रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

षोडशः पटलः । ३५८
लोकानुग्रहकर्त्ता च भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ।
जारयेच्च महानीलं तत्त्वसंख्याक्रमेण¹ तु ॥ २६ ॥
भ्रमते दक्षिणावर्त्तस्तदासौ खेचरो रसः² ।
वेधयेत् सर्व्वलोहानि भारसंख्यानि³ पार्व्वति ॥ २७ ॥
एवं जीर्णस्य सूतस्य शृणु कापालिरञ्जनम् ॥ २८ ॥⁴
शुल्वपत्रपलैकं तु⁵ पलार्द्धं⁶ गन्धकस्य च ।
टङ्कणं कर्षमेकं तु कर्षैकां रसकज्जलीम्⁷ ॥ २९ ॥
माक्षिकं⁸ कर्षमेकं तु सर्व्वमेकत्र कारयेत्⁹ ।
अन्धमूषागतं ध्मातं खोटो¹⁰ भवति तत्क्षणात् ॥ ३० ॥
तं खोटं सूक्ष्मचूर्णन्तु चणकाम्लेन¹¹ मर्दयेत् ।
आरण्य¹²गोमयेनैव पुटान्¹³ दद्याच्चतुर्दश ॥ ३१ ॥
इन्द्रगोपकसंकाशं जायते नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
तच्चूर्णं मधुना युक्तं शुद्धतारं तु रञ्जयेत् ।
(१) D reads ततः संख्याक्रमेण. (२) तदासौ खेचरगो रसः, a variant
in B. सूदासङ्गो खेचरो रसः, a variant in M, which is incorrect. (३)
M reads क्षारसंख्यानि, which is incorrect. (४) After this hemistich
we find in B अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणु कापालिरंधनं ; in D अतः पर कजापालनी ;
in K अतः परं कपालिनि. (५) D has शुल्यपवकपौकं तु, which is incor-
rect. K has शुल्यपत्रं पलैकं तु. (६) B reads पलैकं. (७) कर्षैकं
रसकज्जलीं, a variant in B. कर्षैकं रसकज्जलं, a variant in D. कर्षैका रस-
कज्जली, a variant in M. (८) B reads माचीकं. (९) M reads
मर्दयेत्. (१०) M reads खोट्टी. (११) B and K read दद्युम्नाम्लेन.
M reads विङ्गाम्लेन. (१२) D reads चरण्य. (१३) B, K and
M read पुटं.

३६० रसार्णवे
रञ्जयेत् त्रीणि वाराणि¹ शोभनं हेम जायते² ॥ ३३ ॥
एष कापालिको योगः सर्व्वलोहानि रञ्जयेत् ।
रञ्जयेद्वङ्गसूतं च³ वज्रवञ्च⁴ रञ्जयेत् ॥ ३४ ॥
आरचूर्णपलैकं वा⁵ मृतनागपलं तु वा⁶ ।
वङ्गाभ्रकपलैकं वा⁷ तीक्ष्णचूर्णपलं तु वा⁸ ॥ ३५ ॥
त्रिशूल्खं नागवङ्गौ वा⁹ एकैकांशसमन्वितम्¹⁰ ।
त्रिशूल्खं गैरिकैकैक¹¹मथवा तीक्ष्णमाक्षिकम् ॥ ३६ ॥
अथवा तीक्ष्णभागौ द्वौ त्रयो घोषा नवोरगाः¹² ।
ताम्रस्य नव भागाः स्युरारभागचतुष्टयम्¹³ ॥ ३७ ॥
अथवा देवदेवेशि माक्षिकस्य पलद्वयम् ।
मयूरग्रीवतुत्थैकं¹⁴ मृतनागपलं तथा ॥ ३८ ॥
(1) त्रीणि वाराणि is grammatically incorrect. This hemistich and
the next one are not found in D (2) K reads जायन्ते, which is not
correct. (3) M reads रजयदेवङ्गसूननेन. (4) D and M read
वज्रवङ्गं च. (5) D reads च. भारचूर्णं पलैकञ्च, a variant in K. M
reads तु. (6) मृतनागं पलं तु च, a variant in D. K reads च. (7)
D reads तु. वंगाभ्रकं पलैक च, a variant in K. (8) B reads च वा.
D reads तीक्ष्णचूर्णं ये तु वा, which is incorrect. तीक्ष्णचूर्णं पलं तु वा, a variant
in K. (9) M has नागवङ्ग वा. (10) D reads समन्वितः. K
reads एकैकं तु समन्वितं. (11) विशूल्कं गैरकं चैव, a variant in D. त्रिशुल्खं
गैरिकैकं वा, a variant in M. (12) D reads त्रयो दोषा. M reads
नवोरसाः. Both are incorrect. (13) D has तारभागचतुष्टयम्. K
has सारभागचतुष्टयं. (14) K reads मयूरुग्रीवं तत्थैव, which is incorrect.
This hemistich and the next two are not found in M.

षोडशः पटलः । ३६१
अथवा वङ्गनागांशमेकैकं सुरवन्दिते¹ ।
तीक्ष्णद्वयं त्रिशुल्बं च हेमताप्यचतुष्टयम्² ॥ ३९ ॥
यद्वा³ विमलवैक्रान्तवङ्गनागानि रीतिका⁴ ।
सशुल्बाप्यथवा⁵ हेम विमलं च भुजङ्गमः ॥ ४० ॥
एषामन्यतमं देवि पूर्व्वकल्पसमन्वितम् ।
अन्धमूषागतं⁶ स्नातं खोटो⁷ भवति तत्क्षणात् ॥ ४१ ॥
पुटयेत् पूर्व्वयोगेन रञ्जयेत् पूर्व्वयोगतः ॥ ४२ ॥
नागशुल्बं⁸ तथा तीक्ष्णं कापालिकम⁹मुत्तमम् ।
तेनैव रञ्जयेत्तारं सप्तवारं पुनः पुनः ॥ ४३ ॥
तेनैव रञ्जयेद्धेम सप्तवारं पुनः पुनः ।
पक्वबीजमिदं¹⁰ श्रेष्ठं सर्व्वकन्द्रेषु¹¹ योजयेत् ॥ ४४ ॥
वङ्कतीक्ष्णं कपाली च¹² शुक्लं तारं तु रञ्जयेत्¹³ ।
रञ्जयेत् सर्व्वलोहानि यावत् कुङ्कुमसंनिभम् ॥ ४५ ॥

(1) D reads सुरसुन्दरि. (2) This charana and the next two
are not found in K. (3) B reads तारं. (4) विमलवैक्रान्तं
वङ्गनागामृतीत्यका:, a variant in D. (5) B reads सप्तशुल्बायवा. M reads
सप्तश्राव्यथवा. (6) D and K read अंधमूखागतं, which is not correct.
(7) M reads खोटौ. (8) B reads नागं शुल्यं. (9) K reads
erroneously कायाल्नम. M reads कापालीक्रम. (10) M reads सत्वबौज-
मिदं. (11) B and K read सर्व्वकर्मणि. D reads सर्व्वकर्म्माणि. (12)
वंगतीच्णकपाली तु, a variant in B. वङ्गं तीक्ष्णं कपालिं च, a variant in D.
वंकं तीक्ष्णाभ्रकं वाली तु, a variant in M. (13) D has शुक्लतारं तु योजयेत्.
M reads शुक्लतारं तु रञ्जयेत्.
46

३६२ रसार्णवे
वैक्रान्तं नागकापाली¹ शुद्धतारं तु रञ्जयेत्² ।
रञ्जयेत् सह हेमा तु³ भवेत्⁴ कुङ्कुमसंविभम् ॥ ४६ ॥
रक्ततैल⁵निषिक्तं तु लोह⁶संक्रान्तिनाशनम् ।
आरकापालिचूर्णन्तु शुद्धतारं तु रञ्जयेत्⁷ ॥ ४७ ॥
विमलेन च नागेन⁸ कापाली परमेश्वरि ।
रञ्जयेत् सर्व्वलोहानि तारं हेम विशेषतः ॥ ४८ ॥
रञ्जयेत् त्रीणि वाराणि⁹ जायते हेम शोभनम् ।
तेनैव रञ्जयेद्धेम¹⁰ सप्तवारं पुनः पुनः ॥ ४९ ॥
लवणोद¹¹निषिक्तन्तु लोहसंक्रान्तिनाशनम् ।
वङ्गनागं¹² तथा कान्तं शुल्बं तीक्ष्णं च माक्षिकम्¹³ ॥५०॥
रविनागं कपाली तु¹⁴ शुद्धतारन्तु रञ्जयेत् ।
रञ्जयेत् त्रीणि वाराणि¹⁵ तारारिष्टं तु जायते ।
तेनैव रञ्जयेद्धेम¹⁶ सप्तवाराणि¹⁷ पार्व्वति ॥ ५१ ॥

(1) This hemistich and the next one are not found in B. D reads
नागकापालिं. M reads नागकापालं. (2) D has योजयेत्, which seems
to be incorrect. (3) M reads सितद्धेमन्तु. (4) K reads यावत्.
(5) D has रक्ततैले. (6) D reads लोहं. (7) This hemistich
is not found in D and M. (8) विमूलेन च नागेन, an incorrect
variant in D. (9) This is grammatically incorrect, yet found
in all the texts. (10) तथा वेधकरोद्दिम, an incorrect variant in B.
(11) B reads लवणांडु. (12) B reads वंगं नागं. (13) लाख्वी
तीक्ष्णगाक्षिकम्, a variant in D. (14) रवि नागकपालिं च, a variant in D.
(15) This is grammatically incorrect. (16) B reads जायते हेम.
(17) This is grammatically incorrect.

षोडशः पटलः । ३६३
रक्तवर्गेणसिक्तं च लोहसंक्रान्तिनाशनम् ।
वङ्गनागं¹ तथा शुल्खं कापाली² सुरवन्दिते ॥ ५२ ॥
गुड़ेन नीलकाचेन³ तुत्याम्ललवणेन च ।
विषपित्ताङ्ग⁴पिष्टेन हन्यात् संक्रान्तिकालिकाम् ॥ ५३ ॥
गैरिकं गन्धकं सूतं तिलतैलेन पेषयेत् ।⁵
लेपयेत्तारपत्राणि दत्त्वा शुल्वकपालिकाम् ॥ ५४ ॥
जर्ध्वाधस्त्वन्धमूषायां⁶ शुभ्रं⁷ हेमदलं भवेत् ॥ ५५ ॥
भागैकं हरितालस्य भागैकं गैरिकस्य च⁸ ।
माक्षिक⁹कल्कभागैकं चत्वारो गोलकस्य च ।
अन्धमूषागतं ध्मातं हेम रञ्जयति क्षणात् ॥ ५६ ॥
अनेन क्रमयोगेण चतुर्वारं तु रञ्जयेत् ।
पक्वबीजमिदं श्रेष्ठं बालार्कसदृशप्रभम् ॥ ५७ ॥
तेन वर्णद्वयोत्कर्षः षोडशांशेन जायते ॥ ५८ ॥
रक्ततैले निषिक्तं च लोहसंक्रान्तिनाशनम् ।

(1) D and K read वङ्गं नाग. (2) D reads कपाखि, which is incorrect.
(3) गुडेन पीतकाचेव, a variant in B. गुह्येन तिलकाचेन, a variant in K. विडि च गये यडकाचेन, an incorrect variant in M.
(4) B reads विषसिद्धार्य. This hemistich and the next one are not found in D.
(5) Here ends the MS. M. in the middle part of the 16th Patala.
(6) जर्ध्वाधषांधमूषायां, a variant in B. D and K read मूखायां, which is incorrect.
(7) K reads उम, which is incorrect. (8) B has an incomplete charana—भा गैरिकस्य च. (9) B and K read माक्षिकं.

३६४ रसाणवे
रसकस्य तु कापालो¹ चन्द्रार्कं तु शतांशतः² ।
पद्ममूषागतं ध्मातं शोभनं हेम जायते ॥ ५६ ॥
शुद्धनागपलैकं तु कर्षैकं द्रुतसूतकम्³ ।
सारयेत् सारणायन्त्रे खोटो भवति सूतकः ॥ ६० ॥
खोटस्य पलमेकं तु माक्षिकस्य पलं तथा ।
एकीकृत्वाय संमर्द्य कनकस्य रसेन च ।
पाचयेन्मृन्मये पात्रे⁴ भवेत् कुङ्कुमसंनिभम्⁵ ॥ ६१ ॥
पूर्व्वकल्केन संयुक्तं खोटं कुर्य्यात् पूर्व्वतः⁶ ।
एतत् कापालिकायोगात्⁷ चूर्णंमम्लेन⁸ मर्द्दयेत् ॥ ६२ ॥
पुटयेत् पूर्व्वयोगेन रञ्जयेत् पूर्व्वयोगतः ॥ ६३ ॥
येन केन⁹ रसं बद्ध्वा हेमगन्धाग्निलोरगैः ।
क्रमेण वेष्टितं ध्मातं शतवाराणि¹⁰ वेधयेत् ॥ ६४ ॥
पादौ¹¹ तु बद्धसूतं च वङ्गं¹² तारं मनःशिला ।
क्रमेण वेष्टयेत् ध्मातं शतवेधो न संशयः ॥ ६५ ॥

(1) B reads कपाली. K reads कापालि. (2) D reads शतांशयोः.
K reads शतांशतः. (3) This charana and the next one are not found
in K. (4) B reads भांडे. (5) भवेत कंकसंनिभ, a variant
in B. (6) B reads पूर्ववत्. (7) एतत् कापालिकं चूर्णं, a variant
in B. D reads कपालिकायोगात्. (8) B reads मज्जनाम्लेन. (9) K
reads तोगकेन, which is an error of the scribe. (10) B reads हम-
वाराणि. D reads शतं वाराणि. (11) This hemistich and the next
two are not found in D. K reads घादी, which is incorrect. (12)
K reads वह, which is incorrect.

षोडशः पटलः । ३६५
अनेन कुरुते तारं कनकेन तु काञ्चनम् ॥ ६६ ॥
सूतो मृतो हन्ति समेन वङ्गं¹
तेनैव हन्याद्² द्विगुणं च तारम्³ ।
तारं चतुःषष्टिरविं करोति
हेमापि तद्वत् फणिहेमयोगात्⁴ ॥ ६७ ॥
मृतरसपलमेकं⁵ पञ्चनागं च दद्यात्
कनकपलविमिश्रं⁶ ध्रातसूतावशेषम्⁷ ।
पुनरपि शतवारान्नेवमेव⁸ क्रमेण
भवति च⁹ रसराजः कोटिवेधी क्रमेण ॥ ६८ ॥
मृतसूतपलैकं तु¹⁰ द्वे पले¹¹ दरदस्य च ।
चतुःपलं गन्धकस्य कङ्कुष्ठस्य¹² पलत्रयम् ।
शिलायाः पञ्चकं चैव गोपित्तेन तु मर्दयेत् ॥ ६९ ॥
(1) D has an absurd charana—आद्यो चतुर्थे सूतेन मृतं हेति समेन तं वङ्गं.
(2) B reads

३६६ रसार्णवे
पलैकनागपत्राणि¹ तेन कल्केन² लेपयेत् ।
मारयेत् पुटयोगेन नागोऽयं म्रियते³ क्षणात् ॥ ७० ॥
वटिकां कारयेत्पश्चात् षष्टिं त्रीणि शतानि च ।
एकैकां वटिकां पश्चाद्गोपित्तेन तु मर्द्दयेत् ॥ ७१ ॥
अनेन क्रमयोगेण शतं दद्यात् पुटानि च⁴ ।
नागोऽयं जायते देवि सिन्दूरारुणसन्निभः⁵ ॥ ७२ ॥
शतांशेन च तेनैव⁶ तारे वेधं⁷ प्रदापयेत् ।
तत्तारं जायते देवि देवाभरणमुत्तमम्⁸ ॥ ७३ ॥
मृतनागपलैकं तु⁹ हेमपत्रं तु तत्समम् ।
मारयेत् पुटयोगेन म्रियते हेम¹⁰ तत्क्षणात् ॥ ७४ ॥
तद्भस्मनागैकयुतं¹¹ हेमपत्रं तु तत्समम् ।
मारयेत् पुटयोगेन म्रियते हेम तत्क्षणात् ॥ ७५ ॥
अनेन क्रमयोगेण त्रीणि वाराणि¹² कारयेत् ।
सहस्रांशेन तेनैव तारे वेधं¹³ प्रदापयेत् ॥ ७६ ॥
(1) This hemistich and the next one are put in B after the 71st
śloka. पलैकां नागपत्राणि, a variant in K. (2) D has तिलकल्केन.
(3) D reads म्रयते, which is grammatically incorrect. (4) शतं दद्यात्
पुटं प्रिये, a variant in B. (5) B reads सप्रभः. K reads संप्रभः. (6)
D reads तैलेन. (7) D reads तारवेधं. (8) B reads देवाभरण-
भूषणं. This hemistich is not found in D. (9) मृतनागं पलैकन्तु, a
variant in D. (10) D reads देवि, which is not accurate. K reads
श्रीयते, which is incorrect. (11) तद्भस्मभागैकयुतं, a variant in B.
D and K read युक्तं. (12) This is grammatically incorrect. (13)
D reads तारवेध.

षोडशः पटलः । ३६७
सुखसाध्यप्रयोगेन¹ तत्सारं कनकं भवेत् ।
कल्कवेधमतो वक्ष्ये² सुखसाध्यं सुरेश्वरि ॥ ७७ ॥
पलाशनिम्बविश्वाक्ष-कार्पासकटुतुम्बिनी ।
कङ्गुणीकटुतैलं च³ एकैकं रसमारकम्⁴ ॥ ७८ ॥
समे हेम्नि समं सूतं⁵ तारं ताम्रमथापि वा⁶ ।
महारसाष्टमध्ये तु चत्वारोपरसास्तथा⁷ ॥ ७९ ॥
फलाम्लकाञ्जिकैर्मर्द्ध्य⁸-निरङ्गारे तु⁹ खल्लयेत् ।
तप्तायसेऽथवा लोह¹⁰-मुष्टिना मृदुवह्निना ॥ ८० ॥
प्रागुक्त¹¹वालुकायन्त्रे तैलं दत्त्वा विचक्षणः ।
मर्दयेत् पञ्चमेकं तु¹² दिवारात्रमतन्द्रितः ॥ ८१ ॥
तत्कल्कं जायते श्रेष्ठं धर्म्मकामार्थमोक्षदम् ।
वेधयेदष्टलोहानि देवानामपि दुर्लभम् ॥ ८२ ॥
नाशयेत् सकलान् रोगान् पलैकेन न संशयः ।
त्रिकटुत्रिफलायुक्तं मध्वाज्येन तु भक्षयेत् ॥ ८३ ॥
(1) This charana is wanting in B. This hemistich is not found
in D. (2) B reads ततो वक्ष्ये. D reads कल्के वेधमतो. K reads कल्क-
वङ्गमतो वक्ष्ये, which is incorrect. (3) कंगुणी कटुक तैल, a variant in D.
(4) B reads रसमारकं. (5) B has समे सूत, which is incorrect.
(6) तार ताम्रं तथापि वा, a variant in D. (7) चत्वार उपरसाम्तथा is the
correct grammatical form. (8) B reads फलाम्लं कांजिकैर्मर्द्धा. D reads
मृद्धा, which seems to be incorrect. (9) B has निवृङ्गारे तु. D has निरयं घे
तु, which is unintelligible. (10) तप्तादायसेऽथवा लोहे, a variant in D.
(11) D reads प्रयुक्त. (12) B reads च.

३६८ रसार्णवे
हेका तु वर्षं गुञ्जैकं¹ तारेण हे² सुरेश्वरि ।
ताम्रेण गुञ्जात्रितयं³ वर्षात् स्यादजरामरः ॥ ८४ ॥
सेवन्ते चन्द्रवदनाः सर्व्वाभरणभूषिताः ।
त्रिफलाबीजमध्वाज्यं नस्यं कृत्वा निशासु च⁴ ॥ ८५ ॥
एवं तु⁵ भक्षयेत् प्रातरजीर्णं नैव जायते ।
गन्धकं पानमालेपं⁶ ककुष्ठं भक्षयेद्बुधः ॥ ८६ ॥
पलेन⁷ भक्षयेत् सूतं सुरासुरनमस्कृतम्⁸ ।
तप्तहेमनिभाकारो बालार्कसदृशप्रभः ॥ ८७ ॥
वेधयेत् सर्व्वलोहानि छेदे दाहे⁹ न संशयः ।
बद्धा तु संकलाख्ये¹⁰र्वटिका¹¹ खेचरी भवेत् ॥ ८८ ॥
काकजङ्घा च बृहती शरपुङ्खाजयन्त्रिके¹² ।
शिवा¹³ शक्रलता¹⁴ वान्या समैतास्तु¹⁵ महालताः ॥ ८९ ॥

(१) हेमस्तु फलगुञ्जैकं, a variant in D. K reads फलगुञ्जैकं. (२)
D reads तारेणार्थं. K reads तारेणार्द्धं. (३) D has गुञ्जात्रितये. (४)
निशातपुनः is the incorrect reading in D. (५) K reads एवं मु, which
is incorrect. (६) गन्धकेनाथ मासिपं, a variant in D. (७) K
reads धनेन. (८) K has an incomplete charana--सुसनमस्कृत्य. (९)
D reads छेददाहे. This hemistich is not found in K. (१०) B reads
बद्धस्तु, which is incorrect. बद्धा कश्चिकलावेधैः, a variant in D. बद्धास्तु
संकलायुवैः, a variant in K. (११) B reads घुटिका. (१२) सुसित-
पुंखाचभ्रगिके, a variant in B. शरपुङ्खाजभृङ्गिका, a variant in D. सुसु-
पुङ्खाजयन्त्रिका, a variant in K. (१३) B has शिखा. D has शिवं. K
has शिव, which seems to be incorrect. (१४) B reads शर्कलता. D reads
शुत्रलतां, which is incorrect. (१५) मवैते तु महावलाः, a variant in B.
सहैत तु मचालता, a variant in D समेतास्तु महालताः, a variant in K.

षोडशः पटलः । ३६८
गुञ्जाद्वयं समाख्यातं वातारिखेहसंयुक्तम् ।
समे हेम्नि समं सूतं¹ तारे ताम्रेऽथवा प्रिये ॥ ९० ॥
महारसाष्टमध्येकं दद्यात्तूपरसांस्तथा² ।
मर्दयेत् खल्लपाषाणे³ यावन्निचेतनं भवेत् ॥ ९१ ॥
खेदयेदारणालेन⁴ मर्दयेत् पूर्वकल्पवत् ।
तच्च लोहस्य देहस्य तत्तत्कर्मसु⁵ योजयेत् ॥ ९२ ॥
हेमाभ्रकस्य चैकैकं सूतकस्य द्वयं तथा⁶ ।
ताराभ्रकस्य चैकैकं सूतकस्य द्वयं तथा⁷ ॥ ९३ ॥
पिष्टिकां कारयेत्तेन निगलेन च बन्धयेत् ।
पुटेषु पिष्टिकाबन्धो⁸ गोलेन निगलेन च⁹ ॥ ९४ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि चूर्णबन्धं सुरेश्वरि¹⁰ ॥ ९५ ॥
पिष्टिकां¹¹ टङ्कणं दत्त्वा द्विपदीरस¹²मर्हितम् ।
नष्टपिष्टं च शुष्कं तत्¹³ धामयित्वा पुटे¹⁴ पचेत् ॥ ९६ ॥

(1) B reads समे सूते. (2) दद्यादुपरसांस्तथा, a variant in B.
(3) D reads खल्लु पाषाणे. (4) D and K read खेदयेदारनालेन. (5)
B reads तच कर्मसु. D reads ततः कर्मसु. (6) D reads सूतकस्याद्वयं तथा,
which seems to be incorrect. (7) This hemistich is not found
in D. K reads सूतकं द्वितयं तथा. (8) All the texts have पिष्टिका-
बद्धो, which seems to be incorrect. (9) B reads वा. After this
we find the following in B only—इति पिष्टिकाबंधः । (10) D has
चूर्णबंधं सुरेश्वरी, which is incorrect. (11) B reads पीठिकां. (12)
B has विपदीरज. (13) नष्टं पिष्टं च शुष्कं तत्, a variant in B. नष्टं
पिष्टं च शुष्कं च, a variant in D. (14) B reads रंभयित्वा पुटे. D and
K read पुटं.
47

३७० रसार्णवे
वेष्टयेद्देवदेवेशि गोलेन निगलेन च¹ ।
तुषकर्षाग्निना भूमौ मृदुस्वेदं तु कारयेत् ॥ ९७ ॥
अहोरात्रं त्रिरात्रं वा चूर्णं भवति शोभनम् ।
बह्वसंकलिकाभावात्² भवेद्भेधा तु वेधकम्³ ॥ ९८ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि पट्टबन्धं⁴ सुदुर्लभम् ॥ ९९ ॥
कासीसं⁵ टङ्कणं क्षारं सैन्धवं गन्धमभ्रकम्⁶ ।
सूतकं⁷ मातुलुङ्गेन मर्दितं पुटवेधकम्⁸ ॥ १०० ॥
वज्रताराभ्ररसक⁹-स्नुक्क्षीरकृतगोलकम्¹⁰ ।
वेष्टयेद्भूर्जपत्रेषु वस्त्रसूत्रेण¹¹ वेष्टयेत् ॥ १०१ ॥
ऊर्ध्वाधो¹² गोमयं दत्त्वा भूमध्ये स्वेदयेत्ततः ।
मर्दनं स्वेदनं कुर्यान्निवारानैवमेव च¹³ ॥ १०२ ॥
लेपयेद्देशधर्माच्च¹⁴ मर्दयेद्गुडकाञ्जिकैः ।
धत्तूररसलिप्तायां मूषायां¹⁵ संनिवेशयेत् ॥ १०३ ॥
(1) B reads वा. (2) B reads योगात्. (3) After this
we find in K only the following incomplete śloka :—गंधताराभ्रसंयुक्तं स्नुही-
क्षीरेण तालकं । वेष्टयेत् भूर्जपत्रेषु..., which is found afterwards in B and D.
(4) K reads पटबंधं. (5) D and K read कौशीसं. (6) D reads
गन्धक्षाषकम्, which seems to be incorrect. (7) D wants सूतकं.
(8) तस्य हे पुनर्वेधकम्, an absurd variant in D. K reads पटवेधकं. (9)
D and K read वंगताराम्रसंयुक्तं. (10) D and K read स्नुहीक्षीरेण ताल-
कम्. (11) D reads वस्त्रं सूत्रेण. (12) D reads ऊर्ध्वं, which
renders the charaṇa incomplete. (13) त्रीणि वाराणि सुन्दरि, a variant
in D. त्रिवि वारांस्तथैव च, an incorrect variant in K. (14) D reads
इष्टधर्माच्च. K wants this. (15) B wants this.

'?
Look at 'ष' in 'तुष': curved back, vertical bar, crossbar.
Now look at the letter after 'क':
It has a repha on top: र्.
The base letter has: a vertical on right, and on left... wait, it's 'ष'!
Wait, is it "तुषकषीग्निना"? "तुषकर्षाग्निना"?
Yes! "तुषक"+"र्"+"षा" or "तुषक"+"र्"+"ष"?
Wait, "कर्ष" = karṣa!
"तुषकषग्निना" or "तुषकर्षाग्निना"!
Wait, look at the aa-matra: between that letter and 'ग्नि', there is NO aa-matra!
Wait, is there an aa-matra?
No, the repha is on 'षा'?
Wait, look at:
त ु = तु
ष = ष
क = क
र् = repha
ष = ष
ा = aa-matra?
ग्नि = ग्नि
न ा = ना
Wait, "तुषकर्षाग्निना"? In Ayurveda/Rasashastra: "तुषकर्षाग्निना" (fire of chaff and karṣa / dry cowdung?) or "तुषकणग्निना" (tuṣa-kaṇa-agninā = fire of chaff particles)?
Wait, how is 'ण' written in this book?
Look at line 108:

३७२ रसार्णवे
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे¹
रसार्णवे रससंहितायां
रसरञ्जनो नाम²
षोडशः पटलः ॥ १६ ॥
(1) B wants this portion. (2) B and D read रञ्जनी नाम.
In the beginning of this Patala, the Goddess asks the द्रावण of रस to be
explained and not रञ्जन ; the latter being the final subject.

सप्तदशः पटलः ।
श्रीदेव्युवाच ।
द्रावणं रञ्जनं चैव पारदस्य श्रुतं मया ।
सारणं क्रामणं चैव क्रमादाख्यातुमर्हसि¹ ॥ १ ॥
श्रीभैरव उवाच ।
मूषां तु गोस्तनीं कृत्वा धत्तूरकुसुमाकृतिम्² ।
तदर्धं³ पूरयेत्तैलं रञ्जितं च रसं क्षिपेत् ॥ २ ॥
तुषकर्षाग्निना वाह्यो मूषायास्तु⁴ प्रदापयेत् ।
विंशांश⁵नागसंयुक्तं समावर्त्तं च खोटकम् ।
दीर्घसंदंशनेनैव⁶ प्रक्षिपेत् सारितं भवेत् ॥ ३ ॥
द्विगुणेन ततो⁷ हेम्ना जायते प्रतिसारितम् ।
ततस्त्रिगुणहेम्ना तु⁸ जायते चानुसारितम्⁹ ॥ ४ ॥
(1) D has an incorrect variant क्रमवक्तुमर्हसि. (2) D and K
have धत्तूरकुसुमाकृतिः, which is grammatically incorrect. (3) All
the texts read तस्यार्धं, which is grammatically incorrect. D has an
incorrect variant—तस्यार्धे तैले पचेत्सं. (4) B reads मूषायां तु. D and
K read मूषावास्तु, which is incorrect. (5) D reads विंशांशं. (6)
B has दीर्घं संदशनं नैव. D and K have दीर्घसंदर्शनेनैव. (7) D reads
इतो, which is not correct. (8) B reads ततस्त्रिगुणं हेम्ना तु. This
hemistich and the next two are not found in D. K reads ततस्त्रीगुण
हेम्ना तु, which is incorrect. (9) B has चानुसारणा. K has नानुसारितः,
which is incorrect.

, then vertical stroke. That is definitely 'च'!
Wait, could it be "विलवक्षः"? No, it has a horizontal stroke into a cup, which is 'च'.
Wait, could it be "चिलचक्षः"? Wait, in some fonts, 'च' under 'ि' looks very compressed. But 'व' is standard. Let's write "विलचक्षः,". Wait, look closely: could it be "चिलचक्षः"? Look at the horizontal stroke: there is NO horizontal stroke at the top of the loop. It is an oval attached to the vertical line. That is 100% 'व'. So "विलचक्षः,".

Wait, let's check footnote (13):
Line 23:
कर्णलौगाङ्गिस्यापि, a variant in B. कर्णागरागङ्गिस्यापि, a variant in D.
Line 24:
कर्णसंषङ्गिस्यापि, a variant in K. The sense of all of them is not clear.

Wait, look at line 24 again:
"कर्णसंषङ्गिस्यापि"
Wait, could it be "कर्णसंघङ्गिस्यापि"?
Let's look at 'ष' vs 'घ':
In 'घ', the top line has no break, and there are two curves on the left: Ɛ.
In this character, look at the left: is it two curves or a single

सप्तदशः पटलः । ३७५
गण्डोल^1विषभेकास्थि-महिषाक्षिमलं तथा^2 ।
रुधिरेण समायुक्तं रससंक्रामणं परम् ॥ ११ ॥
विषं सुरेन्द्रगोपश्च^3 रोचना गुग्गुलुस्तथा ।
स्त्रीस्तन्यं^4 चैव तैर्युक्तो लोहे तु क्रमते^5 रसः ॥ १२ ॥
श्रीखण्ड^6निम्बनिर्यास-स्त्रीस्तन्यविषटङ्कणैः ।
गोघृतेन समायुक्तो लोहे तु क्रमते रसः ॥ १३ ॥
अरिवर्गहतौ^7 वङ्ग-नागौ ही क्रामणं^8 परम् ॥ १४ ॥
माघव्राडः^9 कुलीरश्च शङ्खाभ्यन्तरजो मलः ।
तथा कपित्थनिर्यासो^10 रससंक्रमणं परम् ॥ १५ ॥
क्रामणं रसराजस्य वेधकाले प्रदापयेत् ।
क्रामणं यो न जानाति श्रमस्तस्य निरर्थकः ॥ १६ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि हेमतारदलानि तु ॥ १७ ॥
नागं सूतं समं घृष्टं गन्धद्वादशसंयुतम्^11 ।
धत्तूरकरसे घृष्टा गुटिका^12 चणकाकृतिः ॥ १८ ॥

(1) D reads गण्डम्ले, which is incorrect. (2) महिषाक्षीमलं तथा,
a variant in B. महीशाक्षीमलं तथा, a variant in K. (3) B and K
read विषमुतैंद्रगोपाश्च. (4) K reads स्त्रीस्तव्ये, which is inaccurate. (5)
D reads क्रमणो. K reads क्रमतो. (6) B has स्त्रीबीज. D and K
have श्रीखंडं. (7) D reads अरिवर्गाहतौ, which seems to be incorrect.
(8) D has क्रमणं, which is incorrect. (9) D reads ग्रीमाभिवाहः,
which is incorrect. (10) B reads निर्यासं, which is incorrect. (11)
गन्धकै द्वादशायुतम्, a variant in D. (12) B has घृष्टगुटिका. K has
धत्तूरकरसैः.

or व्छु or च्छु:
Wait, in Bengali/BMP Devanagari font, is it च्छु? Look at footnote (12): तच्छुष्कपुटनात् has च्छु.
Compare the letter in line 15 with च्छु in footnote (12):
In footnote (12), तच्छुष्क: त then च्छु has the EXACT same glyph!
Wait, in line 15, is it पुटनाव्...? No, the letter before it is ना! Then च्छु!
Wait, let's look: पु ट ना च्छु ष्क पु ट ना त्!
Wait, why did I think there was a व्?
Ah, between ना and छ, is there a व्?
Look at line 15:
पु ट ना then च्छु?
Wait! Look at the space:
पु ट ना then a letter... wait, look at the glyph:
It is व्छु or च्छु?
Wait, look at footnote (12):
पुटेन तच्छुष्कपुटनात् -> त च्छु ष्क...
In line 15: पुटना then च्छुष्कपुटनात्?
Wait, look at line 15:
`

सप्तदशः पटलः । ३७७
पीतगन्धकपालाश-निर्यासेन प्रलेपितम् ।
पुटत्रयप्रदानेन¹ रजतं काञ्चनं भवेत् ॥ २७ ॥
पीतकृष्णारुणगन्धं² यथालाभं सुचूर्णितम् ।
गोसर्पिर्भावितं तारे³ वापेन श्वेतनाशनम्⁴ ॥ २८ ॥
रक्तपीतासितगन्धं⁵ छागक्षीरेण भूयसा ।
सप्ताहं स्नापयेत्तारे⁶ निषेकाद्रक्तवर्धनम्⁷ ॥ २९ ॥
यदा वाप⁸निषेकाभ्यां मार्जारनयनप्रभम् ।
तत्ततारं दक्षसंप्रोक्तं⁹ मेलनं परमं मतम् ॥ ३० ॥
शुल्कस्य¹⁰ कांस्यरूपं तु रसकेन तु रञ्जयेत् ।
द्वौ भागौ तस्य शुल्कस्य तारस्यैकं च मेलयेत् ॥ ३१ ॥
तदा तस्य रसेन्द्रस्य मेलनं परमं मतम् ।
वेधयेत् शुद्धसूतेन¹¹ शतांशेन सुरेश्वरि ॥ ३२ ॥
हेममाक्षिकलवणं¹² पेषयेन्मधुसर्पिषा ।

(१) पुटत्रयं प्रयत्नेन, a variant in B, which seems to be incorrect.
(२) D reads गतं instead of गन्धं. This charana and the next five are not
found in K. (३) गोसर्पिर्भावितातारं, a variant in B. (४) D has
वामने श्वेतनाञ्जी, which has no clear sense. (५) B reads सितगन्धं,
which is evidently an error of the scribe. (६) B reads erroneously
स्वापयेत्तरे. (७) निषेकाद्रक्त बन्धनं, a variant in D, which is partly incor-
rect. (८) D reads incompletely यथा-सं. K reads यथा वाप्य, which
is not correct. (९) D and K read तदा तस्य रसीन्द्रस्य, which seems
to be improper. (१०) B reads शूलं तु. D reads शूलेन तु, which is
incorrect. (११) B reads सिद्धसूतेन. (१२) B reads हेम-
माक्षिकजीवं च.
48

३७८ रसार्णवे
कुङ्कुमाभं भवेद्यावत् तेन नागपुटे¹ पचेत् ॥ ३३ ॥
समं शुल्बं² ततो देयं तच्छुल्बं तारपञ्चके³ ।
त्रिवारं शोधयेद्धुत्वा शुद्धं हेमदलं भवेत् ॥ ३४ ॥
वङ्गं नागं तथा⁴ तीक्ष्णं शुल्बं तारं च पञ्चकम्⁵ ।
त्रिवारं शोधयेद्धुत्वा शुद्धं हेमदलं भवेत्⁶ ॥ ३५ ॥
तालकं गन्धपाषाणं⁷ माक्षिकं खर्परं⁸ विषम् ।
मातुलुङ्गरुयुतं⁹ लिप्त्वा वङ्गलोहं पुटे पचेत्¹⁰ ॥ ३६ ॥
दरदं गन्धपाषाणं माक्षिकं सैन्धवं विषम् ।
मातुलुङ्गरुयुतं लिप्त्वा तीक्ष्णलोहं¹¹ पुटे पचेत्¹² ॥ ३७ ॥
कुनटी गन्धपाषाणं माक्षिकं सैन्धवं विषम् ।
मातुलुङ्गरुयुतं लिप्त्वा नागलोहं पुटे पचेत्¹³ ॥ ३८ ॥
सर्व्वं हेमदले वाह्यं¹⁴ हेम बद्धेन¹⁵ वेधयेत् ॥ ३९ ॥
(1) D has तेषां नागपुटं K has तेन नागपुटं. (2) B reads सम-
शूलं. (3) B and K read तारपंचके, which seems to be incorrect.
(4) K wants तथा. (5) This hemistich and the next one are not
found in D. (6) This hemistich is not found in K. (7)
D reads हेमपाषाणं. (8) B reads खर्परो. (9) K reads मातुलिंग-
युतं. (10) D reads पुटं भवेत्, which seems to be incorrect. (11)
K reads वंगलोहं. (12) After this śloka we find a śloka in B,
which is a repitition of the 36th, having नागलोहं in place of वङ्गलोहं.
(13) This śloka is not found in D. In K we see only the word कुनटी.
(14) B reads बाह्यः. D reads सर्वं हेमदलौ, which seems to be incorrect.
(15) B reads हेम चाग्नेन.