रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 297, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् २६५
यथाऽमरुककविपद्ये—
शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै-
र्निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम् ।
विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं
लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥
अत्रोत्थाय किंचिच्छनैरित्यत्र सवर्णझयद्वयसंयोगस्तत्रापि नैकट्येनेति
अधुना मुक्तकरचनापटीयसोऽमरुकस्य शल्यकर्म कर्त्तुमारभते – यथेत्यादिना ।
शून्येत्यादि । प्रथमावतीर्णमदनाविकारक्रियावर्णनमिदम् । नवोढा मुग्धा स्ववास-
गृहं कौतुकागारं शून्यं स्वपतिभिन्नजनरहितं विलोक्य, शयनात् शय्यायाः वलयादि-
क्वणनेन पतिनिद्राभङ्गभयात् शनैः किञ्चिदपरकायेन उत्थाय निद्राया व्याजं
छलमुपागतस्य प्रियत्वेनाऽनुभवाभावात् पत्युः मुखं सुचिरं निर्वर्ण्यीयवलोक्य विस्रब्धं
विश्वासयुक्तं यथा स्यात्तथा परिचुम्ब्य तस्य गण्डस्थलीं तच्चुम्बनप्रभावेण जात-
पुलकां दृष्ट्वा पतिजागरणनिश्चयात् लज्जया नम्रमुखी जाता, अथ च व्याज-
साफल्येन हसता तेन प्रियेण चिरं चुम्बिताऽभूदित्यर्थः ।
अत्र विलोक्येत्यादौ पदपञ्चके विहिते क्त्वाप्रत्यये समानकर्तृकत्वमुपपादयितु
लज्जेति पृथगसमस्तं पदं लज्जत इति लज्जेति पचाद्यजन्तं वा अर्शाद्यजन्तं वा
मन्यन्ते मर्मप्रकाशकृतः । यद्वा लज्जाहेतुकनम्रमुखीभवनक्रियापेक्षमेव विलोकनादि-
क्रियायाः समानकर्तृकत्वं पूर्वकालिकत्वं चोपपाद्यम् । तथा च लज्जाशब्दस्य समस्त-
त्वेऽपि न क्षतिः । अधिकं व्यक्तिविवेकादिभ्योऽवसेयम् । अत्र व्यभिचारिणोर्लज्जा-
हासयोः शब्दत उपादाने दोषोऽपि विवेचनीयः ।
अत्रोत्थायेत्यादि । 'त्थ'-शब्दे 'च्छ' शब्दे च सवर्णझयद्वयसंयोगो । यदा
उदाहरणार्थ, अमरुक कवि का 'शून्यं वासगृहं ......' आदि पद्य द्रष्टव्य है
जिसकी रचना में कवि की असावधानी से इतनी कमियां आ गई हैं जिनके कारण
रस-परिपाक हो नहीं पाता । पद्यार्थ इस प्रकार है—
“पतिदेव सोने का बहाना करके आंखें मून्द कर लेटा हुआ था। घर में कोई और
न था । ऐसी स्थिति में एकाएक धीरे से अपने बिस्तर से नायिका उठी और पति
के मुँह को कुछ देर तक देखती रही । फिर जब उसे अपने पतिदेव के सो जाने
का विश्वास हो गया तो उसने उस ( प्रियतम ) का गाल चूम लिया जिससे सोने
का बहाना कर लेटे हुए उसके प्रियतम के गाल पर रोमाञ्च हो उठा । यह देखकर
उस नायिका ने लाज से सर झुका लिया और उसका प्रियतम उसे देर तक
चूमता रहा ।”
इस पद्य के 'उत्थाय किञ्चिच्छनैः' इस अंश में त्-थ् और च्-छ् के संयोग