सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 85, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 85

प्रथमाननम् ५३
वकाशः ? अनन्तरं च वाच्यार्थप्रतिपत्तेर्वक्तृबोद्धव्यनायकादी-. वैशिष्ट्यस्य
प्रतीतौ सत्यामधमपदेन स्वप्रवृत्तिप्रयोजको दुःखदातृत्वरूपो धर्मः साधा-
रणात्मा वाच्यार्थदशायामपराधान्तरनिमित्तकदुःखदातृत्वरूपेण स्थितो
व्यञ्जनाव्यापारेण दूतीसंभोगनिमित्तकदुःखदातृत्वाकारेण पर्यवस्यतीत्या-
लंकारिकसिद्धान्तनिष्कर्षः । एतेन 'अधमत्वमपकृष्टत्वम्, तच्च जात्या
कर्मणा वा भवति । तत्र जात्याऽपकर्षं नोत्तमनायिका नायकस्य वक्ति ।
नापि स्वापराधपर्यवसायिदूतीसंभोगादिहीनकर्मातिरिक्तेन कर्मणा । तादृशं
च दूतीसंप्रेषणात्प्राचीनं सोढमेवेति नोद्घाटनार्हमितीतरव्यावृत्त्या संभोग-
रूपमेव पर्यवस्यति' इति यदुक्तम् तदपि निरस्तम् । विदग्धोत्तमनायि-
कायाः सखीसमक्षं तदुपभोगरूपस्य स्वनायकापराधस्य स्फुटं प्रकाशयितु-
मतितमामनौचित्येन प्राचीनानामेव सोढानामप्यपराधानामसह्यतया दूतीं
प्रति प्रतिपिपादयिषितत्वादिति दिक् ॥
पूर्वम् । लक्षणाऽवकाश इति । एतेन तदन्तिकमेव गताऽसीत्यस्य लक्ष्यत्वं वदन्तो
निराकृताः । स्वप्रवृत्तिः = अधमपदस्य प्रवृत्तिः प्रयोगः । अपराधान्तरमत्र स्वरमणी-
वियोगवेदनाऽनभिज्ञता । तथा च वियोगवेदनाऽनभिज्ञतानिमित्तकदुःखदातृत्वेनाऽ-
धमत्वं वाच्यम् इत्यर्थः । अनौचित्येनेति । नानानिमित्तकस्याप्यधमत्वस्य विशेषण-
वाक्यार्थमहिम्ना दूतीसम्भोगनिमित्तकदुःखदातृत्वनिमित्तकत्वेन रूपेण नियन्त्रित-
त्वाद्व्यङ्ग्यस्य वाच्यत्वापत्तिरपि दूषणान्तरं दीक्षितमते बोध्यम् । अयमेव
दिगर्थोऽत्र ॥
एक विदग्ध नायिका द्वारा ऐसा हीं वक्तव्य देना उचित है जिसका तात्पर्य
पूरी तरह स्पष्ट या नितान्त अस्पष्ट न हो । नहीं तो उसकी विदग्धता हीं नष्ट हो
जायेगी । इस प्रकार विशेषणवाक्यार्थों के सम्भोग एवं वापी-स्नान इन दोनों से
समानरूप से सम्बद्ध होने के कारण उनका अन्वय वाच्य वापी-स्नान के साथ आपा-
ततः हो हीं रहा है । तात्पर्यार्थ का बोध तो वक्तृबोद्धव्य आदि के वैशिष्ट्य का अवगम
होने से पूर्व हो नहीं सकता । अतः वाच्यार्थ के बोध के समय तात्पर्यानुपपत्तिस्वरूप
लक्षणा-बीज भी नहीं है । अतः लक्षणा से 'सम्भोग के लिए नायक के पास जाने'
की प्रतीति का कोई प्रश्न हीं नहीं उठता । पहले तो वाच्यार्थ के आधार पर हीं
वाक्यार्थबोध हो जाता । किन्तु जब वक्तृ-बोद्धव्य-वैशिष्ट्य की प्रतीति हो जाती तब
'मेरी प्रचण्ड विरहवेदना को न समझने के कारण नीच' यह अधम पद का वाच्यार्थ
हीं व्यञ्जनाव्यापार द्वारा 'प्राचीन अपराधों से अतिरिक्त किसी उत्कट अपराध
करने,' अर्थात् 'दूतीसम्भोग स्वरूप अपराध द्वारा दुःख देने से नीच' इस रूप में
प्रतिफलित हो जाता है ।