साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

७० साहित्यदर्पणे
'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु-
वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः ।
ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां
रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥'
इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्—वराहमिहिरो हि
'सप्ताश्विवेदसंख्य शककाल-(४२७)' इति स्वसमयं निर्दिदेश । तेन
गमयो व्यभिचरितो द्रष्टव्य । कालकलनानादरे तु—
'भासो रामिल-सौमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि-
र्माघो भारवि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुवन्धुश्च यः
दण्डी बाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः
सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी ॥'
इत्येवमादिश्लोका अदुष्टा इत्यलम् ।
दण्डी ।
अयमाचार्यदण्डी कवि कुत्र कदा बभूवेति विज्ञानं दु शकम् । दण्डीति ना
चतुर्थाश्रमिनमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपये पुनः काव्यादर्शे वैदर्भीरीतेर्भ
प्राशस्त्याद् विदर्भजनपद्यं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अथ—
'त्रयोऽग्नयस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः ।
त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥'
इति सूक्तिमुक्तावल्यां धृत-राजशेखरमहाकविश्लोकाद्दण्डिनो ग्रन्थत्रयस्त्वं
सुपरिज्ञातम् । तत्र काव्यादर्श-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते । तृतीयो ग्रन्थः
क इति गवेषणायाम्— 'छन्दोविचित्या सकलस्तत्प्रपञ्चो निरूपित' इति काव्यादर्शो-
'छन्दोविचितिरिव माहिनीमनाथा' इति सौवन्धवीयवासवदत्ताश्लेषेण 'छन्दो-
विचितिग्रन्थविशेषः' इति त्रिपाठीशिवरामप्रणीतया टीकया च छन्दोविचिति-
रेवेति । केचित्तुच्छन्दोविचितिशब्द यौगिक मन्यन्ते । तथाच विचिति. प्रस्तार इत्यर्थः
सम्पद्यते । अन्ये तु तृतीयं ग्रन्थं कलापरिच्छेदं कल्पयन्ते । मल्लिकामारुतनिर्माणम-
प्यस्याहुरिति केचित् ख्यापयंति । दण्डिन समयस्तु प्रवरसेनादवस्ताद् रुद्राटाच्च
मन्यते ॥
धनिकः ।
--- दशरूपकव्याख्येयावलोके दर्शिता, दशरूपक तु विष्णुसूनुजन्मना
रचितं कृतम्, ननु विष्णुसुतधनञ्जयस्य ग्रन्थम् । धनञ्जय —
. . . . .
. . . . . । . . . . . . । राजदेवो दण्डी
. . . . . . . । हम्मीर—नु १२७७ ख्रिष्टाब्दे न
ष्टम् ।