रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

११८ रसार्णवे
गौरीफलानि¹ क्षुरको रजनी तुम्बुरूणि च² ।
कुवेराक्षस्य वीजानि मल्लिकायाश्च सुन्दरि ॥ ११३ ॥
पलाशशुष्कापामार्ग³-क्षारस्नुक्क्षीरयोगतः⁴ ।
सप्तधा परिवापेन शोधयन्ति भुजङ्गमम्⁵ ॥ ११४ ॥
सुही⁶क्षीरसमायोगात् वङ्गं⁷ चावापयेत्ततः ॥ ११५ ॥
स्नुह्यर्कक्षारहलिनी-कञ्चुकी⁸कन्दचित्रकैः ।
गुञ्जाकरञ्जधुत्तूर⁹-हयगन्धाङ्घितालकैः¹⁰ ॥ ११६ ॥
नक्तमालेङ्गुदोशक्र¹¹-वारुणीमूलसंयुतैः ।
पिष्टैर्माहिषतक्रे तु¹² सप्तरात्रोषितैस्ततः ।
निषेकः सर्व्वलोहानां मलं हन्ति न संशयः¹³ ॥ ११७ ॥
देवदालोफलरजः-स्वरसैर्भावितं मुहुः ।

(1) B has गौरिफलातौत्. M has गौरोखल्कन्दौ. Both the readings
seem to be incorrect. (2) रजनी तु करूणि च, an incorrect variant
in K. M reads रञ्जनी instead of रजनी. (3) पलाश शुष्कयामार्गा, a
variant in B, which seems to be erroneous. (4) क्षारस्नुह्यर्कक्षीर-
योगतः, a variant in K, which destroys the metre. (5) M reads भुज-
ङ्गमाः, which is gram. incorrect. (6) B reads जं कू. M reads धुङ्गी.
Both are unintelligible. (7) M reads पाक. (8) K has-
कंचुकी, which appears to be the error of the scribe. (9) B reads
धत्तूर. K reads धत्तूर. M reads धुधूर. (10) B has तालजैः. K has
धि instead of द्वि., which is not correct. (11) K reads नक्तमालां-
गुदोशक, which is gram. inc. M reads वज instead of शक्र. (12) M
reads तकेस्तु. (13) M reads निषेकतः, which is a tautology.

सप्तमः पटलः । ११९
द्रावयेत् कनकं वापात्¹ भूयो न² कठिनं भवेत् ॥ ११८ ॥
अखिलानि च सत्त्वानि³ द्रावयेत्तत्प्रभावतः⁴ ॥ ११९ ॥
समांशं सुरगोपस्य सुरदाख्याथ⁵ यद्रजः ।
आवापात् कुरुते देवि कनकं जलसन्निभम् ॥ १२० ॥
मण्डूकास्थिवसाटङ्क-हयलालेन्द्रगोपकैः⁶ ।
प्रतिवापेन कनकं सुचिरं तिष्ठति द्रुतम्⁷ ॥ १२१ ॥
त्रिःसप्तकृत्वो⁸ गोमूत्रे ज्वालिनोभस्म⁹गालितम् ।
शोषयेत्तस्य वापेन तीक्ष्णं मूषागतं¹⁰ द्रवेत् ॥ १२२ ॥
त्रिःसप्तकृत्वो¹¹ निचुल-भस्मना भावितेन तु¹² ।
केतक्यास्तु रसैस्तीक्ष्णम्¹³ आवापाद्द्रवतां व्रजेत् ॥ १२३ ॥
पक्वधात्रीफलरसैः शङ्खे¹⁴ सप्ताहभावितम् ।
(1) K reads वापि. (2) M reads भूयेन, which is gram. inc.
(3) अखिलानि च सत्वानि, an incomplete variant in B. K reads सत्वानि.
अखिलांच च सत्वानि, an incorrect variant in M. (4) B has an in-
complete charaṇa—द्रावयेत् प्रयत्नतः. K has द्रावयेत्तत्प्रयत्नतः. (5) M reads
सुरदाराथ यद्रजः, which is incorrect. (6) K reads गोपकैः. M reads
हङ्गाललिजगोपकैः, which is unintelligible. (7) B has an incomplete
charaṇa—सुचिरं···ति द्रुत. (8) B reads त्रिःसप्तकृत्वा. K and M read
त्रिसप्तकृत्वो. Both are gram inc. (9) K reads ज्वालिनि. M reads
ज्वालिनोपच. (10) K has मूखागतं, which is inc. [Vide p. 39, note
(11)]. (11) All the MSS. read त्रिसप्तकृत्वो, which is grammatically
erroneous. (12) K reads विन्दुतेन तु. (13) B reads रसैस्तीक्ष्णम.
K reads केतक्या सुरसैस्तीक्ष्णा. Both are gram. inc. (14) B reads
संख्ये.

१२० रसार्णवे
पुनः कञ्चुकितोयेन¹ भावितं सप्त²वासरम् ॥ १२४ ॥
शरावयुगलान्तःस्थं³ सुदृढं परिधामितम्⁴ ।
तत्तीक्ष्णचूर्णं⁵ देवेशि रसरूपं प्रजायते ॥ १२५ ॥
तालकं गन्धपाषाण⁶-शिलामाक्षिकगैरिकम् ।
काशीसं खण्डसौराष्ट्रो⁷-तुल्यमभ्रकमेव च ॥ १२६ ॥
श्वशृगालतरक्षूणां⁸ कुक्कुटस्य मलं⁹ तथा ।
मयूरष्ट्रभमार्जार-विष्ठा च समभागकम्¹⁰ ॥ १२७ ॥
भावयेत्त्रिः¹¹ स्नुहीक्षीरै¹²र्देवदालो¹³रसेन च ।
तत्कल्क¹⁴मष्टमांशेन लांहपत्राणि¹⁵ लेपयेत् ॥ १२८ ॥
धमे द्रुतं भवेल्लोहमेतैरेव निषेचयेत्¹⁶ ।
(1) K reads कञ्चुकी. M reads पान in place of पुन:, which is inc.
(2) M reads भावितस्सप्त. (3) शरावयुगलस्थं च, a variant in B. शराव-
युगलेस्थं च, a variant in K. Both the readings seem to be incorrect.
(4) B reads erroneously—परिधावापित. M reads परिधामितः. (5) K
has तीक्ष्णचूर्णानि, which is not gram. correct. (6) B and K read
गन्धपाषाणं, which is not correct, as the term is in masculine gender. M
reads तालगन्धकपाषाण, which is not accurate. (7) M has कासीसं
खण्डसौराष्ट्र. (8) M reads श्वशृगालखरीष्ट्राणां. (9) B and K
have मलन्तथा. (10) B and K read समभागिकम्. (11) B
reads भावय त्रि. K reads भावयं त्रि;. M reads भावयंस्तु. The first two
readings are incorrect, and the last is incomplete. (12) M reads
क्षुहिच्छीरैः. (13) M reads देवताली. (14) M has तत्कल, which
seems to be inc. (15) B and M read लोहपात्राणि. (16) एतै-
रेतन्निषिचयेत, an incorrect variant in K.

Here is the line-by-line transcription of the page into clean Devanagari and English Markdown:

सप्तमः पटलः । १२१
अङ्कोलस्य तु मूलानि काञ्जिकेन प्रपेषयेत् ।¹
लोहलेपं ततो दद्याद् अग्नि-सहं धारयेत्² प्रिये ॥ १२६ ॥
पुनर्लेपं ततो दद्यात् परिच्छिन्ना³रसेन तु ।
मत्स्यपित्तेन⁴ देवेशि वह्निस्यं धारयेत् प्रिये ॥ १३० ॥
पुनर्लेपं प्रकुर्वीत लाङ्गलीकन्दसम्भवम् ।
त्रिभिर्लेपैर्दुतं⁵ लोहं निश्चलं स्वच्छवारिवत्⁶ ॥ १३१ ॥
चूर्णितं देवि कूर्म्मास्थि मेषशृङ्गं शिलाजतु⁷ ।
कुरुते प्रतिवापेन बह्लुकज्जलवत् स्थिरम्⁸ ॥ १३२ ॥
अर्कापामार्गमुसली⁹ निचुलो चित्रकं तथा ।
कदली पोतकी दाली¹⁰ क्षारमेषां तु साधयेत् ॥ १३३ ॥
गालयेन्माहिषे मूत्रे षड्‌वारान्¹¹ सुरवन्दित ।
आवापाद्

१२२ रसार्णवे
रसेनोत्तरवारुण्याः¹ युतं वैक्रान्तजं रजः² ।
प्रतिवापेन³ लोहानि द्रावयेत् सलिलोपमम् ॥ १३६ ॥
॥ इति लोहद्रावविधिः ॥
रत्नानां द्रावणं वक्ष्ये गगनस्य द्रुतिं तथा ॥ १३७ ॥
त्रिफला च⁴ त्रिकटुकं त्रिक्षारं कटुपञ्चकम्⁵ ।
बला चातिबला चैव तृतीया च महाबला⁶ ॥ १३८ ॥
अश्वगन्धा चवो नारी⁷ भूलता मातृवाहकः ।
गोपेन्द्रमण्डलो चैव षड्बिन्दुद्विमुखी⁸ तथा ॥ १३९ ॥
वोरा सूरणकन्दश्च⁹ कञ्चुको च पुनर्नवा¹⁰ ।
क्षुद्रार्कोक्तत्तहलिनी पाठा चोत्तरवारुणी ॥ १४० ॥
अयस्कान्तो गोक्षुरश्च¹¹ मृदुदूर्वाम्लवेतसम्¹² ।
शिलाजतु च¹³ सौवोरं विषगन्धकटङ्कणम्¹⁴ ॥ १४१ ॥
(1) रसेनोत्तमशरुख्याः

सप्तमः पटलः । १२३
पृथग्दशपलं¹ सर्व्वं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ।
कुभद्वयं कुलत्थानां काष्ठेन तिनिशस्य च² ॥ १४२ ॥
क्वाथयेन्मृदुतापेन यावत् कुम्भावशेषितम् ।
तेन क्वाथेन तच्चूर्णं भावयेदेकविंशतिम्³ ॥ १४३ ॥
रत्नानि तेन लिप्तानि तत्क्वाथस्थं धमेत्⁴ पुनः ।
अहोरात्रेण तान्याशु द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १४४ ॥
॥ इति रत्नद्रावविधिः ॥⁵
अभ्रकादीनि लोहानि द्रवन्ति ह्यविचारतः ।
निर्मलानि च⁶ जायन्ते हरवीजोपमानि च⁷ ॥ १४५ ॥
मिलन्ति च रसेनाशु वह्निस्थान्यन्ययाणि च⁸ ।
तैर्दुतः स्पर्शमात्रेण⁹ क्षणाद्बध्येत सूतकः¹⁰ ॥ १४६ ॥
लोहानां मारणं¹¹ वक्ष्ये समाहितमनाः¹² शृणु ।
*(1) B reads दशफलं, which is incorrect. (2) B has तिमिरस्य च.
K has तिमरस्य च. M has काष्ठेन तिमिशस्य च. We have adopted the
above reading after collating all the texts. (3) B and M read
एकविंशति. K reads एकविंशतिः. All the readings are inc. (4) तत
क्वाथे तड़मत्, a reading in M, which has no sense. (5) This portion
is not found in B and M. (6) B and M read निर्लेपानि च.
(7) K has हरवोजोपयोनि च, which has no clear sense. (8) K
reads वह्निस्थान्यन्चिणानि च, which seems to be inc. (9) तैर्दतै सर्षप-
मात्रेण, an incorrect variant in K. (10) B reads चणाद्बुध्येत. K
reads चणादवेध्येत. M reads चणादबध्येव सूतकम्. (11) B has मारणै,
which is gram. inc. (12) K has समाहितमना (without विसर्ग), which
is gram. inc.

१२४ रसार्णवे
स्नुहो¹क्षीरेण सिन्दूरं² कनकं रजतं पुनः³ ॥ १४७ ॥
तेनैव⁴ माक्षिकं ताम्रमजाक्षीरेण गन्धकः⁵ ।
स्तन्येन हिङ्गुलं⁶ तोत्थं वज्रतालपलाशकम् ॥ १४८ ॥
नागं शिलार्कक्षीरेण स्वच्छपत्रीकृतं⁷ प्रिय ।
मारयेत् पुटपाकेन⁸ निरुत्थं⁹ भस्म जायते ॥ १४९ ॥
न सोऽस्ति¹⁰ लोहमातङ्गो यं न गन्धककेसरी ।
निहन्याद्ब्रह्ममात्रेण¹¹ यद्वा माक्षिककेसरी ॥ १५० ॥
रसीभवन्ति¹² लोहानि मृतानि सुरवन्दिते ।
हरन्ति रोगान् सकलान्¹³ रसयुक्तानि¹⁴ किं पुनः¹⁵ ।
शीलनान्नाशयन्त्येव¹⁶ वलीपलितरुग्जराः¹⁷ ॥ १५१ ॥
(1) B and M read स्नुह्य. K reads स्नूहो, which seems to be inc.
(2) K has सिन्दूर, which is erroneous. M has स्माह. (3) K reads
तु वा. (4) B has मर्नैव, which is evidently an error. (5) .K
and M read गन्धकम्. (6) M has an incorrect reading—हिङ्गुदं.
(7) B reads स्वच्छ पत्रीकृत M reads स्वच्छपवन्नूत. (8) B and M
read पुटयोगेन. (9) B has निरुच्छ. M has निरुद्ध. Both of these
readings appear to be inc. (10) B and M read रसास्ति, whereof
the sense is not clear. (11) निहन्याकधमात्रेण, a variant in B, which
seems to be inc. (12) B has रसभवान्. K has रसौभवतो. M has
रस भवन्ति. We have adopted the above reading after collating all the
texts. (13) M reads सकलान् रोगान्. (14) B reads समयुक्तानि.
(15) K reads वै पुनः. (16) B has शीलनान्नांशयन्त्येव. M reads शिलानां
नाशयन्त्येव. None of these texts is correct. (17) K reads रुग्ज्वरान्.
M reads रुक्पराम्.

सप्तमः पटलः । १२५
वज्र¹माक्षिकतीक्ष्णाभ्रं शस्यते देहकर्मणि² ।
नागं वङ्गं सुवीरञ्च³ द्वयकर्मणि योजयेत् ॥ १५२ ॥
परिबालन्तु⁴ यल्लोहं तथाच मलयोद्भवम् ।
एतल्लोहद्वयं देवि विशेषाद्देहरक्षणम् ॥ १५३ ॥
रागं⁵ महारसादीनां ज्ञात्वा वीजानि साधयेत् ।
तन्ममाचक्ष्व देवेशि⁶ किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि ॥ १५४ ॥
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁷
रसार्णवे रससंहितायां
महारसोपरसलोहलक्षणसंस्कार⁸-
रत्नद्रावणमारणनिर्णयो नाम⁹
सप्तमः पटलः ॥७॥
(1) B reads वज्रं. (2) M reads मेहकर्मणि, which appears to
be incorrect. (3) वङ्गमागसुवीरञ्च, a variant in M. (4) B has
पड़िबालन्तु. K has विट्टोबाल. (5) K reads नागं, which is incorrect ;
because the next Paṭala opens with the description of रागसंख्या.
(6) तन्मयाचक्षि देवेशि, a variant in B. This charaṇa is wanting in M.
(7) This portion is wanting in B and M. *(8) K reads रस
between महारसोपरस and लोह. The word महा is not found in M ; it
reads रसोपरससंस्कारलोहलक्षणमारणनिर्णयो नाम. (9) K reads only निर्णयो
नाम, omitting रत्नद्रावणमारण.

षष्ठमः पटलः।
—§§§—
श्रीदेव्युवाच ।$^1$
महारसानां लोहानां रत्नानाञ्च सुरेश्वर$^2$ ।
रागसंख्यां$^3$ तथा बीजसाधनञ्च$^4$ वद प्रभो ॥ १ ॥
श्रीभैरव उवाच ।
महारसेषु द्विगुण$^5$स्ताम्ररागः$^6$ सुरेश्वरि ।
गिरिदोषे क्षयं नीते$^7$ सूतकं रञ्जयन्ति ते$^8$ ॥ २ ॥
सस्यकश्चपलश्चैव राजावर्त्तश्च माक्षिकः$^9$ ।
विमलो$^{10}$ गैरिकश्चैषा$^{11}$मेकैकं द्विगुणं भवेत् ॥ ३ ॥
भ्रामकादिषु कान्तेष्वप्येकद्वित्रिगुणो$^{12}$ हि सः ।
एकैकमभ्रके चैव$^{13}$ श्वेतपोतारुणः$^{14}$ सिते ॥ ४ ॥

(1) K reads देव्युवाच. This is wanting in M. (2) M has
रत्नानां च सुरेश्वर, which is erroneous. (3) B has not this word.
K has रागसंख्या. M has रागसङ्गा. (4) M reads here सारणञ्च, but
it reads साधनञ्च in its colophon. (5) B reads द्विगुणा. (6) M
reads ताम्रे रागः. (7) गिरिदोषक्षयकरं, a variant in M. (8) स्याद्बीजं
रञ्जयन्ति ये, a variant in M. (9) M reads राजावर्त्तञ्च माक्षिकम्, which
is incorrect. (10) K and M read विमला. (11) K has
गैरिकश्चैषा. M has गैरिकश्चैव. (12) K reads कान्तेषु चाप्येक द्विगुणो.
(13) एकैकमभ्रकञ्चैव, a variant in K. (14) श्वेतपीतारुणो, an incorrect
reading in M.

अष्टमः पटलः।
अष्टादशसहस्राणि स्थिता रागाश्च¹ गन्धके ।
अयुतं दरदे देवि² शिलायां द्विसहस्रकम्³ ॥ ५ ॥
रसके⁴ सप्तसाहस्रं कङ्गुष्ठे तु⁵ चतुष्टयम् ।
रसगर्भे प्रकाशन्ते जारणं तु⁶ भवेद्यदि ॥ ६ ॥
द्वादशाग्रं शतं⁷ पञ्च नागे रागा⁸ व्यवस्थिताः⁹ ।
शतहीनं सहस्रं तु वङ्गे रागा¹⁰ व्यवस्थिताः ॥ ७ ॥
रागाणां शतपञ्चाशत् शुल्बमध्ये व्यवस्थिताः ।
रक्तपीताश्च शुक्लाश्च¹¹ हेम्नि रागाय षोडश ॥ ८ ॥
रागाः षष्टि¹²सहस्राणि शक्रनीले व्यवस्थिताः ।
महानीले च¹³ देवेशि ते रागा द्विगुणाः¹⁴ स्थिताः ॥ ९ ॥
माणिक्ये तु सुरेशानेि रागा¹⁵ लक्षत्रयोदश ।
गजवारिसमुत्पन्नं रत्नं¹⁶ मुक्ताफलं विदुः ॥ १० ॥

(1) M reads नागाश्च, which seems to be incorrect. (2) अयुतं
दरदे दीवि, a reading in M, which appears to be inc. (3) M reads
शिलायाञ्च द्विपञ्चकम्. (4) K reads रक्तके. (5) M reads कुष्ठे चैवं,
which seems to be inc. (6) M has जारणात्, which is gram. inc.
(7) द्वादशाभ्रशतं, a variant in M, which is inc. (8) M reads नागो
राग, which is gram. inc. (9) K reads व्यवस्थिता:. which is an error of
the scribe. (10) M reads वङ्गे राग, which is not correct. (11) K
has शुक्लाश्च. M reads रक्तपीता च शुक्ला च. (12) K reads षष्टी. M
reads erroneously रागाषाष्टि. (13) M has महानीलञ्च, which is gram.
inc. (14) M reads द्विगुणे, which is not grammatically correct.
(15) K reads राग, which is not gram. correct. (16) M reads
रक्त, which is inc.

यहाँ पृष्ठ का स्पष्ट और सटीक पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

१२८ रसार्णवे
गजे¹ त्रीणि सहस्राणि षट्सहस्राणि वारिजे² ।
नवलक्षं च रागाणां पद्मरागे व्यवस्थिताः ॥ ११ ॥
भेदयेत् सर्व्वलोहानि यश्च³ केन न भिद्यते⁴ ।
तद्वज्रं तस्य देवेशि रागं लक्षद्वयं⁵ विदुः ॥ १२ ॥
षोडशैव सहस्राणि पुष्परागे व्यवस्थिताः ।
पादानलक्षरागास्तु⁶ प्रोक्ता मरकत⁷ प्रिये ॥ १३ ॥
रागसंख्यां न जानाति⁸ संक्रान्तस्य⁹ रसस्य तु ।
अधिकं मारयेल्लोहं क्षीभं चैव प्रकाशयेत्¹⁰ ॥ १४ ॥
मानवेन्द्रः¹¹ प्रकुर्व्वीत यो हि जानाति पार्वति ।
शतकोटिप्रमाणेन¹² रागसंख्यां प्रकल्पयेत् ।
स्पर्शनं चैवमालोक्य¹³ शतकोटिषु विध्यते¹⁴ ॥ १५ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि बीजानां साधनं प्रिये ।
हेमतारवशाद्बीजं¹⁵ द्विविधं तावदोखरि ॥ १६ ॥
(1) गन्ते is the reading in M, which is incorrect. [गजे= गजजे.]
(2) M reads वारिते, which is not correct. (3) K and M read यन.
(4) M reads येन केनापि विध्यते, which conveys the reverse sense.
(5) M has लक्षत्रय. (6) K has पादोन्न. M has पादेन लक्ष रागास्तु,
which has no clear sense. (7) प्रोक्त मरतके, an incorrect reading
in M. (8) K reads जानंति, which is not accurate. (9) M
reads साक्रान्तस्य, which has no clear sense. (10) M has प्रकारये त्.
(11) मारवेन्द्रि: is the reading in M. (12) शतकोटीप्रमाणेन, a variant
in K. (13) चैवमालांक, a reading in M. (14) K reads विष्यति.
M reads बिद्यते. We have adopted the above text, after collating the
MSS. (15) K reads यशावौजं, which is a palpable error.

अष्टमः पटलः । १२८
पीतारुणै¹र्हेमबीजं² तारबीजं सितैर्भवेत् ।
कल्पितं रञ्जितं पक्कमिति भूयस्त्रिधा भवेत् ॥ १७ ॥
कल्पितं द्विविधं तच्च³ शुद्धमिश्रविभेदतः ॥ १८ ॥
रसोपरसलोहानां⁴ बीजानां कल्पनं पृथक्⁵ ।
शुद्धं मिश्रं तु⁶ संयोगात्⁷ यथालाभं⁸ सुरेश्वरि ॥ १८ ॥
सत्त्वमावर्त्तितं व्योम्नि शोषितं काचटङ्गणैः ।
चिञ्चाफलाम्लनिर्गुण्डी⁹-पत्रकल्काभिषेचनैः¹⁰ ।
पक्वं निविड़ितं देवि¹¹ रसपिष्टिसमं भवेत् ॥ २० ॥
स्नेहक्षाराम्लवर्गैश्च¹² शिलायाश्च पुटत्रयात्¹³ ।
मृताहे धूपनायन्त्रे¹⁴ धूपगन्धानुलेपनात् ।
वङ्गस्यापि¹⁵ विधानेन तालकस्य हतस्य¹⁶ वा ॥ २१ ॥
ताप्यहिङ्गुलयोर्वापि हतं च¹⁷ रसकस्य वा ।

(1) M has पीतारुणौ. (2) K has हेमबीजै, which is gram. inc.
(3) K reads तच्च. (4) रसोपरससत्त्वानि, a variant in K. (5) बीजा-
नाञ्च पृथकस्थिते, a variant in M. (6) M has शुद्धमिश्रश्च. [रञ्जितं is
described in the 41st śloka; and पक्वं in the 50th.] (7) K reads
योगाय. (8) पाल्लभं is the absurd reading in K. (9) K reads
फलाम्लसेहुण्ड. (10) K reads निक्षेचनैः. M reads पतिकल्क. Both
are inc. (11) K has पकनिविडं सदेवि. (12) M has स्नेह-
क्षाराम्ललवणैः. (13) M reads शिलया च पुटत्रयात्. K reads पुटत्रय.
(14) धूपनायन्त्रे is wanting in K. (15) K reads वङ्गस्याभि, which
seems to be inc. (16) K has हृतेन M has तालकं न. (17) M
reads वास्तिनो, which is unintelligible.
17

१३० रसार्णवे
रसगर्भे द्रवेत् कृष्णं¹ पत्त्रं कनकतारयोः ॥ २२ ॥
सङ्कराख्यन्तु² दुर्मेल्यं प्रिये मृदुखराह्वयम्³ ।
ततः संमृदितं⁴ देवि द्वन्द्वमेलापनं द्रुतम्⁵ ।
भवेत् समरसं गर्भे⁶ रसराजस्य च द्रवेत्⁷ ॥ २३ ॥
अतः परं⁸ प्रवक्ष्यामि द्वन्द्वमेलापनं शृणु ॥ २४ ॥
वर्षाभूकदलीकन्द-काकमाचीपुनर्नवाः ।
खर्णं नरकपालं च⁹ गुञ्जाटङ्कणसंयुतम्¹⁰ ।
चोरतैलेन सुध्मातं हेमाभ्रं मिलति प्रिये ॥ २५ ॥¹¹
अनेनैव विधानेन ताराभ्रमपि मेलयेत्¹² ॥ २६ ॥
वङ्गभावर्त्त्य¹³ देवेशि पुनः सूतकयोजितम्¹⁴ ।
कदलीकन्दतोयेन मर्दयेट्टङ्गणान्वितम् ।
अन्धमूषागतं¹⁵ ध्मातं वङ्गाभ्रं¹⁶ मिलति क्षणात् ॥ २७ ॥
चूर्णं नरकपालस्य स्त्रीस्तन्यं वनशिग्रुकम् ।
(1) K reads कृष्णात्. M reads भवेत् कृष्ण. (2) K reads संगराख्यं
तु. (3) K has an incomplete charana--दुखराह्वयोः. M reads खरा-
ह्वयात्. (4) K reads सम्मिश्रितं. (5) K reads ततः. (6) सवेत्
सरससंसर्गो, a variant in K, which is partially incorrect. M reads वरेत्,
which is senseless. (7) K reads चन्द्रवत्. (8) K reads अतएव.
(9) M reads तु. (10) M has संस्थितम्. (11) This hemistich
is not found in K. (12) तालकाभ्र विमेलयेत्, a variant in M.
(13) K reads भंग, which is incorrect. M reads erroneously वङ्गमावत्य.
(14) K has योजितः. (15) K reads अधमूखागत. M reads अन्धमूषा-
गत Both are inc. (16) M reads वङ्गाभ.

letter 3: ग
letter 4: . or comma?
letter 5: स with dot (सं)?
letter 6: श?
Wait, could it be "[ना.गा.सं. is correct.]"?
Look at the text:
Line 7: "वङ्गाभ्रं हरितालञ्च नागभ्रे तु मनःशिलाः"
Line 18: "(9) K has नागाभ्रं तु. M has नाकाभ्रेण, which is inc. [ ... is correct.]"
Wait, the main text has "नागभ्रे तु"!
Wait, is the main text's reading "नागभ्रे तु"?
In line 7: "नागभ्रे तु⁹"
What does the bracket say?
"[ना.गा.सं. is correct]"?
Wait, look at the letters:
It has: [
न with aa matra? No, न
then dot,
then ग, then aa matra? No, ग with dot?
Wait, look at the letters:
[ न . ग . सं . is correct. ] ?
No, look at:
[ न , ग , सं , is correct. ]?
Wait, in Sanskrit grammar / manuscript abbreviations:
Could it be manuscript sigla? No, sigla here are K and M.
Could it be grammatical case? "न.ग.सं."?
Wait, look at the letters:
[ न . ग . ] -> no, look at the

१३२ रसार्णवे
कान्ताभ्रशैलविमला मिलन्ति सकलान्¹ क्षणात् ॥ ३३ ॥
लताछुछुन्दरीमांसं² विषटङ्कणयोजितम् ।
मूषालेपेन³ कुरुते सर्व्वद्वन्द्वेषु⁴ मेलनम् ॥ ३४ ॥
अभ्रकं सुरसा शृङ्गं⁵ मण्डूकस्य वसा विषम् ।
गुञ्जाटङ्कणयोगेन⁶ सर्व्वसत्त्वेषु⁷ मेलनम् ॥ ३५ ॥
टङ्कणोर्णागिरिजतु-कर्णाख्यामलकर्कटैः⁸ ।
मिलन्ति सर्व्वद्वन्द्वानि स्त्रोतोन्यपरिपेषितैः ॥ ३६ ॥
धातकीगुग्गुलुगुड़⁹-सर्जयावकटङ्कणैः¹⁰ ।
स्त्रोतोन्यपेषितैः सर्व्वं¹¹ द्वन्द्वजं तु रसायने ॥ ३७ ॥
खसत्त्वं सूक्ष्मचूर्णं तु¹² पूर्व्वकल्केन संयुतम् ।
अन्धमूषागतं¹³ ध्मातं शङ्करं मिलति क्षणात् ॥ ३८ ॥
वापितं¹⁴ ताप्यरसक¹⁵-सस्यकैर्दरदेन च ।
खसत्त्वं स्यान्निवहं च¹⁶ दृढं ध्मातं मिलेत्ततः ॥ ३९ ॥ .
रसोपरसलोहानि सर्व्वाण्यकत्र धामयेत् ।

(1) K reads सकल. (2) M reads चुचुन्दरीमांस. (3) मूखालिपेम,
an incorrect reading in K. (4) M reads सब द्वन्द्वेषु. (5) क्षाराभ्रं
सुरशृङ्गञ्च, a variant in M. (6) M reads लेपेन. (7) M reads
सर्व सर्वेषु. (8) कर्णाक्षौमौनकर्कटौ, a variant in K. (9) धातु-
गुग्गुलुगुड़, a variant in K. (10) सर्जायवकटङ्गणैः, a variant in M.
(11) M reads श्लक्ष्णो. (12) सूक्ष्मचूर्णेन यत्किञ्चित्, a variant in K,
(13) K reads अन्धमूखागत, which is inc. (14) M reads पावितं,
which is not technical. (15) K reads ताप्यरसकं. (16) खसत्वं
चाग्निवसञ्च, a variant in M.

अष्टमः पटलः । १२१
अन्योन्यं द्वन्द्वतां यान्ति¹ द्रवन्ति² सलिलं यथा ॥ ४० ॥
बीजानि कल्पितान्येवं³ रञ्जितानि परं⁴ शृणु ॥ ४१ ॥
घनं⁵ माक्षिकचूर्णेन शुल्बचूर्णेन रञ्जितम् ।
द्वन्द्वितं ताप्यसत्त्वेन⁶ रसराजस्य रञ्जनम् ॥ ४२ ॥
आरक्तवल्लीगोमूत्रैः⁷ बहुधा परिभावितैः⁸ ।
कुनटीगन्धपाषाणै⁹हेममाक्षिकहिङ्गुलैः¹⁰ ॥ ४३ ॥
वापितं सेवितं रक्त¹¹गणैः स्नेहैरमृतं¹² ततः ।
रञ्जनं रसराजस्य तीक्ष्णताम्रौ¹³ विशेषतः ॥ ४४ ॥
केवलं विमलं ताम्रं वापितं¹⁴ दरदेन च¹⁵ ।
कुरुते त्रिगुणं जीर्णं लाक्षारसनिभं रसम्¹⁶ ॥ ४५ ॥
रसकं द्विगुणं¹⁷ दत्त्वा ताम्रं सुध्मातमोखरि ।
कृष्णाभ्रकस्य चूर्णं च रक्तवर्गैर्मुहुः¹⁸ पुटैः ॥ ४६ ॥

(1) अन्योन्यद्वन्द्वतामेति, a variant in M. (2) M reads द्रवन्तौ, which
is gram. incorrect. (3) M has कल्पितान्येव. (4) M reads
वर, which is not correct. (5) M reads वन, which has no clear
sense. (6) द्वन्द्वजं वाप्यसत्वेन, a reading in K, which seems to be
erroneous. (7) आरक्तवल्लीभिर्मूत्रै', a variant in K. आरक्तवर्गगणित,
a variant in M. (8) गोमूत्रं बहुभावितैः, a variant in M. (9) M
reads पाषाण. (10) M reads हिङ्गुलम्. (11) M reads रक्तै.
(12) M reads गणस्नेहमृतं. (13) M reads तीक्ष्णताम्रं. (14) K
reads वापीतं, which is inc. (15) M reads वा. (16) K reads
रसः, which is grammatically inc. (17) द्विगुणं रसकं, a reading in K.
(18) M reads रक्तवर्गै मुहुः.

१३४ रसार्णवे
ताप्येन वा मृतं हेम त्रिगुणेन निवापितम्¹ ।
भाण्डिकायां² तु रसकं ताप्य³सैन्धवसंयुतम् ॥ ४७ ॥
इन्द्रगोपनिभं यावत् सत्त्वं द्विगुणजारणात् ।
द्रुतं⁴ हेमनिभं सूतं कुरुते नात्र संशयः ॥ ४८ ॥
अभ्रकं हेम ताम्रं च शिलया⁵ माक्षिकेण च ।
गैरिकेण च मुख्येन रसकेन च रञ्जयेत् ॥ ४६ ॥
बीजानि रञ्जितान्येवं⁶ पक्वबीजान्यतः⁷ शृणु ॥ ५० ॥
महारसानुपरसान्⁸ तीक्ष्णलोहानि च चयेत्⁹ ।
समांशं सममाक्षिकं गन्धकावापयोगतः ॥ ५१ ॥
शतशो वापयेदेतत्¹⁰ अच्छौषं सावशेषितम्¹¹ ।
समांशं रसराजस्य गते द्रवति निक्षिप्तम्¹² ॥ ५२ ॥
तदेतद्द्विष्टिकास्तम्भे जारणायां सुरेश्वरि ।
रञ्जने रसराजस्य सारणायां च शस्यते ॥ ५३ ॥
तदेवं¹³ शतशो रक्तगणैः स्नेहन्निषेचितम्¹⁴ ।
(1) M reads विपाचितम्. (2) हुण्डिकायां, a reading in K.
(3) K reads रसकताप्य. M reads रसकान्तगव्य, which is unintelligible.
(4) M reads मृत. (5) M reads शिलायां. (6) बाजानां रञ्जना-
म्ब्येव, a variant in M. (7) M reads पक्वबीजमतः. (8) M has
महारसानूपरसा. (9) K reads वच्चाते, which is gram. inc. M reads
कीष्णलोहानि, which is unintelligible. (10) शतशो वा भवेदेतत्, a
variant in M. (11) K has an incomplete charaṇa—अच्छौ सावशेषितं.
(12) This charana and the next three charanas are not found in K.
(13) M reads तदैव. (14) K has निषेचित. M has रक्तगणस्नेहा—षञ्चितम्.

अधिकं¹ शस्यते तेषु सहस्रांशिन वेधकृत्² ॥ ५४ ॥
निर्व्यूढं नागवङ्गाभ्यां क्रियायां हेमतारयोः ।
खसत्त्वं रविणा योज्यं हन्दितं स्याद्रसायनं ॥ ५५ ॥
सस्नेहक्षारपञ्चाम्बैः³ रसैस्तैस्तालकादिभिः⁴ ।
समद्विच्रिगुणान् ताम्रे⁵ वाहयेद्वङ्गपन्नगान् ॥ ५६ ॥
रक्तस्नेहनिषिक्तं तद्ग्रासकृतिरिति⁶ स्मृतम् ॥ ५७ ॥
माक्षिकं गन्धपाषाणं हरितालं मनःशिलाम्⁷ ।
वैक्रान्तकं कान्तमुख्यं⁸ सस्यकं विमलाञ्जनम् ।
रसकं वापि तं शश्वत्⁹ चूर्णितं हेम्नि वाहयेत् ॥ ५८ ॥
लोहपर्पटिकाताम्य¹⁰-कङ्कुष्ठविमलाभ्रकैः ।
मृतशुल्ब¹¹शिलात्तत-सुह्यर्कक्षारहिङ्गुलैः ।
नागो निर्जीवतां¹² याति पुटयोगैः पुनः पुनः ॥ ५६ ॥
रसतालकशङ्खाभ्र¹³-चिञ्चाक्षारैस्तथा त्रपुः¹⁴ ।
मृतं नागं मृतं वङ्गं शुल्बं तीक्ष्णञ्च वा मृतम् ।

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

(1) K reads बंधक. (2) M reads वेधयत्. (3) सस्नेहजारक-
दाम्नैः, a variant in K. (4) र्वारिभिस्तालकादिभिः, a variant in M.
(5) समद्विच्रिगुणांस्ताम्रे, a variant in M. (6) M reads तद्ग्रासाभिरिति च,
which seems to be gram. incorrect. (7) M reads erroneously
मनशिला. (8) M has काकमुख. (9) K reads वापि शतशः
(10) K reads लोहपर्पाटिकां ताव्य. (11) M reads शिल्य. (12) K
reads नांग्ये निर्जीवतां, which is inc. (13) रसतालकगङ्गाभ्र, a variant
in K. (14) K reads त्रपु.

१३६ रसार्णवे
एकैकमुत्तमे हेम्नि¹ वाहयेत् सुरवन्दिते² ॥ ६० ॥
निरुत्थे³ पन्नगे हेम्नि निर्व्यूढे⁴ शतसद्गुणे⁵ ।
गोरोचनानिभं धाम⁶ भास्करे तारसन्निभम्⁷ ॥ ६१ ॥
तीक्ष्णाभ्रकं रविसमं⁸ माक्षिकं द्विगुणं तथा⁹ ।
भावत्तितं चूर्णितं, च मारितं¹⁰ सप्तभिः पुटैः ॥ ६२ ॥
व्यूढे शतगुणे¹¹ हेम्नि तद्बीजं जारयेत् समम् ।
चन्द्रार्क¹²पञ्चलेपेन शतभागेन वेधयेत् ॥ ६३ ॥
उर्द्धाधो माक्षिकं दत्त्वा शुल्बं हेमसमं भवेत्¹³ ।
एवं दशगुणं व्यूढं बोजं कारणसन्निभम्¹⁴ ॥ ६४ ॥
रसकाभ्रं कान्तताम्रे¹⁵ भागवृद्ध्या धमेत्ततः¹⁶ ।
माक्षिकेण हतं तच्च बीजे¹⁷ निर्वापयेत् प्रिये ॥ ६५ ॥
द्वात्रिंशद्गुणितं¹⁸ हेम्नि नागं ताप्यं हतं¹⁹ वहेत् ।

(1) एकैकमुत्तमेर्हेन्नि, a variant in M. (2) M reads सुरसुन्दरि.
(3) K reads निरुत्थ. (4) K reads निर्व्यूहे, which appears to be inc.
(5) शतसङ्गुणे is the reading in M, which is unintelligible. (6) K
reads हेम. M reads गोरोचननिभ. (7) K has तारसन्निभ [तु + आरसन्निभ].
(8) तीक्ष्णाभ्रकरवीं हेम, a variant in K. M reads तीक्ष्णाभ्रके. (9) M
reads यथा. (10) M reads मारिता, which is gram. inc. (11) M
has व्यूढ शतगुणं. (12) M reads चर्याक, which is inc (13) M
reads धमेत्. (14) M reads किरणसन्निभम्. (15) रसकाभ्रकतारोध्रं,
a variant in M. (16) M reads समेत् ततः. (17) K reads
विजी, which is an error of the scribe. (18) दात्रिंशतगुणं, a reading
in K. (19) M reads गत.

Here is the line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari and English:

अष्टमः पटलः । १३७
त्रिंशद्गुणशिलावाहं¹ नागवोजमुदाहृतम् ॥ ६६ ॥
ताप्यतालावापेन² सत्त्वं पीताभ्रकस्य तु ।
बीजे निर्वाहयेदेतत् षोषाकृष्टस्य³ वेधकम् ॥ ६७ ॥
नागः करोति मृदुतां निर्व्यूढस्तां च रक्तताम् ।
खादति⁴ पीततां तीक्ष्णं कान्तस्थां कालिकां विना ॥ ६८॥⁵
हेमवोजमिति प्रोक्तं—तारवोजमतः शृणु ॥ ६८ ॥
तीक्ष्णाभ्रताप्यविमल⁶-रसकं समभागिकम्⁷ ।
वङ्गभागास्तु चत्वारः⁸ सव्वं धातं विचूर्णितम् ॥ ७० ॥
पुटेन निहतं कार्यं व्यूढं तारन्तु वेधयेत् ।
द्वात्रिंशद्वद्गुणं¹⁰ तारे वङ्गे¹¹ ताप्यं हतं वहेत् ।
विंशद्गुणान्तालवापात्¹² वङ्गवोजमुदाह