साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चार-’ ( १।२।४५-५० ) इत्यादिना पञ्चाप्युपदिष्टाः । एतेन पूर्वं त्रय एव
हेत्वाभासा आसंस्ततः, पश्चात् पञ्चत्वमुपनीता इति व्यक्तम् । अत्र ‘विरुद्धासिद्धसं-
दिग्धमलिङ्गं काश्यपोऽब्रवीत्’ इति वैशेषिक-पदार्थधर्मसंग्रहकारः प्रशस्तपाद-
चार्योऽपि संवादी । एवं वृत्तौ जयनारायण-तर्कपञ्चाननोऽपि । तदेतन्महामहो-
पाध्याय-चन्द्रकान्ततर्काचार्य्य स्वभाष्यभूमिकायां स्पष्टमुक्तवान् । किञ्च, न्याय-
सूत्रापेक्षया वैशेषिकसूत्राणां प्रणयनशैलीसारल्यमपि तत्प्राचीनतामवगमयतीति
प्रत्यक्षं परीक्षकाणाम् । यद्यपि न्यायकोशभूमिकायां महामहोपाध्यायभीमा-
चार्येण विपरीतमुच्यते तन्न हृदयारोहीति द्रष्टव्यम् ।
प्रमाणैः प्रमेयपरीक्षणं न्यायः, नीयते प्रमेयसिद्धिरनेनेति वा । एषोऽक्षपादा-
परनामा महामुनिना गोतमेन न्यरूपि । दृष्टान्तद्वारपुरस्कारेण पदार्थतत्त्वज्ञान-
न्निःश्रेयसात्यन्तिकी परमात्मचिन्ता । अत्र पञ्च अध्यायाः । प्रत्यध्यायमाह्निकद्व-
यम् । सर्वसूत्राणि ५३९ । भगवतो गौतमस्य समये आयुर्वेद इव मन्त्रकाण्डोऽपि
दृष्टप्रत्यय आसीत्, तत एव दृष्टान्तविधया द्वयोरप्युपादानं वेदप्रामाण्यादरे कृ-
तम्—‘मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् २।१।६८’ इति। सारसा-
न्त्रिकोपगता मन्त्रा वदन्ते। आगमश्च-‘आगतं शिववक्त्रेभ्यो गतं च गिरिजामुखे ।
मतं श्रीवासुदेवस्य तस्मादागममुच्यते ॥’ इति शब्दार्थचिन्तामणौ निरस्तम् ।
तत्रापि-तत्पुरुषा घोर-सद्योजात-वामदेवे-शानेशाने पूर्वदक्षिणदिनेऽन्तर्बहिर्-
पाणि पद्य । तत्पुरुषादिसंप्रतिपादका मन्त्रास्तु तैत्तिरीये आरण्यके दशमप्रपा-
ठके श्रूयन्ते ॥
सांख्यं योगश्चेति समानतन्त्रे । तत्र तत्त्वानां संख्यानं यत्र स तत्त्वज्ञानं
कपिलापरनामा नारायणांशेन देवहूतिगर्भेण महर्षिणा कपिलेनोपदिष्टम् ।
तद्यथोक्तम्—‘पञ्चमे कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये सांख्यं
तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥’ इति भागवते ( १ । ३ । ३ ह. १० श्लो. ) । तच्चेह
सांख्यं निष्णातेरित्यादितदवशिष्टभूता सांख्यप्रवचनी तु देवहूत्यादनन्तरे
महर्षिणा कपिलेनोपदिष्टा । तद्यथोक्तम्—‘सप्तम्यामष्टमे चैव विविधे हरिर-
नघम् । दत्त्वात्म सम्पदं तत्र धौम्य निभृतः । यदि सांख्यं द्वयः
प्रादुर्वभूव ददा । इति स कपिलो नाम सांख्यप्रवर्तकः । इति भारते
विनिर्णयानुसारेण ज्ञायते । तदस्य प्रवृत्तेः शत प्रकृते र्न प्रकाशास्ते
बहुदिवसावतीर्णेन कालान्तरेण प्रकीर्णः । इदानीं सांख्यप्रवचनोक्तमेव
एतेन तत्त्वमाहात्म्यं सांख्यशास्त्रमिति ज्ञेयं न तु वार्ष्णगण्योपदिष्टम् । तत्र षड-
ध्यायीग्रन्थः, द्वितीये तृतीयेऽध्याये षष्टिस्तन्त्राख्या विषयाः कथिताः— “तं
षष्टिविषयं शास्त्रम्” इति दिङ्नागेन स्मरणात् । तत्र पञ्चविंशतितत्त्वप्रतीति-
घाटतः ‘ईश्वरनिषेधश्चैतत् ५ । ८० ’ इति सांख्यप्रवचनोक्तरीत्या पञ्चविं-
शतितत्त्वे तु ईश्वरः सुतराम् ।
१. न्यायसू. २।१।६८ । २. तैत्ति० आ० १०।२७।१ ।
१० । ४० । ४

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

भूमिका। ५३
नैरंगुनि । नैयंगिनिमेशद् द्विधा त्रिधा भूरिशो भवति ॥ द्रव्यात्पृथग्भूतो भवति
गुणो नियतनिन्द्रियग्राह्यः । तावत्तत्तात्पर्य्याऽव्यभिचारिभावादिभेषादय त्रेधा ॥ नित्यं
क्रियानुमेया द्रव्यविभागेन भवति मातर्थ । साऽरम्भाद्वा द्वेधा सकर्मिकाऽकर्मिका
चेति ॥ नियतिविशुणेष्वपि बहुषु द्रव्येषु विन्दमानेषु । एकाकारा बुद्धिर्भवति यत
सा भवेज्जाति ॥” इत्येवं शब्दविभागः । एष एवालंकारिकाणामनिमो जातिगुण-
क्रियाद्रव्याणामुल्लेखकृत्येव निदर्शनतान् । शब्दोऽर्थो रसश्च मुख्यः । शब्दो
वाच्यः, लाक्षणिकव्यंग्यसम्भा प्रागुपस्थानात्; अर्थो वाच्यः, लक्ष्यव्यंग्य-
तात्पर्येभ्यः प्रागवगमनात्, मुख्यतुल्य इति व्यपदिश्यते । रसस्तु सर्ववादि-
नामादरास्पदं मुख्य एव । रसादिशब्दस्य रसादिप्रत्यायने संकेताभावानाभिधा-
व्यापारः प्रभवति । अत एवानिषेयेन व्यभिनामूतस्य प्रतीतिराहित्याल्लक्षणापि
नाक्रमते । अभिधापूर्वरो हि लक्षणाव्यापार इति । अतएव च "साक्षात्सकेत-
विषयो मुख्यः ॥ मुख्यार्थबाधे निमित्ते प्रयोजने च भेदाभेदाभ्यामारोपितो गौणः ।
मुख्यार्थसंबद्धस्तत्त्वेन लक्ष्यमाणो लक्ष्यः ॥” इति सूत्र्यते । अथ तात्पर्याख्या
वृत्तिरपि संसर्गमात्रे विरतव्यापारा । इत्यगत्या अभिधादिपथातिशायिनी तुरीया
व्यञ्जनावृत्तौ रसादिवोधने स्फोटायनगतानुसारिभिरलंकारिकैरङ्गीकृता । यद्यपि
रसो न केनापि निह्नोतुं पार्यते तथापि तस्य बोधनव्यापारे वैमत्याद् विकल्पाः ।
व्यञ्जनावृत्तिप्रतिपाद्यो व्यङ्ग्यो हि वस्त्वलंकाररसादिलक्षणः, स तावत्प्रतीयमान
एव (छा० २३८ पृ०) । अन्येनाप्यन्ववाचि—'मुख्यादव्यतिरिक्तः प्रतीयमानो
व्यङ्गो ध्वनिः ।' ध्वनति, ध्वन्यते, ध्वननं चेति यथायोगमवधातव्यम् । अस्य
व्यतिरेकविधा, यथा खलु ध्वनिकारेण अङ्कुरिता, आलोककारेण पल्लविता;
लोचनकारेण पुष्पिता, तथैव प्रकाशकारेण फलिता, नान्येन केनापि कोऽपि
विशेषोऽद्यावधि वस्तुतोऽत्र प्राकाशि ॥
अथ प्रतीयमानो व्यङ्ग्यो ध्वनिरित्यपि रसादिवेदनभङ्गिमात्रम्, न प्रत्येक-
मर्थान्तरम् । यथा खलु व्यवहारभूमौ वाच्यस्तात्पर्यार्थो लक्ष्यो वेति । 'विभावानु-
भावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिः' (छा० ७२ पृ०) इति सर्ववादिसमता
भारतीया रसनीवी । एतदुक्तं भवति—कारणादीनां विभावनाव्यापारवत्त्वाद्
विभावादिपदाभिधाने दृष्टान्तमर्य्यादया विभावादिविभागलाभः । संयोगादिति सौत्र-
पञ्चम्या विभावानुभावव्यभिचारिणः समूहलम्बनतया रसं प्रति हेतुता प्रतिपन्नाः ।
तत्र शब्दोपहितरूपाणां विभावादीनां व्यापाराद् उत्पाद्योत्पादक-गम्यगमक-पोष्य-
पोषक-व्यङ्ग्यव्यञ्जकरूपा भावा वादिमिरादृताः । रसबोधने निरूपितदृशा अभि-
धातात्पर्ये निरस्ते अपि पुनर्मामासकमतेन लोल्लटादिभिरुत्प्रेक्ष्यमाणोऽभिधाया
दीर्घदीर्घतरो व्यापारो रसस्यानुकार्यगतत्वं च निरस्यते (सा. द. ८९ पृ० २५३
पृ०) “भट्टलोल्लटादयस्तु—रसस्य व्यङ्ग्यत्वमेवाङ्गीकुर्वन्ति” इति विवृत्तिग्रन्थस्तू-
पेक्ष्यः (८० पृ०) एव संयोगादिति बुद्धौ रसस्य विभावादेश्च उत्त । रकालिकः
सुदूरं निरस्तो मन्तव्यः । लक्षणापि निरस्तैव, यत्पुनस्तार्किकंमन्यैः र्थ रा
महिमभट्टप्रभृतिभी रसोऽनुमाप्य इत्यास्थीयते, तदपि तस्यानुकर्तृगतत्वेन

५६ साहित्यदर्पणे

स्यात्काव्यगतत्वं, न रूपिता ॥ शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः ।
अर्थतत्त्वेन युक्तं तु वदन्त्याख्यानमेतयोः ॥ द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यधी-
र्भवेत् । अभिधा भावता चान्या तद्भोगीकृतिरेव च ॥ अभिधाधामता याते
शब्दार्थालंकृती ततः । भावनाभाव्य एषोऽपि शृङ्गारादिगणो मतः ॥ तद्भोगीकृति-
रूपेण व्याप्यते सिद्धिमान्नरः । दृश्यमानाधवा नोङ्गे यात्वङ्गत्वमियं स्फुटम् ॥”
इति । तदित्थमन्यथान्यथा प्रतीयमानो नीत इत्यपि द्रष्टव्यम् । इति शब्दा-
र्थीयम् ॥
अथ श्रव्यदृश्यीयस्य शब्दार्थीयस्य च विभावनाद् व्याकरणनिशायीवार्थ-
वाचकत्वाश्रयणान्मीमांसादिसमयातिक्रान्तस्फोटवादाभ्युपगमान्न्यायादिविसंवादि-
व्यञ्जनारोहणाच्च साहित्यमलङ्कारशास्त्रं काव्यानुशासनं न कस्याप्यनुयायि पुच्छलग्नं वा
भवितुमर्हति, किंतु—
'प्रसत्तेर्यः पात्रं, तिलकमति'यं सूक्तरचना,
य आद्यः साधूनां श्रुतिचुलुकलेह्येन मधुना ।
यदात्मानो विद्याः, परिणमति यश्चार्थवपुषा,
स गुम्फो वाणीनां कविनृपनिषेव्यो विजयते ॥'
इत्येवमादिनिरूपितलिङ्गबलेन प्रधानमङ्गीति सिध्यति । अत एव मयाप्यवोचि—
'शब्दार्थयोरुक्तिविशेषसत्त्वे लक्ष्येषु काव्यव्यवहारयोगात् ।
न्यायादिवद् दर्शनकोटिमाप्तं साहित्यमङ्गीति वदन्ति विज्ञाः ॥
साहित्यस्य भामहालङ्कारादयः कतिपये प्रबन्धा. प्रागुक्ताः, ( भू० ४४ पृ० )
टीकाप्रबन्धा मम्मटसमयदर्शने निर्दिष्टा, अन्येऽपि यत्र तत्र प्रसङ्गादुपात्ता ।
केचिदिह लक्ष्यभूता निरूप्यन्ते—
तत्र ध्वनिग्रन्थाः ।
(१) ध्वनिकारिका । (२) आलोकः । (३) लोचनम् । (४) हृदयदर्पण. ।
(५) व्यक्तिविवेकः । एते पञ्चापि कश्मीरजन्मानोऽत्यन्तप्रौढाः ।
वृत्तिप्रकरणानि ।
(१) कश्मीरवास्तव्यस्य भट्टकल्लटसूनोर्मुकुलस्य अभिधावृत्तिमातृका ।
(२) सुप्रसिद्धराजानक—मम्मटस्य शब्दव्यापारविचारः । (३) दाक्षिणात्यस्य
अप्पयदीक्षितस्य वृत्तिवार्तिकम् ।
अस्यैव शिष्यः प्रतीहारेन्दुराज उद्भटालंकारवृत्तिकर्त्ता, य आत्मानं कौङ्कणं
ते स्म.

भूमिका। ५७
अलंकारग्रन्थाः ।
(१) काश्मीरकस्य राजानक—रुय्य(च्च)कस्य अलंकारसर्वस्वम् । (२) काश्मी-
रकस्य राजानक—जेयरथस्य अलंकारविमर्शिनी । (३) काश्मीरकस्य भट्टशोभाकर-
मित्रस्य अलंकाररत्नाकरः । (४) दाक्षिणात्यस्य अप्पय्यदीक्षितस्य चित्रमीमांसा ।
(५) दाक्षिणात्यस्य पण्डितराज—जगन्नाथस्य चित्रमीमांसाखण्डनम् ।
नायिकारसप्रकरणानि ।
(१) रुद्रटस्य शृङ्गारतिलकम् । मैथिलस्य भानुदत्तमिश्रस्य (२-३) रसमञ्जरी-
रसतरङ्गिण्यौ । (४) शिवरामतत्रिपाठिनो रसरत्नहारः ।
कतिपयविचारप्रकरणानि ।
(१) काश्मीरकस्य राजानक—य्यकस्य सहृदयलीला । (२-४) काश्मीरक-
स्य व्यासदासापरनाम्नः क्षेमेन्द्रस्य कविकण्ठाभरणसुवृत्ततिलकाचित्यविचारचर्चाः ।
(५) राजशेखरस्य काव्यमीमांसा । (६) जैनयोररिसिंहामरचन्द्रयोः काव्यकल्प-
लतावृत्ती । (७) देवेश्वरस्य कविकल्पलता । (८) पर्वतीयस्य विश्वेश्वरपण्डिते-
न्द्रस्य कवीन्द्रकर्णाभरणम् ।
साहित्यग्रन्थाः ।
(१) धारापतेर्भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणम् । (२) महामाहेश्वरस्य
एकावलीशास्त्रम् । (३) दाक्षिणात्यस्य विद्यानाथस्य प्रतापरुद्रीयम् । (४) केशव-
१. अस्यैव महापण्डितस्य शिष्यो राजानक-मङ्खक-महाकविरिखितेन कृतस्य
श्रीकण्ठचरितस्य पञ्चविंशतित्सर्गाद् व्यज्यत्. २. अयमेव जयरथ आचार्याभि-
नवगुप्तकृतस्य श्रीतन्त्रालोकमहार्णवस्य कर्णधारो जज्ञे. ३. अयं महानुभावो वेदान्त-
कल्पतरु-परिमलादिकर्त्ता । उक्तं चानेन-‘कणभक्षपदक्षपक्षपरिकरणक्षणपत्नत्वादक्ष-
गिरम् । अनिकेशतर्कशतक्षुभितक्षमितक्षपणक्षमणक्षमपदन् ॥ कपिलोक्तिनिराकरणप्रवणं
कृतपनगसूक्तिपरिकरणम् । नयमौक्तिकभूषितभट्टमतं विमलादयचित्तुखनमथियम् ॥
महतामपि मान्यतमं विदुषां विनिवेद्य गुरुं (श्रीरङ्गराजदीक्षित) हृदि वैश्वजितम् ।
नयसङ्गतिशालिनि कल्पतरौ विवृतश्चरणः प्रथमः प्रथितः ॥' इत्यादि. ४. अनेनैव
सिद्धान्तकौमुदीव्याख्यायाः प्रौढमनोरमायाः खण्डनरूपं मनोरमाकुचमर्दनं निरमायि ।
उक्तं च तदारम्भे-‘लक्ष्मीकान्तपदाम्भोजमानम्य श्रेयसां पदम् । पण्डितेन्द्रो जगन्नाथः
सति गर्वं गुरुद्रुहा (भट्टोजिदीक्षितानाम्)’ इत्यादि. ५. काव्यकल्पलता-कविकल्पलते
श्लोकरचनाप्रकारदर्शिके. ६. कवीन्द्रकर्णाभरणं बौद्धस्य धर्मदासस्य विदग्धमुखमण्डन-
मप्यतिशेते. ७. अस्यैकावलीनाम्नोऽलंकारशास्त्रस्योपरि सुप्रतिष्ठाना कोलाचलमल्लिनाथ-
सूरीणां तरलाख्या व्याख्या वर्त्तते । अत्रोदाहरणनायकः कलिङ्गेश्वरो नृसिंहभूपः ।
नृसिंहवर्णन श्लोका अत्रत्याश्चित्रमीमांसायामुदाहृताः. ८. कोलाचलमल्लिनाथसूरीसूनुना
कुमारस्वामिसोमपीथिना कृता प्रतापरुद्रीयस्य रत्नापणाख्या व्याख्या । अत्रोदाहरणनायकः
काकतीयकुलोत्तंसो रुद्रभूपालः प्रसिद्धः.

५८ साहित्यदर्पणे
मिश्रस्य अलंकारशेखरः । (५) जैनस्य आचार्यहेमचन्द्रस्य सोपज्ञालंकार-
चूडामणिवृत्तिसहितं काव्यानुशासनम् । (६) जैनस्य वाग्भटस्य काव्यानु-
शासनम् । (७) जैनस्य वाग्भटस्य वाग्भटालंकारः । (८) दाक्षिणात्यस्य
अच्युतराजस्य खोपज्ञसरसामोदसहितः साहित्यसारः । (९) दाक्षिणात्यस्य
कृष्णकवेर्मन्दारमरन्दः ।
रूपकप्रकरणानि ।
धनंजयस्य दशरूपकं धनिककृतालोकसवलितम् । भारतीयस्य नाट्यशास्त्रस्य
अष्टादश एकोनविंशो विंशश्चतुस्त्रिंशश्चाध्यायाः । अनेके रूपकग्रन्थाः सर्वतन्त्र-
स्वतन्त्रस्य राघवभट्टपादस्य अभिज्ञानशाकुन्तलार्थद्योतनिकातोऽवधेया इति ।
अथ प्रसङ्गात्साहित्यस्य लक्ष्यभूताः प्राच्योदीच्यप्रतीच्यदाक्षिणात्याः कवीन्द्रा
कविकर्मणः श्रव्यदृश्यग्रन्था निरूप्यन्ते—
तत्र काव्यग्रन्थाः ।
(१-३) कालिदासस्य रघुवंश-कुमारसम्भव-मेघदूतानि । (४) छत्र-भारवेः
किरातार्जुनीयम् । (५) घण्टा-माघस्य शिशुपालवधम् । (६) श्रीहर्षस्य
नैषधीयचरितम् । (काव्यशास्त्रम् ) (७) काश्मीरकस्य तालरत्नाकरस्य हरवि-
जयम् । (८) काश्मीरकस्य विह्लणस्य विक्रमाङ्कदेवचरितम् । (९) काश्मीरकस्य
जगद्धरस्य स्तुतिकुसुमाञ्जलिः । (१०) शालिवाहनस्य गाथासप्तशती (गाहा-
सत्तसई) । (११) प्रवरसेनस्य सेतुबन्धम् (दहमुहवहो) । (१२) वाक्पति-
१. काव्यानुशासनं काव्यप्रकाशानुसारि । वाग्भटीयं काव्यानुशासनं तु प्राचीन-
शैलीकम्. २. एते हालसाहिवै. समुद्रिते दशरूपकपुस्तके संक्षेपिताः. ३. दक्षिणा-
पथे गोदावरीतीरे कुन्तलेषु प्रतिष्ठानं नाम नगरमासीत् । यत्स्वामी हालसात-
वाहनादिनामा शकप्रवर्तकः शालिवाहनः । येन च गाथासप्तशती संकलिता ।
इयं बाणस्य हर्षचरिते कोषतया नुता । गोवर्धनाचार्यस्य आर्यासप्तशत्या—'वाणी
प्राकृतसमुचितरसा बलेनैव सरङ्ग नीता । निर्गतान्तरूपनीरा कलिन्दकन्येव गगनतलन् ॥'
इत्येवं स्मृता । सरस्वतीकण्ठाभरणे तु द्वितीयपरिच्छेदे 'केऽभूवन्नाढ्यराज्यस्य राज्ये
प्राकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न सस्कृतभाषिण ॥' इत्युक्तम् । तत्र
आढ्यराजः शालिवाहनः; साहसाङ्को विक्रमादित्य इति तट्टीकाकृतो रत्नेश्वरमिश्राः ।
शालिवाहनस्यैव सभायां भूतभाषामयवृहत्कथानिर्मातृ-गुणाढ्य-कालापव्याकरणकर्तृ-
शर्ववर्मप्रभृतयो महाविद्वास आसन् । अतः शकप्रवृत्तेरासन्नकाले गाथासप्तशती-
संकलनकालो भवितुमर्हतीति दिक्. ४. राजतरङ्गिणीगणनया एकः प्रवरसेनः
३१८४ कलिगतेऽभूत् । अस्यैव पौत्रो द्वितीयः प्रवरसेनः । एतत्समये उज्जयिन्यां
० ना विक्रमादित्योऽप्यभूत् । उक्तप्रवरसेनयोरन्यतरेण सेतुबन्धापरनामधेयं
० प्रणीतं स्यात् । अकब्बरजहाल्तीन्द्र (अबुलमुजफ्फरजलालुद्दीनमहम्मद
) सचिवो रामदासभूपतिस्तत् स्वकृतसेतुबन्धटीकाप्रारम्भे—'महाराजप्रवरसेनेननिमित्तं

भूमिका । ५९
देवस्य गउडवहो (गौढवधम्) ।
आख्यानग्रन्थाः ।
(१) दण्डिनो दशकुमारचरितम् । (२) सुबन्धोर्वासवदत्ता । (३-४)
बाणभट्टस्य हर्षचरित-कादम्बर्यौ । (५) विष्णुशर्मणः पञ्चतन्त्रम् । (६) नारा-
यणस्य हितोपदेशः ।
चम्पूग्रन्थाः ।
(१) यमुनात्रिविक्रमस्य दमयन्तीकथा । (२) भोजदेवस्य रामायणचम्पूः ।
(३) अनन्तस्य भारतचम्पू ।
नाटकग्रन्थाः ।
(१-३) कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल-विक्रमोर्वशीय-मालविकाग्नि-
मित्राणि । (४-६) श्रीहर्षस्य रत्नावली-प्रियदर्शिका-नागानन्दानि । (७-९)
भवभूतेर्महावीरचरित-मालतीमाधवोत्तररामचरितानि । (१०-१२) राजशेखरस्य
बालरामायण-विद्धशालभञ्जिका-कर्पूरमञ्जर्य । (१३) भट्टनारायणस्य वेणीसंहारम् ।
(१४) मुरारेरनर्घराघवम् । (१५) विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् । (१६) श्रीकृष्ण-
मिश्रस्य प्रबोधचन्द्रोदयम् ।
एतेष्वनेकान्काव्यसाहित्यग्रन्थान्काव्यमालामुपङ्गादुद्धरद्भिरस्मत्तातपादानां सुहृ-
द्भिर्महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितरत्नः काव्यसंसारः साधूपकृत इति ॥
५। साहित्यदर्पणस्य च किमितिवृत्तम् ? अयं दर्पणो यावदुपयुक्तकाव्यशिक्षा-
धायकत्वात् साहित्यशास्त्रमिति व्यपदिश्यताम् । यदयं न सरस्वतीकण्ठाभरणवद्
ध्वनतिप्रयोजनीयविषयविस्तीर्णो नवीनविचारविकलश्च, न काव्यप्रदीपवद् रूपक-
प्रकरणरहितोऽतिस्थगितप्रमेयश्च, न साहित्यसारवद् विषयसङ्कलनैकतात्पर्यो
दुरूहवचश्च । एकदेशीयैः सह तु तुलनावकाश एवास्य नास्ति । सोऽयं कारिका-
वृत्त्युदाहृतिभिखिधा विभज्यते । तत्र कारिका वृत्तयश्च स्वकीया एव, उदाहृतयस्तु
क्वचिदेव स्वकीयाः । प्रमेयाणामुपपादनशैली प्रायेण सर्वत्र प्राञ्जलैव, यत्र क्वापि
महाराजाधिराजविक्रमादित्येनाज्ञाप्तः कालिदासमहाशयः सेतुबन्धं चिकीर्षुः' इत्यनेन
कालिदासस्य सेतुबन्धकर्तृत्वं व्यलिखत् । तत्र तादृशसम्बन्धदर्शने मूलं मृग्यम् ।
विक्रमकालिदासयोः सम्बन्धस्तु न विरुध्यते तयोरनेकत्वात् । वाकाटकवंशे गृहीतजन्मनोः
ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थ-पञ्चमशतकयोर्वर्तमानयोः प्रवरसेनभूपुजोः सेतुबन्धकर्तृत्वं तु
दण्डिनः स्थितिकालासन्ने पतति । यतो दण्डी काव्यादर्शे सेतुबन्धं स्मरतीति दिक्.
१. गौडवधे का(क)न्यकुब्जाधिपतेर्यशोवर्मणो महिमा प्राकृतैर्गद्यैः प्रख्या वाक्पतिराजे-
नार्वाणि अत्र १२०९ गाथाः । रामाभ्युदयादिनाटकचयिता अयमेव यशोवर्मा
कालगत्या काश्मीराधिपतिना ललितादित्येन पराजितः । 'कविर्वाक्पतिराजश्रीमव-
भूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥' इति राजतरङ्गिणी
४।१४४) । अस्य समयः ख्रिस्ताब्दीयसप्तमशतकोत्तरार्धम्.

६० | साहित्यदर्पणे

गहना सा तावद् विषयस्वभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुखावबोधायैव
यतितम् । उक्तं च चरमे—'साहित्यदर्पणममुं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व-
मखिलं सुखमेव वित्त ॥' इति ॥
यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृङ्गारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूषणाय
प्रभवति । इति दोषमाशङ्क्यैव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि—
'नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या ।
कर्तव्यतान्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥
किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति ।
आराधयितुं विदुषस्तेन न दोषः कवेरत्र ॥'
किं बहुत्त्या, अङ्गिना कामसूत्रेऽप्येवमभिहितम्—'धर्ममर्थं च कामं च' इति
(श्लो. ११९ पृ०) ।
साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्थे परिच्छेदे
(२४४ पृ.) अलावदीनं स्मरति । 'यः कौमारहर-' इति काव्यप्रकाशोदा-
हरणविचारे ग-सञ्ज्ञकपुस्तकपाठे (सा. द. १७ पृ०) जयन्तं स्मरति । काव्य-
प्रकाशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहुः श्रीकलिङ्गभूमण्डलाखण्डलमहाराजाधिराज-
श्रीनरसिंहदेवसभायां धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डिता-
न्कविनामधेश्रीमन्नारायणदासपादा' इत्युद्धिरति । तत्र अलावद्दीनः
(अलाउद्दीन मसूद) दिल्लीपरिवृढ., यः ख्रीष्टाब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः
काव्यप्रकाशस्य दीपिकाव्याख्यान्ते संवत् १३५० अर्थात् ख्रिस्ताब्द १३५०-
५७=१२९३ निलिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः ख्रिस्ता-
ब्दीयचतुर्दशशतकस्य पूर्वभागेऽवश्यं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलिङ्गेश्वरस्य नर-
सिंहदेवस्य सभायां स्वपितामहं नारायणं निर्दिशति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति
गुप्तदशोनरुद्रादशशतकवत्सरे (१२१०) चतुर्दशभुवनाधिपत्यादिविरुदावलीवि-
राजमानः श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः स्वराज्यसकत्रिशल्यङ्केऽभिलिख्यमाने सिंह-
शुक्लपक्ष्या सोमवारे' इत्यैतिहासिफक्किकया ख्रिस्ताब्दे ११६० सिध्यति ।
यद्यपि १२९३-११६०=१३३ उक्तख्रिस्ताब्दयोरन्तर पुरुषत्रयपर्यन्ते किंचिदधिक
प्रतीयते तथापि दर्पणे (७८ पृ ) नारायणस्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेखात्तत्सं-
गमनम् । प्रकासदर्पणे नारायणस्य अन्ते दास-दर्शनात्, साहित्यदर्पणे
दण्डदर्शनाद् व्यक्तिभेदस्तु नाशङ्क्यः । विश्वनाथात्मजस्य अनन्तदासनाम्नो-
ऽप्यस्ति विश्वनाथपितामहसूनोश्च चण्डीदासस्यापि तथानामनिर्देशाच्च (सा.
४८६ पृ०) । दर्पणे विश्वनाथपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितावुमाभानु-
इति नैषधचरितस्यैतदेवटुण्ठिनिना श्लोके (सा. द० ६३)।
१. नरसिंहस्य प्रसिद्धा बहवः श्रेष्ठाः । नरसिंह उत्कटादित्येनेनापि वर्ण्यन्ते
रङ्गनाथादिदेवैकावल्यान् ।

भूमिका । ६१

विश्वनाथस्य नाम सान्धिविग्रहिक-महापात्र-कविराजेत्युपाधिभिर्घटितं दृश्यते ।
अत्र सान्धिविग्रहिक इति राज्याधिकारविशेषः । तदानीं विद्याप्रणयिनां कलिङ्ग-
वासिनां राज्याधिकारे विश्वनाथस्य पूर्वपुरुषास्तदनुबन्धिनः श्रीधर-राघ-
वानन्द-कृष्णानन्दप्रभृतयश्चासन् । अत एतन्नामापि सान्धिविग्रहिक-महापात्र-
विशेषणाभ्यां भूषितम् । अत्र श्रीधर-राघवानन्दौ काव्यप्रकाशस्य टीका-
कृतावपि । कृष्णानन्दस्तु वैदर्भीरीतिप्रधानस्य सहृदयानन्दाख्यस्य नलचरित-
महाकाव्यस्य रचयिता । राघवानन्दनाम दर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे; सहृदयानन्दस्य
सूचीमुखेन-'इति पद्यं सप्तमपरिच्छेदे वर्तते । सान्धिविग्रहिक इति संधिविग्रहा-
द्येष्ठन् । 'तत्र नियुक्तः-' (पा० सू० ४।४।६९) इति ठक् । एष उपाधी
राजतरङ्गिण्यादौ प्रसिद्धः । महापात्रो ब्राह्मणविशेष इति केचित्, सङ्गेत्यपरे ।
वस्तु महामात्र इति सम्भावनीयम् । कविराज इति महाकविसमानार्थकम् । नतु
अवध(अयोध्या)प्रान्तीयप्रधानहिंदीभाषायां 'भाट' इति प्रसिद्धब्राह्मणजातेर्-
वाचकम् । श्रीनारायणचरणारविन्देत्यादि तु आस्तिकादिप्रदर्शनार्थम् ।
काव्यप्रकाशदर्पणे तु '...संगीतविद्याविद्याधर कलाविद्यामालीमधुकर-विविध-
विद्यागंडवण्डधार...'इति विश्वनाथस्य त्रीणि विशेषणान्यधिकानि । वस्तुतोऽयं
महाकुलप्रसूतो बहुज्ञः सहृदयश्चेति । एतत्प्रणीतग्रन्थास्त्वेते ज्ञायन्ते-(१)
राघवविलासमहाकाव्यम् (२) कुवलयाश्वचरितप्राकृतमहाकाव्यम् (३) चन्द्रकला
नाटिका (४) प्रभावती नाटिका (५) षोडशभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली (एतेषां
निर्माणोत्तरं) (६) साहित्यदर्पण (७) नरसिंहविजयम् (८) काव्यप्रकाशदर्पणः ।
एतत्पितुश्चन्द्रशेखरस्य पुष्पमाला नाटिका, भाषार्णव इति ग्रन्थद्वयी दर्पणतो
ज्ञायते । तत्र—
'भाषामध्यमपात्राणां नाटकोंक्तौ विशेषतः ।
महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भाषा द्विधा बुधैः ॥
हीनैर्भाष्या विभाषा स्यात्सा च सप्तविधा स्मृता ।
प्राच्यावन्ती मागधी च शाकारी च तथापरा ॥
चाण्डाली शाबरी चापि तथाऽऽभीरीति भेदतः ।'
इति पद्यद्वयम् अस्मत्तत्त्वाख्य शैलेन भाषार्णवादवगम्यते । प्रशस्ति-
रत्नावलीतः 'प्रौढाश्च मदनिकाया जगज्जैत्र' इति मूलश्लोकेऽस्तिह्यदः ।
विश्वनाथपूर्वपुरुषाणां हस्त्यारोहसम्बन्धः स्पष्ट एव । किञ्च । "'हस्त्यारुचित्'
इति पदयोर्हरीत्येवं इति काव्यप्रकाशप्रतीकमुपादाय संदर्भ्येते 'हस्तीन्द्रे
हस्तिहस्त' इति घटः । अत्र त्रिषु-पदं हस्तीन्द्रनियतस्यार्हस्तोतिपाशन्,
तद्धनयोपपद्या 'हस्त्यारचित' इत्यादि इति हेमाद्रि कृतटीकेरीत्यारोति
अयं राज्ञः । आहुश्च वैदर्भीरीतिषु क्लिष्टार्थत्वपरुषत्वप्रसादाभावे दुर्बोधे
ह० भू० ६

७० साहित्यदर्पणे
'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु-
वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः ।
ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां
रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥'
इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्—वराहमिहिरो हि
'सप्ताश्विवेदसंख्य शककाल-(४२७)' इति स्वसमयं निर्दिदेश । तेन
गमयो व्यभिचरितो द्रष्टव्य । कालकलनानादरे तु—
'भासो रामिल-सौमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि-
र्माघो भारवि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुवन्धुश्च यः
दण्डी बाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः
सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी ॥'
इत्येवमादिश्लोका अदुष्टा इत्यलम् ।
दण्डी ।
अयमाचार्यदण्डी कवि कुत्र कदा बभूवेति विज्ञानं दु शकम् । दण्डीति ना
चतुर्थाश्रमिनमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपये पुनः काव्यादर्शे वैदर्भीरीतेर्भ
प्राशस्त्याद् विदर्भजनपद्यं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अथ—
'त्रयोऽग्नयस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः ।
त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥'
इति सूक्तिमुक्तावल्यां धृत-राजशेखरमहाकविश्लोकाद्दण्डिनो ग्रन्थत्रयस्त्वं
सुपरिज्ञातम् । तत्र काव्यादर्श-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते । तृतीयो ग्रन्थः
क इति गवेषणायाम्— 'छन्दोविचित्या सकलस्तत्प्रपञ्चो निरूपित' इति काव्यादर्शो-
'छन्दोविचितिरिव माहिनीमनाथा' इति सौवन्धवीयवासवदत्ताश्लेषेण 'छन्दो-
विचितिग्रन्थविशेषः' इति त्रिपाठीशिवरामप्रणीतया टीकया च छन्दोविचिति-
रेवेति । केचित्तुच्छन्दोविचितिशब्द यौगिक मन्यन्ते । तथाच विचिति. प्रस्तार इत्यर्थः
सम्पद्यते । अन्ये तु तृतीयं ग्रन्थं कलापरिच्छेदं कल्पयन्ते । मल्लिकामारुतनिर्माणम-
प्यस्याहुरिति केचित् ख्यापयंति । दण्डिन समयस्तु प्रवरसेनादवस्ताद् रुद्राटाच्च
मन्यते ॥
धनिकः ।
--- दशरूपकव्याख्येयावलोके दर्शिता, दशरूपक तु विष्णुसूनुजन्मना
रचितं कृतम्, ननु विष्णुसुतधनञ्जयस्य ग्रन्थम् । धनञ्जय —
. . . . .
. . . . . । . . . . . . । राजदेवो दण्डी
. . . . . . . । हम्मीर—नु १२७७ ख्रिष्टाब्दे न
ष्टम् ।

भूमिका। ७१
विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः ।
आविष्कृतं मुञ्चमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥'
इत्यनेनात्मानं वाक्पतिराजदेवापरनाम्नो मुञ्चभूमूजः सभानामाचष्ट । स च
खृ० ९९४ ख्रिष्टाब्दे सासीदिति सुभाषितावलग्रन्थेतो ज्ञायते । अयमेव कालो
निकस्यापि भवितुं युक्तः । धनिकेन काव्यनिर्णयोऽपि निरमायीति ध्वन्यालो-
क्तो व्यक्तम् ॥
नखकुट्टः ।
सोऽयं वर्द्धतनिर्मितो निबन्ध इति नाद्यावधि ज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणस्य
तृ०परिच्छेदे 'नेपथ्योक्तं श्रुतं तत्र' इत्याद्युक्तम् ॥
पुरुषोत्तमः ।
द्वौ पुरुषोत्तमौ ज्ञायेते । एकस्त्रिकाण्डशेषकर्ता, अन्यो विष्णुभक्तिकल्पत-
लारचयिता । तत्राद्यस्य त्रिकाण्डशेषसमाप्तौ पुरुषोत्तमदेव इति नाम, द्वितीयस्य तु
पुरुषोत्तम इति । परन्त्वस्यापि पद्यरचनायां पुरुषोत्तम इत्येव नामधेयं दृश्यते ।
तथाहि त्रिकाण्डशेषप्रारम्भे 'एष प्रयत्नः पुरुषोत्तमस्य' इति । हारावलीप्रारम्भे
'हारावली विरचिता पुरुषोत्तमेन' इति च । अतो द्वयोरैक्यता सम्भवति । यद्यप्येदं
दर्पणस्य नवमपरिच्छेदे 'पुरुषोत्तमस्त्वाह' इत्यारिना स्मृतस्तर्हि दर्पणकारसम-
लिकस्तस्य ग्रन्थमपश्यदथैतस्य पुरुषोत्तमता दर्पणतः प्राग्विद्यमानाऽभूदिति वि-
भावनीया ॥
भरतः ।
एतद्रचितमेव नाट्यशास्त्रं लोके प्रसिद्धम् । एतस्य द्वितृपुरुषत्वं सूक्तिनिरूपणेना-
वामभिहितम् । एतदादिभरतनामकमपि नाट्यशास्त्रमभिनवगुप्ताचार्येणोल्लिखित-
मित्यापि ज्ञायते । तत्र भरतः, आदिभरत इति द्वेधा भेदो बहुषु दृश्यते ।
भरतस्य सादिभरतः पूर्वाचाय्यो भवेत् । यतश्च साहित्याचार्यैर्भरतमत-
समानान्तराद्यपि परिगृहीतम् । भरतस्य नाट्यशास्त्रस्योपरि अभिनव-
भारतीति नाम्न्या व्याख्याऽभिनवगुप्ताचार्येण विनिर्मिता ॥
भर्तृहरिः ।
भर्तृहरि—वाक्यपदीयं नाम व्याकरणशास्त्रप्रदीपं (प्रबन्धं )—
तथा सुभाषितत्रयनामानं च ग्रन्थद्वयं रचितवानिति सुविदितं वि-
दुषां पुरतः । ग्रन्थान्तरेऽपि भर्तृहरिप्रणीते सम्भवतः । प्राचीनटीकाकृतां
पद्योद्धरणैरपि ज्ञायते भर्तृहरिग्रन्थान्तराणि, पूर्वापरस्थितिं कल्पयि-
त्वेवं सम्भाव्यते यतो हि—कैय्यटो भर्तृहरिमहाभाष्यटीकामुपादाय ग्रन्थ-
मारचयत् । एतावता भर्तृहरेर्महाभाष्यटीकाऽपि सम्भवतः कैय्यटीयाद्
च त्रिगुणिता विस्तीर्णाऽऽसीत् । वाक्यपदीये च व्याकरणविषयकेऽनेकविधो
ग्रन्थः । भर्तृहरिनाम्ना ( ख्रिष्टाब्दस्य ६५० तमे वर्षे सङ्ग्रहीतम् )

७२ साहित्यदर्पणे
व्याख्यानानि। तत्र हेतवस्त्व इत्यनुसन्धेयम् । श्लोकानि तु सपरपर्यायोपलक्षित-
नीति ग्रन्थान्तर्गताद्योद्धार्य्यन्ते । दुश्चरित्रविभागादनेन भर्तृहरिणा राजलक्ष्मीं
विहाय वैराग्यमाश्रितमिति निराय प्रथितः । तत्र—"यां चिन्तयामि सततं
मयि सा विरक्ता, सा चान्यमिच्छति जनं, स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते च
परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च, तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इत्येतत्
तदीयं पद्यं लिङ्गम् । इदं-राज्ञो राज्ञ्याम्, राज्ञ्याः पुरपाले, पुरपालस्य अन्यत्त्राङ्गेति
गमयतीति किंवदन्ती । अयमेव भर्तृहरिहरिहरगेयोपाख्याननिर्माय भर्तृहरिनिर्वैद-
स्यनाटकस्य कथानायको विभाज्यते । तत्र राज्ञी भानुमती विशुद्धचरितैव, नदृष्टेयं
किंवदन्तीगन्धोऽपि । राज्ञो योगि-गोरक्षतो दीक्षाग्रहणं चेति दिक् ॥

भोजदेवः ।
सरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधसद्ग्रन्थरचयिता कृतिकल्पद्रुमकल्पतरुर्धारानगराधी-
नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमार्कसंवत् १०७८ आसीत्, तदेतदधो निर्दिष्टेनैनद्-
दानपत्राद्व्यक्तम् ।
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारात्परस्मिन् मम्मटस्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले सरस्व-
तीकण्ठाभरणमालङ्कारिकाणां वस्तुतः कण्ठाभरणमेवाभूत् । तत एवास्य बहवो
विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेष्वदृता लभ्यन्ते । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र
प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोषगुणविवेचनम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्काराः,
तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे बाह्याभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि-
चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिवर्णिता । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणां न
चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्था उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यमाध्य-
कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यं पर्यालोचनीयाः ।
एतत् कण्ठाभरणं महाराजश्रीभोजदेवेन अलङ्कारशास्त्रत्वेन व्यपदिष्टम् । एतस्य
प्रारम्भममामी—
“ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् ।
यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥'
'यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलभृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे-
र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीरुरद्वेषिणः ।
यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं
भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥”
इत्येवमुपश्लोकिते ।
तद्दानपत्रस्यापेक्षितांशोऽयम्—
'...... परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातप-
रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक-
धिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका। ७३
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहृदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि-
ततृतीयाया रवावुदगयनपर्वणि कपित्थहूलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहो परलोकयाने॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम्॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकल्य उपरित्रासितग्रामः स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय वेल्लवप्रतिबद्धश्रीवादाविनि-
र्गतराघटसरद्वयकर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कणवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्व प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम्।
सामान्यं चैतत्फलं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ............
इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः॥
इति। संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य॥
(इण्डियनएण्टिक्वेरी ६।५३-७४)
महिमा।
ख्यातचरित्रस्य भोजराजस्य राज्यादनन्तरं यौ तोमरनृपाद् अभिनवनृप-
पादान् त्रिविद्येतरस्मिन् सर्वेश्वरदेवनामाद् राज्यदात् पूर्णितम्, व्यथाद्
हितं काश्मीरराजे दर्शिताद् बभूव । एतेन महाकविना सुरङ्गहस्य पाण्डित्या-
मस्य (अप्पादीर्घस्य) क्षीरगवेन विमर्शयन्त्रे 'व्यतिरेकी' व्यदधि ।
चण्डेश्वरनामकस्य कवे-नानिद्पुराणानि श्रीश्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यस्य
चतुर्थे परिच्छेदे—
'दोषं व्यतिरेकिहेतोऽमुं घटितोऽखिललोचने।
काव्यमीमांसांसु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽद्रत।'
इत्युक्तवान्। अञ्चाप्यस्मिन्नेवदेवेऽयं—इममेवार्थमन्ये विवदन्ति
परा धूमिलदोषविषूचिर्मे यदपि देवैरोद्भवतं संकीर्णताम् । निमित्तान्यादि-
१. संवत् १०७८-पञ्चदशतरसंवत्सरोऽस्मात्प्रविशेतीति प्रतीयते॥
सा. भू. ७

574

भूमिका । ७२
परमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीरानके समुपगता-
समनराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्म्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
. संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि-
तृतीयायां रवावुदगयनपर्वणि कल्पितहल्लाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् ।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरितिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय चेलूवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि-
र्गतमध्यसुसमब्रह्मणेताय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कार्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च .................... ॥
इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥
इति। संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वहस्तोऽयं महाराज श्रीभोजदेवस्य । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
( इन्डियनएन्टिक्वेरी ६।५३-५४ )
महिमा ।
स्थानन्तरिमयं श्रीवस्तुतः सम्मतपरिमाणतो हीनपदम् अभिमतगु-
णयुक्तं विविधवैलक्षण्यगुणोपलक्षकसद्भावतः स्पष्टीकृतम्, पूर्वोक्त-
रीत्या 'शब्दप्रक्रमे दर्शितं प्राभूत्। एवं प्रमाणिकम् प्रकृष्टस्य प्रतिभा-
नस्य (अभ्यासवैचित्र्यात्) प्रकृष्टेन निर्माणेन संवलितम् अस्ति।
यत्त्वितस्ततोक्तत्वात् प्रक्षिप्तमिवेत्युक्तम् - तदीदृशैः प्रमाणान्तरैरसत्यं
स्फुटं संवृत्तम्—
'दोषं जातिं विवेक्तुं पवित्रमविलोचने ।
शास्त्रमीमांसितुः शास्त्रार्थज्ञा महिम्नाऽऽह्वयेत् ।'
इत्यप्युक्तम् । काव्यसमीक्षकदृष्ट्यो-ऽप्यस्मद्भागवतस्य वैशिष्ट्ये
परा न्यूनतैव प्रयुक्ता नास्ति यतो ह्यस्य समीक्षार्थं न कश्चित्प्रसङ्गो
१. द्रष्टव्यम् भूमिकापृष्ठम् ५५ पादटीका '...' द्रष्टव्यम् ।
रा. भू. ४

७२ साहित्यदर्पणे
व्याख्यातं । तत्र कैश्चित् कृतग्रन्थोऽपि दृश्यते । तत्र कानि तु शतकत्रयोक्तानि
नीति-शृङ्गार-वैराग्य-पद्यमयानि दृश्यन्ते । अपरेषां समाननाम्नेन भर्तृहरिणा राज्ञाऽन्य-
वद्याय वैराग्यशतकादीनि विरचितानीति संप्रदायः । तत्र—"यां चिन्तयामि
मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते
परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च॥” इति
तदीयं पद्यं विदितम् । उपलभ्यते च गोरख-विषये रागशब्दे पुरन्दालम् धन्यनभृतुं
गमप्रतीति सिद्धान्तीति । नाथसम्प्रदायप्रतिपादकोऽयं पद्यविशेषस्य भर्तृहरीन्द्रैर्वै-
राग्यनाटकस्य रचनाकारो दृश्यते इति । तत्तद्देशेषु भानुमती त्रिशूरराज्ञीव, तद्भूत-
किंवदन्तीगवेषोऽपि । अत्र गोपि-गोरक्षनो वंश पद्धत चेति दिङ् ॥
भोजदेवः ।
सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानग्रन्थकर्ता धारानगरीश्वरोऽहीनसमरकृतनरसिंहानन्दन-
नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत १०८२ आसीत्, तदनदत्तो निर्दिष्टन्य-
दानपत्राद्युक्तम् ।
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारं पूर्णत्वेन सम्बद्ध्यमिव सर्वप्रसारं पूर्वस्मिन् काले सरस्व-
तीकण्ठाभरणमलङ्कारिकैर्णा जनुत कण्ठाभरणमवाप्ता । तत एतस्मिन् बहवो
विषया उदाहृतयश्चालङ्कारप्रभेदाश्च द्रष्टव्याः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र
प्रथमे परिच्छेदे विशुद्धो दोषगुणावधारणम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्कारा-
श्चिन्ता । तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चाभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि-
चिन्ता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिसंज्ञाः । ५ पञ्चमस्य मौकिकविषयाणां
चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यात्र पद्येषु उदाहरणश्लोकेषु साहित्यसार्थ-
कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमवलोकनायाः ।
एतत् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञाभोजदेवेन अष्टादशशतकेषु व्यरचितम् । एतस्य
प्रारम्भसमाप्ती—
“ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् ।
यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥”
‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशु कन्दलधृति मन्दाकिनी धूर्जटे-
र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः ।
यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं
भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥”
इत्येवमुपश्लोकिते ।
तद्दानपत्रस्यापिलेखनांशोऽयम्—
‘ परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप-
रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक-
महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका । ७३
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषब्राह्मणोत्तरांप्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि-
ततृतीयायां र्वावुदगयनपर्वणि कपित्थहलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः ।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् ।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरितिलिखितग्रामं स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्तं सहिरण्यभागभोगं सोपरिकरं सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय वेल्लवप्रतिबद्धथीवादादिनि-
र्गतराढह्रदनअवर्णाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कपर्णदक्षितिरतं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च .......................
इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ।
इति। संवत् १०७८ चेतसुदि १४ स्वहस्तो मङ्गलं महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
( इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५३-५४ )
महिमा ।
समस्तरत्नैरिव श्रीयुक्तम्, सकलशास्त्रविशारदैः पण्डितप्रवरैः अनिशमनुपा-
स्याताम् विविद्यविद्योपनिषद्ग्रन्थरत्नसारसंग्रहसारम्, शास्त्रार्थम् पूजितम्, स्वोद्रे-
कतर्क कदरसार्थैः वरैः श्रेष्ठैः समृद्धम् । एकेन समन्वितानाम् समृद्धरामाम् पण्डितप्रका-
ण्डानाम् (पाण्डित्यभासाम्) विद्यारसिकैः पण्डितोत्तमैः कविशिरोमणिभिः परिवृतैः।
भूपतितिलकसारभूतमण्डलेश्वरश्रीभोजदेवः स्वकीयाकीर्तिविख्याताम्
इत्थमुदीरितवान्—
'दोषं व्यनक्ति विबुधेषु न विप्रतश्चित्तेभ्यो ।
शास्त्रार्थसंसदि च शास्त्रविदामयं महिमाऽमन्दः ।'
इत्यनेन पद्वेन । यथाविद्भिः सर्वशास्त्रविद्भिस्तत्सारभूतोऽयं ग्रन्थरत्नः विरचितोऽ-
ऽयं सूक्तिसंग्रहाभिधानो ग्रन्थोऽस्ति तथैवास्माकं शास्त्रीयग्रन्थोऽयं ग्रन्थविस्तारविस्तारि-
१. अयं ग्रन्थः कल्याणपुरनगरेऽपि प्रतिपादितः ।
सं. भू. ४

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe.

1
-1

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.