साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । ५९
देवस्य गउडवहो (गौढवधम्) ।
आख्यानग्रन्थाः ।
(१) दण्डिनो दशकुमारचरितम् । (२) सुबन्धोर्वासवदत्ता । (३-४)
बाणभट्टस्य हर्षचरित-कादम्बर्यौ । (५) विष्णुशर्मणः पञ्चतन्त्रम् । (६) नारा-
यणस्य हितोपदेशः ।
चम्पूग्रन्थाः ।
(१) यमुनात्रिविक्रमस्य दमयन्तीकथा । (२) भोजदेवस्य रामायणचम्पूः ।
(३) अनन्तस्य भारतचम्पू ।
नाटकग्रन्थाः ।
(१-३) कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल-विक्रमोर्वशीय-मालविकाग्नि-
मित्राणि । (४-६) श्रीहर्षस्य रत्नावली-प्रियदर्शिका-नागानन्दानि । (७-९)
भवभूतेर्महावीरचरित-मालतीमाधवोत्तररामचरितानि । (१०-१२) राजशेखरस्य
बालरामायण-विद्धशालभञ्जिका-कर्पूरमञ्जर्य । (१३) भट्टनारायणस्य वेणीसंहारम् ।
(१४) मुरारेरनर्घराघवम् । (१५) विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् । (१६) श्रीकृष्ण-
मिश्रस्य प्रबोधचन्द्रोदयम् ।
एतेष्वनेकान्काव्यसाहित्यग्रन्थान्काव्यमालामुपङ्गादुद्धरद्भिरस्मत्तातपादानां सुहृ-
द्भिर्महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितरत्नः काव्यसंसारः साधूपकृत इति ॥
५। साहित्यदर्पणस्य च किमितिवृत्तम् ? अयं दर्पणो यावदुपयुक्तकाव्यशिक्षा-
धायकत्वात् साहित्यशास्त्रमिति व्यपदिश्यताम् । यदयं न सरस्वतीकण्ठाभरणवद्
ध्वनतिप्रयोजनीयविषयविस्तीर्णो नवीनविचारविकलश्च, न काव्यप्रदीपवद् रूपक-
प्रकरणरहितोऽतिस्थगितप्रमेयश्च, न साहित्यसारवद् विषयसङ्कलनैकतात्पर्यो
दुरूहवचश्च । एकदेशीयैः सह तु तुलनावकाश एवास्य नास्ति । सोऽयं कारिका-
वृत्त्युदाहृतिभिखिधा विभज्यते । तत्र कारिका वृत्तयश्च स्वकीया एव, उदाहृतयस्तु
क्वचिदेव स्वकीयाः । प्रमेयाणामुपपादनशैली प्रायेण सर्वत्र प्राञ्जलैव, यत्र क्वापि
महाराजाधिराजविक्रमादित्येनाज्ञाप्तः कालिदासमहाशयः सेतुबन्धं चिकीर्षुः' इत्यनेन
कालिदासस्य सेतुबन्धकर्तृत्वं व्यलिखत् । तत्र तादृशसम्बन्धदर्शने मूलं मृग्यम् ।
विक्रमकालिदासयोः सम्बन्धस्तु न विरुध्यते तयोरनेकत्वात् । वाकाटकवंशे गृहीतजन्मनोः
ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थ-पञ्चमशतकयोर्वर्तमानयोः प्रवरसेनभूपुजोः सेतुबन्धकर्तृत्वं तु
दण्डिनः स्थितिकालासन्ने पतति । यतो दण्डी काव्यादर्शे सेतुबन्धं स्मरतीति दिक्.
१. गौडवधे का(क)न्यकुब्जाधिपतेर्यशोवर्मणो महिमा प्राकृतैर्गद्यैः प्रख्या वाक्पतिराजे-
नार्वाणि अत्र १२०९ गाथाः । रामाभ्युदयादिनाटकचयिता अयमेव यशोवर्मा
कालगत्या काश्मीराधिपतिना ललितादित्येन पराजितः । 'कविर्वाक्पतिराजश्रीमव-
भूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥' इति राजतरङ्गिणी
४।१४४) । अस्य समयः ख्रिस्ताब्दीयसप्तमशतकोत्तरार्धम्.