रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 296, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंअस्यामुदाहृतान्येव कियन्त्यपि पद्यानि ।
यथा वा—
आयातैव निशा निशापतिकरैः कीर्णं दिशामन्तर
भामिन्यो भवनेषु भूषणगणैरुल्लासयन्ति श्रियम् ।
वामे मानमपाकरोषि न मनागद्यापि, रोषेण ते
हा हा बालमृणालतोऽप्यतितमां तन्वी तनुस्ताम्यति ॥
अस्याश्च रीतेर्निर्माणे कविना नितरामवहितेन भाव्यम् । अन्यथा तु
परिपाकभङ्गः स्यात् ।
या तै रहिता माधुर्यस्य भारेण भङ्गुरो नम्रः कमनीयः सुन्दरपदवर्णानां विन्यासो
यत्र तथाविधा, निर्मातुः कवेर्व्युत्पत्तिं निर्माणकौशलं प्रकटयन्ती अथ च प्रसादगुण-
समन्विता वृत्तिस्तां गृहीतः परिपाको मधुररसाभिव्यक्तिसामर्थ्यकाष्ठा रसचर्वणा
' वा यया तादृशीं वैदर्भी विबुधा वदन्ति ।
अस्याम् = वैदर्भ्यां वृत्तौ । उदाहरणान्तरम् — आयातैवेत्यादि । मानिनीं
प्रसादयितुर्नायकस्योक्तिरियम् । हे वामे ! निशा आयातैव, दिशामन्तरं च निशा-
पतेश्चन्द्रस्य किरणैः कीर्णं व्याप्तम्, प्रेमार्द्रा अन्या भामिन्यः स्वस्वकेलिगृहेषु भूषण-
गणैरलङ्कारराशिभिरात्मनां श्रियं सौन्दर्यं वर्धयन्ति । परन्तुत्वमधुनाऽपि स्वस्य मानं
मनागीषदपि नापाकरोषि, पश्य—तव रोषेण बालमृणालतोऽपि तन्वी कृशतरा ते
तनुरतितमां ताम्यति ।
अस्याश्चेत्यादि । एतच्च मधुरसाभिव्यञ्जककाव्यविषये ज्ञेयम् । परि-
पाकोऽत्र रसस्य विवक्षितः ।
पूर्वनिर्दिष्ट अनेक उदाहरण-पद्यों में इसे देखा जा सकता है ।
अथवा, यह एक अन्य उदाहरण भी देखिए:—
( कोई नायक मानिनी नायिका से कह रहा है— )
“रात भी आ गई, चन्द्रमा चारों तरफ अपनी चन्द्रिका बिखेर चुका, कामिनियां
अपने-अपने घर में अपने को तरह-तरह के आभूषणों से सजा कर जगमगा रही हैं
पर तू अब भी अपना मान नहीं छोड़ रही है । कितने दुःख की बात है कि नवीन
मृणाल से भी अधिक कोमल तेरा शरीर इस कोप से स्याह पड़ गया है ।”
इस रीति के निर्माण में कवि को अत्यधिक सावधान रहना चाहिए, नहीं तो
रस-परिपाक हीं न हो सकेगा ।