रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

प्रथमाननम् ३१
अपराङ्गवाच्यसिद्ध्यङ्गव्यङ्ग्यस्यापि चमत्कारितया तद्वाररणाय गुणीभा-
वितात्मानाविति स्वापेक्षया व्यङ्ग्यप्राधान्याभिप्रायकम् ।
चमत्करोति' इति प्रकाशोक्तौ तु गूढमित्यस्येषद्गूढम् इति तात्पर्यम् । उभयोरन-
योर्व्यङ्ग्यार्थस्योपपाद्यत्वेन प्राधान्ये सत्यपि तस्य चमत्कारकारणत्वाभावान्नोक्तोत्तमो-
त्तमकाव्यलक्षणाऽतिव्याप्तिरित्याशयः । असुन्दरव्यङ्ग्येऽप्यचमत्कारिणि प्रकृतविशेषणे-
नैव निरसनीयाऽतिव्याप्तिः । उदाहरणान्येषां काव्यप्रकाशादिभ्योऽवसेयानि । अभि-
प्रेतस्य व्यङ्ग्यप्राधान्यस्य व्यावत्त्र्यमाह-अपराङ्गेत्यादिना । न परो यस्मादिति
व्युत्पत्त्या मुख्यः प्रतिपाद्योऽर्थ एवाऽपरोत्र विवक्षितः, तत्पोषकमपराङ्गम्, 'अयं स
रसनोत्कर्षी' इत्यादौ यथा शृङ्गारः करुणस्य । अतोऽत्र शृङ्गारमादाय न ध्वनित्वम्,
तस्य चमत्कारित्वेपि प्रकृष्टकरुणोपपादकत्वात्, तत्राऽतिशयाऽऽधायकत्वेन तदुपपाद-
कत्वादिति तात्पर्यम् । इदन्तवधेयम्-अपराङ्गे व्यङ्ग्यान्तरव्यञ्जकव्यङ्ग्या-
पेक्षयोत्तमोत्तमत्वाभावेऽपि पार्यन्तिकव्यङ्ग्यस्य चमत्कारवत्त्वेनोत्तमोत्तमत्वमव्या-
हतम् । निमित्तभेदाच्चैकत्रोभयसमावेशे न विरोधः । एतच्चोत्तमकाव्यलक्षणघटका-
वधारणं व्याचक्षाणेन ग्रन्थकृताऽपि प्रतिपादयिष्यते । यत्र च वाच्यार्थस्यान्यथा-
ऽविश्रान्तस्य विश्रान्तये कश्चन व्यङ्ग्योऽर्थः प्रकल्प्यते तद्वाच्यसिद्ध्यङ्गव्यङ्ग्यं नामा-
न्यतमदगुणीभूतव्यङ्ग्यं काव्यं प्रकाशादावुक्तम् । 'राघवविरहज्वाला......' इत्यादि
पद्यमुत्तमकाव्योदाहरणभूत मस्योदाहरणम् । अनयोः सन्दिग्धप्राधान्यतुल्यप्राधान्यका-
क्त्वाक्षिप्तव्यङ्ग्यानाञ्च व्यङ्ग्यार्थस्य चमत्कारित्वेऽपि प्राधान्याभावान्नातिव्याप्तिः
प्रकृतलक्षणस्येत्यर्थः । व्यङ्ग्यार्थस्य प्राधान्यं लक्षणवाक्ये शब्दत अनुपात्तमपि
शब्दार्थयोर्गुणीभावितत्वोक्त्या गम्यत इत्याह-व्यङ्ग्यप्राधान्याऽभिप्रायकमिति ।
'अतिस्फुटव्यङ्ग्य' (तथा 'असुन्दरव्यङ्ग्य') नामक जो गुणीभूतव्यङ्ग्य काव्य के भेद
हैं उनमें इस उत्तमोत्तम काव्य के लक्षण की अतिव्याप्ति नहीं होती, क्योंकि इन
काव्यों में जो व्यङ्ग्यार्थ होते वे वाच्यार्थ की अपेक्षा अधिक चमत्कार को उत्पन्न
नहीं करते । 'अपराङ्ग' (जिसमें एक व्यङ्ग्य का उपपादन करने वाल दूसरा व्यङ्-
ग्यार्थ होता उसमें) और वाच्यार्थ के उपपादक व्यङ्ग्यार्थ की प्रतीति जहाँ होती उस
'वाच्यसिद्ध्यङ्ग' (एवम् 'सन्दिग्धप्राधान्यव्यङ्ग्य', 'तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्य' और 'काक्वा-
क्षिप्तव्यङ्ग्य) नामक मुणीभूतव्यङ्ग्यों में भी इस लक्षण की अतिव्याप्ति नहीं होती,
कारण इनमें व्यङ्ग्यार्थ के चमत्कारजनक होने पर भी उनकी (व्यङ्ग्यार्थ की)
वाच्यार्थापेक्ष प्रधानता नहीं होती । व्यङ्ग्यार्थ की प्रधानता लक्षणवाक्य में यद्यपि
स्पष्ट रूप में नहीं कही गई है तथापि लक्षणोक्त शब्दार्थ के गुणीभावित होने का
तात्पर्य व्यङ्ग्यार्थ की प्रधानता ही है ।