रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 242, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें२१० रसगङ्गाधरः
अविदग्धवैदिकादिप्रयोगयोग्यानां पदानां परिहारेण प्रयुज्यमानेषु पदेषु
लोकोत्तरशोभारूपमोज्ज्वल्यं कान्तिः ॥
यथा 'नितराम्' इत्यादिप्रागुदाहृते ।
बन्धगाढत्वशैथिलत्वयोः क्रमेणावस्थापनं समाधिः ॥
अनयोरेव प्राचीनैरारोहावरोहव्यपदेशः कृतः । क्रम एव हि तयोः प्रसा-
तेत्यादिरौद्रोदाहरणभूतस्य पद्यस्योत्तरार्धमिदम् । तत्राप्योजः । उत्तरार्धमुपलक्षणं
सम्पूर्णस्य पद्यस्य । पादपृथक्त्वे तु द्वितीयं पादमपहाय । अत्र च परसवर्णनिष्पन्न-
हल्भिन्नहल्घटितसंयोगमादाय लक्षणसमन्वयो बोध्यः ।
वामनोक्तं कान्तिलक्षणं परिष्कृत्याह—अविदग्धेत्यादि । अविदग्धा अरसिका
ये वैदिकादयस्तेषां प्रयोगयोग्यानि यानि पदानि तेषां परिहारेण—तानि पदानि
परित्यज्य प्रयुज्यमानानि यानि सहृदयसुलभानि पदानि तेषु—इति रूपेणार्थोऽवसेयः ।
पदेषु शोभाया लोकोत्तरत्वं नाम तत्तद्रसानुकूलवर्णमात्रघटितत्वम् ।
बन्धगाढत्वेत्यादिना समाधिं लक्षयति । अनयोः=गाढत्वशैथिल्ययोः ।
प्राचीनैः=वामनादिभिः । व्यपदेश इति । तथा च वामनः—'आरोहावरोहयोः
क्रमः समाधिः' इति । क्रम एवेत्यादि । वामनस्तु आरोहपूर्वमवरोहमवरोहपूर्वं
लित० इत्यादि पद्य का उत्तरार्ध )
“अयं पततु निर्दयं दलितदृप्तभूभृद्गल-
स्खलद्रुधिरघस्मरो मम परश्वधो भैरवः ॥”
पद्यार्ध भी है । वस्तुतः पूर्ण पद्य हीं उदाहरण के रूप में विवक्षित है, द्वितीय
पाद में संयोगप्राचुर्य न होने पर भी पूर्वार्धघटक प्रथम पाद को लेकर द्वितीय पाद
को भी उदाहरणान्तर्गत माना जा सकता है । पृथक्-पृथक् पाद की विवेचना
करने पर तो प्रथम, तृतीय और चतुर्थ पादों का हीं उदाहरणत्व उपपन्न होगा ।
वैदग्ध्यरहित वैदिक-मीमांसकादि द्वारा प्रयोग करने योग्य पदों से भिन्न
( कवि द्वारा प्रयुज्यमान ) पदों के अलौकिक सौन्दर्य, जिसे पदों की उज्ज्वलता
भी कहा जाता, को 'कान्ति' कहते हैं ।
'माधुर्य' गुण का उदाहरणभूत 'नितरां परुषा सरोजमाला' इत्यादि पद्य में
'कान्ति' नामक गुण भी विद्यमान है ।
रचना में क्रमशः गाढ़ता और शिथिलता का होना हीं 'समाधि' नामक शब्द-
गुण है ।
गाढ़ता और शिथिलता को हीं वामन ने क्रमशः आरोह और अवरोह कहा है ।