साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

६० | साहित्यदर्पणे

गहना सा तावद् विषयस्वभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुखावबोधायैव
यतितम् । उक्तं च चरमे—'साहित्यदर्पणममुं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व-
मखिलं सुखमेव वित्त ॥' इति ॥
यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृङ्गारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूषणाय
प्रभवति । इति दोषमाशङ्क्यैव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि—
'नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या ।
कर्तव्यतान्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥
किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति ।
आराधयितुं विदुषस्तेन न दोषः कवेरत्र ॥'
किं बहुत्त्या, अङ्गिना कामसूत्रेऽप्येवमभिहितम्—'धर्ममर्थं च कामं च' इति
(श्लो. ११९ पृ०) ।
साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्थे परिच्छेदे
(२४४ पृ.) अलावदीनं स्मरति । 'यः कौमारहर-' इति काव्यप्रकाशोदा-
हरणविचारे ग-सञ्ज्ञकपुस्तकपाठे (सा. द. १७ पृ०) जयन्तं स्मरति । काव्य-
प्रकाशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहुः श्रीकलिङ्गभूमण्डलाखण्डलमहाराजाधिराज-
श्रीनरसिंहदेवसभायां धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डिता-
न्कविनामधेश्रीमन्नारायणदासपादा' इत्युद्धिरति । तत्र अलावद्दीनः
(अलाउद्दीन मसूद) दिल्लीपरिवृढ., यः ख्रीष्टाब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः
काव्यप्रकाशस्य दीपिकाव्याख्यान्ते संवत् १३५० अर्थात् ख्रिस्ताब्द १३५०-
५७=१२९३ निलिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः ख्रिस्ता-
ब्दीयचतुर्दशशतकस्य पूर्वभागेऽवश्यं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलिङ्गेश्वरस्य नर-
सिंहदेवस्य सभायां स्वपितामहं नारायणं निर्दिशति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति
गुप्तदशोनरुद्रादशशतकवत्सरे (१२१०) चतुर्दशभुवनाधिपत्यादिविरुदावलीवि-
राजमानः श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः स्वराज्यसकत्रिशल्यङ्केऽभिलिख्यमाने सिंह-
शुक्लपक्ष्या सोमवारे' इत्यैतिहासिफक्किकया ख्रिस्ताब्दे ११६० सिध्यति ।
यद्यपि १२९३-११६०=१३३ उक्तख्रिस्ताब्दयोरन्तर पुरुषत्रयपर्यन्ते किंचिदधिक
प्रतीयते तथापि दर्पणे (७८ पृ ) नारायणस्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेखात्तत्सं-
गमनम् । प्रकासदर्पणे नारायणस्य अन्ते दास-दर्शनात्, साहित्यदर्पणे
दण्डदर्शनाद् व्यक्तिभेदस्तु नाशङ्क्यः । विश्वनाथात्मजस्य अनन्तदासनाम्नो-
ऽप्यस्ति विश्वनाथपितामहसूनोश्च चण्डीदासस्यापि तथानामनिर्देशाच्च (सा.
४८६ पृ०) । दर्पणे विश्वनाथपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितावुमाभानु-
इति नैषधचरितस्यैतदेवटुण्ठिनिना श्लोके (सा. द० ६३)।
१. नरसिंहस्य प्रसिद्धा बहवः श्रेष्ठाः । नरसिंह उत्कटादित्येनेनापि वर्ण्यन्ते
रङ्गनाथादिदेवैकावल्यान् ।