रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

३२ रसगङ्गाधरः
उदाहरणम्—
शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सफलीकर्तुमहो मनोरथान् ।
दयिता दयिताननाम्बुजं दरमीलन्नयना निरीक्षते ॥
अत्रालम्बनस्य नायकस्य, सविधशयनाक्षिप्तस्य रहःस्थानादेरुद्दीपनस्य
च विभावस्य, तादृशनिरीक्षणादेरनुभावस्य, त्रपौत्सुक्यादेश्च व्यभिचारिणः
शयितेत्यादि । शयितेति आदिकर्मणि भूते कर्त्तरिक्तः, आदिकर्म (व्यापार)-
मात्रस्यावसितत्वात् । यद्वा शयितमस्या अस्तीति मत्वर्थीयोऽच् प्रत्ययः । अतो
निरीक्षणकालेऽपि तद्व्यापारान्तरसद्भावात् शयानैव सेति तात्पर्यम् । शयनं चात्र
शय्यायां शरीरास्तरणमात्रं न निद्रापर्यन्तमिति निरीक्षत इत्यनेन सुव्यक्तमेव ।
तथा च दयितुः सविधे शयानाऽपि दयिता नवोढा प्रिया स्वमनोरथान् स्वान्त-
संस्थितान् शृङ्गारविलासविषयकाभिलाषान् सफलीकर्तुमनीश्वराऽसमर्था दरमी-
लन्मीलती सङ्कुचती नयने यस्यास्तथाविधा दयितुर्मुखकमलं निरीक्षत इति
पदार्थाः । अत्र सविधशयनस्य मनोरथसफलीकरणकारणस्य सत्त्वेऽपि कार्यस्य
मनोरथसफलीकरणस्याभावादाश्चर्यमहोशब्देन द्योत्यते । विशेषोक्त्यलङ्कारोऽत्र ।
अत्र व्यङ्ग्यमुपपादयति—अत्रेत्यादिना । एकान्तत्वाभावे जनान्तरोपस्थितौ
सविधशयनाऽसम्भवात् सविधशयनेनैकान्तस्थानमाक्षिप्यत इत्याह—सविधेत्यादि ।
आदिपदेन योग्यकालादिपरिग्रहः । तादृशेति । दयिताकर्तृकदरमीलन्नयनकरणक-
निरीक्षणस्य, दरमीलन्नयनविशिष्टदयिताकर्तृकनिरीक्षणस्य वा। त्रपेत्यादि । इयं च
दरमीलत्पदेन, औत्सुक्यं च निरीक्षणपदेन व्यज्यते । विभावानुभावौ त्वत्र वाच्या-
वेव । संयोगादित्यस्य सम्बन्धादित्यर्थः । न चायं वैशेषिकपरिभाषितः संयोगः,
तस्य द्रव्यमात्राश्रयत्वात् । तथा च विभावादीनां समेषां समवधानेन प्रकृतवाक्येन
व्यज्यते रतिः सम्भोगशृङ्गाराख्यो रसः प्रधानतयेति भवत्युत्तमोत्तमकाव्यत्वमस्येति
सन्दर्भार्थः । वक्ष्यत इत्यस्यास्मिन्नेवानन इति शेषः । तदिदं रसध्वनेरुदाहरणमिति
स्पष्टम् ।
उत्तमोत्तम काव्य का एक उदाहरण यह है—
“नवोढ़ा नायिका अपने प्रियतम के पास लेटी हुई है । फिर भी बड़े आश्चर्य
की बात है कि वह अपने मनोरथों को सफल बनाने में समर्थ नहीं हो पा रही है ।
ऐसी दशा में वह प्रियतम के मुखकमल को अर्धमुद्रित (अर्थात् अधखुली) आँखों
से देख भर रही है ।”
यहाँ नायिका की नायक-विषयक रति (सम्भोग शृङ्गार) की अभिव्यक्ति
व्यञ्जना द्वारा हो रही है, क्योंकि रसाभिव्यञ्जक सामग्री—विभाव, अनुभाव