषितभर्तृका... ... १२२ १५ | दूतः ... ... ... १४१ २
वासकसज्जा ... ... १२३ ६ | दूतीगुणाः ... ... १४२ ३
विरहोत्कण्ठिता ... १२३ १३ | प्रतिनायकः ... ... १४३ ८
भेदाख्यानम् ... ... १२४ ६ | उद्दीपनविभावाः ... १४२ १३
नायिकाऽलङ्काराः ... १२७ २ | अनुभावाः ... ... १४३ ८
रूपं, तेजः ... .. १२८ २ | सात्त्विकाः ... ... १४४ २
दीप्तिः ... .. १२८ ८ | तत्र, स्तम्भादयः ... १८४ ५
कान्तिः ... १२८ १६ | स्तम्भादीनां लक्षणानि १४४ १०
शोभा ... ... १२९ ५ | व्यभिचारिणः ... ... १४६ २
कान्तिः ... .. १२९ १२ | तत्र, निर्वेदः ... ... १४६ १२
दीप्तिः ... ... १२९ १६ | आवेगः ... ... १४७ ३

३
पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ
दैन्यम् ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः .. १६७ ६
श्रमः ... १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५
मदः ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... ... १६९ २
जडता ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५
उग्रता ... १५० ३ | सम्भोग }
मोह ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २
विबोधः ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४
स्वप्नः ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वराग १७० ६
अपस्मार ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४
गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेष .. १७३ २
मरणम् ... १५३ २ | कामदशामु विशेषः १७४ ६
आलस्यम् ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९
अमर्ष ... १५४ ५ | मान } ... .. १७४ १६
निद्रा ... १५४ ११ | कोपः }
अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८
औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपाया ... १७७ ७
उन्माद ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६
शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४
स्मृति ... १५७ १० | प्रवासभेदा ... १७८ १७
मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८
व्याधि ... १५८ ८ | रसोक्ति ... १८१ ६
त्रास ... १५८ १२ | रसोक्तिभेदाः .. १८२ ४
व्रीडा ... १५९ ५ | हास्य ... ... १८३ ३
हर्ष ... १५९ ८ | हास्यभेदाः ... १८४ ८
असूया ... १६० ७ | हास्य ... १८४ १०
विषाद ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भस्वरूपस्य भे-
धृति ... १६१ ६ | दाभेदवर्णनम् .. १८५ १३
चपलता ... १६१ १४ | रौद्रः .. ... १८६ २
ग्लानि ... १६२ ८ | शृङ्गाररसस्य भेदास्त-
चिन्ता ... १६३ २२ | त्रत्य ... ... १८७ -
वितर्क ... १६३ ७ | दीप्त ... ... १८७ ५
अथ रसनिरूपणम् ... १६४ ५ | इत्येतेषां
रसनिरूपणम् ... १६४ ५ | पूर्वोक्तेषु
रसविशेषनिदर्शनम् ... १६७ ५ | षड्दीप्ताः ... ... १८७ १८
रसनिदर्शनोदाहरणानि ... १६७ ७ | इत्येवंरूपाः

२
पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ
औदार्यम् ... . १०७ २ | माधुर्यम् .. ... १३० ४
नायिकाभेदाः ... १०७ ४ | प्रगल्भता .. ... १३० ११
स्वस्त्री .. . १०७ ९ | औदार्यम् ... ... १३० १८
मुग्धा . . ... १०८ ३ | धैर्यम् ... . १३१ ४
मध्या... . ११० ४ | लीला ... १३१ ११
प्रगल्भा ... १११ ३ | विलास ... १३२ २
मध्या धीरा ⎫ | विच्छित्ति .. ... १३२ १०
मध्या धीराधीरा ⎬ ११३ ७ | विव्वोक १३३ २
मध्याधीरा ⎭ | किलकिञ्चितम् .. १३३ ९
प्रगल्भा धीरा ... ११४ ८ | मोहायितम् .. . १३४ ३
प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ | कुट्टमितम् ... १३४ ८
प्रगल्भाधीरा . .. ११५ ४ | विभ्रम .. १३४ १४
भेदाख्यानम् . ११५ ७ | ललितम् १३५
कुलटा . ... ११६ २ | मद ... ... १३५ ११
कन्या... ... ११६ ११ | विहृतम् १३६ ४
वेश्या .. ... ११७ ३ | तपनम् १३६ ९
भेदाख्यानम् . १२० २ | मौग्ध्यम् १३७ २
स्वाधीनभर्तृका . १२० ७ | विक्षेप १३७ ८
खण्डिता ... १२० १० | कुतूहलम् १३७ १४
अभिसारिका . १२० १३ | हसितम् .. . १३८
अभिसारिकाभेदा ... १२१ ३ | चकितम् . १३८
अभिसारस्थानानि . १२१ ११ | केलि . ... १३८ १४
कलहान्तरिता ... १२२ ३ | मुग्धाकन्ययोरनुरागेङ्गितानि १३९ १
विप्रलब्धा ... . १२२ १० | सर्वामामसुरागेङ्गितानि १३९ ८
प्रोषितभर्तृका १२२ १५ | दूत्य १४१ ६
वासकसज्जा ... १२३ २ | दूतीगुणा . ... १४२ ३
विरहोत्कण्ठिता १२३ १३ | प्रतिनायकः .. १४२ ८
भेदाख्यानम् ... १२८ २ | उद्दीपनविभावा १४३ ११
नायिकालङ्कारा १२८ २ | अनुभावा १४३ ८
तत्र, भाव . १२८ २ | सात्त्विका १४४ २
हाव १२८ ८ | तत्र, स्तम्भादय . १८४ ७
हेला .. १२८ १६ | स्तम्भादीना लक्षणानि १४४ १०
शोभा .. १२९ ५ | व्यभिचारिण ... . १४६ ३
कान्तिः १२९ १२ | तत्र, निर्वेद ... १४६ १२
दीप्तिः . १२९ १६ | आवेग ... ... १४७ २

३
पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ
दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७ ३
श्रमः ... . . १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५
मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः... ... १६९ २
जडता . ... १४९ ७ | विप्रलम्भ }
उग्रता ... ... १५० ३ | संभोगः } .. १६९ १५
मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २
विबोधः ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४
स्वप्नः ... ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वराग १७० ६
अपस्मार . १५२ ८ | कामदशा ... १७१ ४
गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः ... १७३ २
मरणम् ... १५३ २ | कामदशासु विशेष १७४ ६
आलस्यम्... ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९
अमर्ष ... १५४ ५ | मान }
निद्रा ... १५४ ११ | कोपः } ... ... १७४ १६
अवहित्था . . १५५ २ | ईर्ष्यामानः १७६ ८
औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७
उन्माद ... . १५६ २ | प्रवासः ... . १७७ १६
शङ्का ... . १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४
स्मृति ... १५७ १० | प्रवासभेदाः . . १७८ १७
मतिः . ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८
व्याधि ... १५८ ८ | संभोगः ... १८१ ६
त्रास ... १५८ १२ | संभोगभेदः ... १८२ ४
व्रीडा ... ... १५९ ५ | हास्य ... ... १८३ ३
हर्ष . ... १५९ ८ | हास्यभेदः ... १८३ ८
धृतिः ... ... १६० ५ | हास्य ... . १८४ ५
विषाद . ... १६० ११ | तत्र द्विविधस्याप्यस्य भे-
... ... १६१ ६ | दाष्टकम् .. १८५ १२
... ... १६१ १४ | रौद्रः ... ... १८६ २
... ... १६३ ८ | युद्धवीरादयश्चत्वारः
... . १६३ १६ | वीरभेद-
... ... १६३ ५ | गा ... ... १८७ २
... ... १६४ ५ | वीरः ... ... १८७ ४
... ... १६५ ५ | दानवीरः }
... ... १६५ ५ | धर्मवीरः }
... ... १६५ ५ | युद्धवीरः } ... १८७ १६
... ... १६५ ५ | दयावीरः }