पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
स्नेहानुबन्धो यस्तस्मिन् बहुमानपुरस्सरः ।
भक्तिरित्युच्यते सैव करणं परमेशितुः ॥
इति ।
( ५ ) सर्वशब्दानां ब्रह्मणि प्रवृत्तेश्च ॥ ५४ ॥
*
३५. अधिकरणम् ॥
( १ ) जीवांशानां पृथगुत्पत्तेर्नानादियोग्यतापेक्षेति न म
य मुक्तिं प्रदद्यादित्यर्थः । भक्तिरित्यनेनानुबन्धशब्दार्थ उक्तः । तत्र
प्रमाणमाह—स्नेहेति । भनु स्वानुकूलं यथा तथा बध्नाति बद्धमिव व-
शयति स्वप्रभुमित्यनुबन्धः । ‘यस्तस्मिन्’ विष्णौ ‘बहुमानपुरस्सरः’
बहुः पूर्णता मानं ज्ञानं देशकालगुणैः पूर्णत्वज्ञानपूर्वकः स्नेहः स एवा-
नुबन्धः सैव भक्तिरित्युच्यते इत्यर्थः । ननु दर्शनादौ हरेरेव कर्तृत्वे क-
थं ‘भक्तिरेवैनम्’ इति श्रुतिरुपपद्यत इत्यत आह—सैवेति । ‘परमेशि-
तुः’ परमेश्वरस्य दर्शनादिदाने सा भक्तिरेव करणमित्यर्थः । करणे
कर्तृत्वोपचार इति भावः । करणं साधनेषु प्रधानमित्यनेन साधनान्त-
राण्यनुक्त्वा भक्तेरेवाभिधाने कारणमुक्तं भवति । इतीत्यस्य मायावै-
भव इत्यनेनान्वयः ॥
( ५ ) एवं ‘हन्ता रामशरः’ इतिवत्करणेऽपि कर्तृत्वव्यपदेशदर्श-
नात्करणार्थत्वेन ‘भक्तिरेवैनम्’ इति श्रुतिमुपपाद्य प्रकारान्तरेणाप्यु-
पपादयति—सर्वेति ॥ भक्तिरित्यादिसर्वपदानामित्यर्थः । ‘ब्रह्मणि’ प-
रब्रह्मणि ‘प्रवृत्तेः’ समन्वयात् परममुख्यवृत्तेः सत्त्वात् । ब्रह्मैवैनं नय-
तीत्याद्यर्थोपपत्तेश्चोपपन्ना श्रुतिरित्यर्थः । अनेन ‘च’ यतः ‘परेण’ वा-
च्येन निमित्तेन भक्त्यादिशब्दस्य ‘ताद्विध्यं’ तस्य ‘एतैरुपायैः’ इ-
त्यादिवाक्यस्य विधा प्रकार इव प्रकारो यस्य स तद्विधस्तस्य भाव-
स्ताद्विध्यं तद्ब्रह्मन्नारायणस्य कर्तृत्ववादित्वं युक्तम्, अतो नेश्वरस्य द-
र्शनादिकर्तृत्वे श्रुत्यनुपपत्तिरिति सूत्रखण्डस्य अर्थान्तरमुक्तं भव-
ति ॥ ३४ ॥
॥ इति परेणाधिकरणम् ॥
*
३५. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे उपासनस्यानादियोग्यतासापेक्षत्वं समर्थ्य

[ अधि - ३५. सू - ५६. ] दीपिकासहितम्. ९०१
न्तव्यम्, कुतः ?
सू—ॐ ॥ एक आत्मनश्शरीरे भावात् ॥ ॐ ॥ ५५ ॥
अंशांशिनोरेकत्वमेव । अंशिकर्मविनिर्मितशरीर ए
वांशस्य भावात् ॥ ५५ ॥
( २ ) सू—ॐ ॥ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ ५६ ॥
ते । तत्र ‘उपलब्धिवत्, व्यतिरेकः' इत्याभ्यां सूचितहेतूक्तिपूर्वकं पू-
र्वपक्षयति—जीवेति ॥ उपासनादाविति शेषः । पृथगिति भिन्नं पदं पृ-
थक्त्वादित्यर्थः। तथा च नोपासनाद्यर्थं योग्यताऽपेक्षाऽस्ति । कुतः? यो-
ग्यतायाः सादित्वे तद्दुपासनस्याप्यागन्तुकत्वप्रसङ्गात् अनादित्वं
वाच्यम् । तच्च न युक्तं यत इन्द्रादिजीवांशानामर्जुनादीनां योग्यता
नानादिः । न चासिद्धिः । इन्द्रादिजीवांशानामुत्पत्तेः सादित्वात् । ध-
र्मिण एव सादित्वे तद्धर्मभूतयोग्यताया अनादित्वायोगादिति भावः ।
न चांशिनोऽनादित्वात् कथमंशानामुत्पत्तिः तयोरैक्यादिति वाच्यम् ।
इन्द्राद्यंशिजीवेभ्यस्तदंशानां पृथक्तवात् भिन्नत्वात् । न चासिद्धिः। अं-
शानामिन्द्रादिजीवेभ्यः पृथक्तवात् ज्ञानसुखादौ अनुसन्धानाननुस-
न्धानाख्यवैलक्षण्यवत्त्वादिति योजना । एवं प्राप्तं पूर्वपक्षं प्रतिषेधति-
नेति । कुतो न मन्तव्यमित्याक्षिपति—कुत इति । तत्परिहाराय सूत्र-
मुपन्यस्य व्याचष्टे—एक इति । अत्र अंशोंशी चैक एवेति योजनाम-
भिप्रेत्य एक इति प्रतिज्ञावाक्यतातपर्यमाह—अंशेति । कुत इत्यतः ष-
ष्ठ्यर्थोक्तिपूर्वकं आत्मनश्शरीरे भावादिति हेत्वंशं व्याचष्टे—अंशीति ।
‘भावात्' अभिमानितया सत्त्वादित्यर्थः । अनेनात्मांश आत्मना अंशि-
ना एक एव, न भिन्नः कर्मनिर्मितशरीरे आत्मनोंशस्य भावात्सत्त्वादि-
ति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( २ ) ननु ज्ञानादिभेदादंशांशिनोर्भेद एव युक्तो नाभेद इत्याश-
ङ्कां परिहरत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—व्यतिरेक इति ॥ ज्ञानं वृत्तिरूपम् ।
आदिशब्देन तादृशसुखादिर्गृह्यते । व्यतिरेकशब्दार्थो भेद इति सप्त-
म्यन्ताद्व्यतिरिक्त इति भावेन भेद इति सप्तमीप्रयोगः । आत्मनोरिति विपरि-
णतपदस्यार्थः—अंशांशिनोरिति । पृथग्भाव इत्यनेन व्यतिरेकशब्द-
स्योपमानोपमेययोरन्वयो दर्शितः। एवेति तुशब्दस्यार्थः । अनेनात्म-
नोनोपलब्धिवद्व्यतिरेक इति प्रतिज्ञांशो व्याख्यातः । कुत इत्यतस्त-
दुत्तरत्वेन तद्भावभावित्वादिति हेत्वंशं व्याचष्टे—तदुपासनादीति ।

९०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
ज्ञानादिभेदे विद्यमानेऽपि नांशांशिनोः पृथग्भाव एव ।
तदुपासनादिभोगादर्शस्य ।
( ३ ) परमसंहितायां च—
अंशिनस्तु पृथग्जाता अंशास्तस्यैव कर्मणा ।
पुनरैक्यं प्रपद्यन्ते नात्र कार्या विचारणा ॥ इति ॥ ५६ ॥
—::—
अंशिकर्तृकोपासनादिजातमहाफलभावादित्यर्थः । उपासनाजनितम-
हाफलानुसन्धानमेवाभेदे प्रयोजकं तद्भावस्त्वसिद्ध इत्युक्तं भवति ।
अनेन ‘उपलब्धिवत्’ उपलब्ध्यादौ धर्मे व्यतिरेक इव भेद इव अनु-
सन्धानाननुसन्धानात्मकवैलक्षण्यमिव आत्मनोरंशांशिनोः धर्मिणोर-
पि परस्परं ‘व्यतिरेक एव’ अन्योन्याभावरूपपृथग्भाव एव, न त्व-
भेद इति न वाच्यम् । कुतः ? ‘तद्भावभावित्वात्’ भावशब्द आवर्त-
ते । तत्रैकस्यानुभवोऽर्थः । भवतेरनुभवार्थकत्वात् । अन्यस्य मानसक्रि-
यारूपध्यानाख्यमुपासनमर्थः । अपरस्योपासनफलमानन्दवृद्धिरर्थः ।
‘भावो वृद्धिः समुद्दिष्टा क्वचिद्भावो मनः स्मृतम्’ इति वचनात् । तु-
शब्दस्यात्रान्वयः । स चाप्यर्थः । तथा च आत्मन उपलब्ध्यादौ ज्ञा-
नादावनुसन्धानाननुसन्धानरूपे अल्पत्वमहत्त्वरूपं वा व्यतिरेके वि-
द्यमानेऽप्यात्मनोंशस्याल्पे वृत्तिज्ञानसुखादौ मानुषोपभोगादिनाऽनु-
सन्धानाभावेऽपीति यावत् । ‘तद्भावभावित्वात्’ तस्यांशिनो भाव-
स्य तत्कर्तृकप्रधानसाधनोपासनादिसम्बन्ध्यानन्दवृद्धिरूपमहाफल-
स्य भावित्वात् अनुसन्धातृत्वात् अंशत्वेऽपीति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ३ ) आद्यसूत्रार्थे स्मृतिं प्रमाणयति—परमेति ॥ न केवलं सूत्र-
इति चार्थः । ‘अंशाः’ अर्जुनादयः । ‘तस्यैव’ अंशिन एव ‘कर्मणा’
तत्कर्मनिमित्तेनैव शरीरेण सह ‘अंशिनः’ इन्द्रादेः ‘पृथक्’ विभक्त-
तया भूम्यादौ जाताः सन्तः ‘पुनः’ कर्मपर्यवसानान्तरं स्वस्थानं ग-
ताः अंशिनैक्यं ‘प्रतिपद्यन्ते’ प्राप्स्यन्तीत्यर्थः । न त्वन्यकर्मणेत्येवश-
ब्दार्थः । अत्रार्थे ‘विचारणा’ चर्चा न कार्येत्यर्थः । इति परमसंहिता-
यां सूत्रकृदुक्तमुक्तमित्यन्वयः ॥ ३५ ॥
॥ इति एकाधिकरणम् ॥
——

[ अधि - ३६. सू - ५७. ] दीपिकासहितम्. ९०३
३६. अधिकरणम् ॥
( १ ) सु — ॐ ॥ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ॐ ॥ ५७ ॥
ब्रह्माद्यङ्गदेवतावबद्धोपासनादि प्रतिशाखं प्रतिवेदं च
नोपसंह्रियते ।
३६. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे भगवदुपासनस्य यथायोग्यं ब्रह्माद्यङ्गदेवतोपा-
सनस्य युक्तत्वेन कर्तव्यता प्रतिपाद्यते । 'अन्या वाचो विमुञ्चथ' (मु.
२-२-५.) 'पूजयेन्नान्यदेवताः' इत्यादेर्नाङ्गाश्रितान्यदेवतोपासनं कार्यं,
किन्तु केवलं ब्रह्मोपासनमेव, कार्यत्वे वा एकस्य प्रतीतगुणाः सर्वेषूप-
संहर्तव्या इति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—अङ्गेति॥ अत्राङ्गशब्देन 'वि-
ष्णोरङ्गात्समुद्भूते, विष्णोरङ्गानि देवताः' इति वचनादीशाङ्गजत्वाद्वाभि-
मानित्वाद्ब्रह्मादिदेवाः अङ्गानीत्युच्यन्ते । भावप्रधानोऽयमावर्तनीय इति
भावेन अङ्गावबद्धा इति प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे—ब्रह्मादीति । ब्रह्मादयश्च ताः
देवताश्च तदवबद्धं तत्सम्बद्धं च तदङ्गतयावबद्धं च तत् उपासनादि
चेति विग्रहः । प्रथमादिशब्देन रुद्रादयो गृह्यन्ते । द्वितीयेन परिचर्या-
नमस्काराद्युच्यते । कार्यमेव अधिकारिभिरिति शेषः । एवेत्यनेन सौ-
त्रतुशब्दोऽवधारणार्थतयाऽपि व्याख्यातः । अङ्गावबद्धा इति वचनेनो-
दाहृतश्रुत्यादिविरोधः परिहृतः । श्रुत्यादौ प्राधान्येनोपासनस्यैव नि-
षिद्धत्वात् अङ्गत्वेनोपासनस्य चाभ्युपगतत्वात् । अत एव—
सर्ववर्णाश्रमैर्विष्णुरेक एवेज्यते सदा ।
रमाब्रह्मादयस्तस्य परिवारतयैव तु ॥
इति वचनम् । अनेन अङ्गावबद्धाः ब्रह्मादिदेवविषयाः अङ्गत्वसम्बद्धाः
तत्प्रकारकाः उपासनाद्याः कार्या एव सर्वैर्मुमुक्षुभिः । कुत एतत्? हि-
शब्दसूचितायाः ' समत्वात् ' इति स्मृतेरेवेति सूत्रांशस्यार्थ उक्तो भ-
वति । तर्हि सर्वगुणाः सर्वत्रोपसंहृत्योपास्याः स्युरिति शङ्कते—त्वि-
ति । तदुत्तरत्वेन—न शाखासु प्रतिवेदमित्येतद्व्याचष्टे—प्रतिशाखमि-
ति । 'प्रतिवेदं' सर्ववेदानां 'प्रतिशाखं' सर्वशाखास्वित्यन्वयः । उ-
क्तमुत्तमानां गुणजातमधमेष्विति शेषः । चस्समुच्चये । शाखास्वित्ये-
व पूर्तौ प्रतिवेदमित्युक्तिः अविभक्तमूलवेदापेक्षयेत्युक्तं तत्त्वप्रदीपे ।
' नोपसंह्रियते ' अधमेषु नोपसंहार्यमिति । अनेन प्रतिवेदं प्रतिशाखा-

९०४ ब्रह्‍मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
हिशब्दात्
समत्वाद्धोत्तमत्वाद्वा नाङ्गदेवाद्युपासनम् ।
उपसंहार्यमित्याहुर्वेदसिद्धान्तवेदिनः ॥
इति ब्रह्‍मतर्कवचनात् ॥ ५७ ॥
(२) सू—ॐ ॥ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॥ ॐ ॥ ५८ ॥
सूक्ता अङ्गावबद्धा उत्तमाङ्गदेवतासम्बन्धिनो ब्रह्मणः सर्वगुणाः 'वेदा
हमेतं पुरुषं महान्तम्' (तै.आ.३-१२.) इत्युक्ताः 'अवमेषु' रुद्रादिषु तद्गु
णाः 'त्र्यम्बकाय त्रिपुरान्तकाय कालाग्निरुद्राय नीलकण्ठाय' (व्यासन
मस्कृतिः) इत्युक्ताः इन्द्रादिषु च नोपसंहर्तव्याः, किन्तु योग्या एवेति सू
त्रखण्डस्यार्थ उक्तो भवति । न चायं विभागो न दृष्ट इति वाच्यम् । य
था खलु भगवत्परवाक्यानां न सर्वेषामन्यत्र ब्रह्मादिष्वन्वयः, अपि तु
योग्यानामेव 'हिरण्यगर्भस्समवर्तताग्रे' (तै.सं.४-१-८.) इत्यादीनां, तद्व
दुपपत्तेरिति भावः। कुत एतत्सिद्धमित्यतः प्रवृत्तं हीत्येतद्व्याचष्टे-सम
त्वादिति ॥ सूचितादिति शेषः। अस्य वचनादित्येनेनान्वयः। स्मृतौ का
र्यमिति उत्तमानां गुणजातमधमेष्विति च शेषः। उपासनशब्द आवर्त
ते । तत्रैकः कर्मणि ल्युडन्तो गुणजातपरः । आदिशब्देन गन्धर्वादयो
गृह्यन्ते । तथा च अङ्गदेवाद्युपासनं कार्यं मुमुक्षुभिः, परं तु उत्तमा
नां ब्रह्मादीनां गुणजातमधमेषु नोपसंहार्यमित्याहुरित्यर्थः । कुत इत्य
तो हेतुमाह--समत्वादिति । वाशब्दौ चार्थौ परस्परसमुच्चये । अयम
र्थः—अन्यगुणानामन्यत्र उपसंहारे सर्वदेवानां साम्येनैव भाव्यं, तच्च
नास्ति केषां चित्समत्वात् केषां चिदुत्तमत्वादिति सर्वसाम्याभावा
त् । तत्त्वप्रदीपे तु असमानां समत्वेनोपासनस्य उत्तमानां अधमत्वेनो
पासनस्य च निषिद्धत्वादित्येवं प्रकारसमर्पकतया व्याख्यातम् । हेत्व
सिद्धिपरिहारायाह—वेदेति । वेदनिर्णायकग्रन्थवेदिन इत्यर्थः । तथा
च वेदसिद्धान्ते नानागुणत्वेनैव तेषामुक्तेर्नासिद्धिरिति भावः । वच
नादित्यस्य नोपसंह्रियत इत्यनेनान्वयः । इति ज्ञायत इति शेषः॥
(२) एवमेकत्र प्रतीतानां सर्वगुणानामन्यत्रोपसंहाराभाव उक्तः।
इदानीमुपसंहाराभ्युपगमेऽपि न विरोध इत्याह सूत्रकृत्—मन्त्रादिव
दिति ॥ अत्रादिशब्देन बहुवाक्यसमूहरूपविद्योच्यते । षष्ठ्यन्ताच्च वति
रिति भावेन सूत्रं व्याचष्टे—सर्वेति । अग्न्याद्यधमसर्वदेवतामन्त्रादय

[ अधि - ३६. सू - ५८. ] दीपिकासहितम्. ९०५
सर्वदेवतामन्त्रा यथाऽधीयन्ते एवमविरोधो वा ।
(४) उपासनाऽङ्गदेवानां परमाङ्गतया भवेत् ।
उपसंहृतिर्विशेषे तु फलानामन्यथा न तु ॥
पुरुषाणां विशेषाद्वा यथायोगं भविष्यति ।
इत्यर्थः । अधीयन्त इति । अध्येतृभिरुत्तमसर्वदेवेष्विति शेषः । तेषां
तत्प्रतिपादकत्वादिति भावः। 'एवं' अधमगुणानामुत्तमेषूपसंहारे 'अवि
रोधो' विरोधाभावस्तेषु तद्गुणसत्त्वादित्यर्थः । अनुपसंहारस्यैवोत्त
मगुणविषयत्वात् उपसंहारवचनस्याधमगुणविषयत्वादिति भावेन
भाष्ये सूत्रे च व्यवस्थितविकल्पार्थकवाशब्दः ॥
(४) यदुक्तं अङ्गदेवतोपासनं कार्यं एकत्र प्रतीतानामन्यत्र यथा यो
ग्यगुणानामुपसंहारश्च कार्य इति, तद्द्वयं किं सर्वैः कार्यं न वेत्यपेक्षा
यामाह-उपासनेति॥ सर्वैः कार्येति शेषः । 'अङ्गदेवानां' ब्रह्मादीनां 'प
रमाङ्गतया' परमात्मपरिवारत्वेनोपासना 'सर्वैः' मोक्षयोग्यैः कार्या भ
वेत्, न तु प्राधान्येनेति । तर्हि गुणोपसंहृतिरपि तथा स्यादित्यतो गुणो
पसंहृतौ विशेषमाह-उपसंहृतिरिति । विशेष इति तादर्थ्ये सप्तमी । उ
पसंहृतिस्तु 'फलानां विशेषे' अतिशयितफलार्थं तदपेक्षायामेव का
र्या, 'अन्यथा' तदनपेक्षायां केवलमोक्षाय न कार्येत्यर्थः । यथोक्तं त
तत्त्वप्रदीपे-यथा विषभयादौ गरुडादिषु विषहरत्वादिगुणोपसंहृति
रिति । फलविशेषापेक्षाऽपि पुरुषविशेषाणामेवेत्याह-पुरुषाणामिति।
'विशेषात्' उत्तमाधिकारित्वरूपात् । अत्र फलविशेषार्थिनः पुरुषवि
शेषाश्चैके एव, वाशब्दस्तु पुरुषाणां विशेषादित्यनेनोत्तमाधिकारिरू
पोपासकप्रतिपत्तौ सत्यां उत्तमाधिकारिभिरपि फलातिशयापेक्षायां
कर्तव्या, अन्यथा नेति उपसंहृतिरूपसाधनविषय एव विकल्पबोध
कः, न तु फलविशेषार्थिभिः कर्तव्या नान्यैरिति ज्ञातव्यम् । तथा च
उपसंहृतिस्तु पुरुषाणां विशेषं उत्तमाधिकारित्वमपेक्ष्य 'यथायोगं फ
लानां विशेषे' यथायोग्यफलविशेषार्थं 'भविष्यति' भवेत् । 'अन्य
था' उत्तमाधिकारित्वाभावे तादृशफलयोग्यताया एवाभावात् न वा
न कर्तव्या वेति व्यवस्थितो विकल्पः । यद्वा-ये फलविशेषार्थिनः ते
गुणोपसंहारपूर्वकं उपासका इति पूर्वमुपासकपुरुषप्रतिपत्तौ फलाति
११४

इति बृहत्तन्त्रे ॥ ५८ ॥
——
३७. अधिकरणम् ॥
(१) सू—ॐ ॥ भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति ॥ ॐ ॥ ५९ ॥
सर्वगुणेषु भूमगुणस्य ज्यायस्त्वं क्रतुवत् सर्वत्र सह
भावात् । दीक्षाप्रायणीयोदयनीयसवनत्रयावभृथात्म
कः क्रतुः।
शयार्थित्वं साधनतयोक्तं, इदानीं तु ये पुरुषविशेषा उत्तमाधिकारि-
णः तेषां गुणोपसंहारपूर्वकं उत्तमाधिकारित्वं साधनतयोच्यत इति
उपासकप्रतिपत्तौ साधन एव विकल्पो वाशब्दार्थः, नोपासकविक-
ल्पः । सा चोपसंहृतिः ‘यथायोगं’ उपास्यानां देवानां योग्यगुणवि-
षयिण्येव ‘भविष्यति’ भवतीत्यर्थः । बृहत्तन्त्र इति । उक्तमिति शे-
षः ॥ ३६ ॥
॥ इति अङ्गावबद्धाधिकरणम् ॥
——
३७. अधिकरणम् ॥
(१) अत्र भूमगुणस्य सर्वोपासकसाधारणत्वं समर्थ्यते । व्यर्थं-
त्वाद्भूमगुणो न सर्वोपास्य इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयितुं सूत्रं-भूम्न इति॥
अत्र भूम्नः सर्वोपास्यत्वमिति साध्याध्याहारमभिप्रेत्य तत्र हेतुपरतया
ज्यायस्त्वमित्येतद्व्याचष्टे-सर्वेति । क्रतुवदित्यस्योभयत्रान्वयः । तथा
च विष्णोर्ज्ञानानन्दादिसर्वगुणेषु मध्ये ‘भूमगुणस्य’ पूर्णत्वरूपशुभध-
र्मस्य ‘यो वै भूमा’ (छा० ७-२४.) इत्यत्र श्रुतस्य ‘ज्यायस्त्वं’ क्रतुव-
द्विशिष्टत्वमित्यर्थः । कुत इत्यतो भूमत्वमृते कस्यापि गुणस्यानुपास्य-
त्वात् सर्वस्यापि पूर्णज्ञानः पूर्णानन्द इत्यादिक्रमेण तदनुबन्धेनैवोपा-
स्यत्वादिति भावेन विशिष्टत्वे साध्ये हेतुपरतयाऽपि क्रतुवदित्यंशं
व्याचष्टे—क्रतुवदिति । सर्वत्रेति । सर्वयागेष्विति दृष्टान्तार्थः । दार्ष्टा-
न्तिके तु ‘सर्वत्र’ आनन्दादिगुणेष्वित्यर्थः । ‘सहभावात्’ स्वानुवृ-
त्त्याऽङ्गिनः साफल्यसाधकत्वात् । अनेन सूत्रे क्रतुवदित्यस्यावृत्त्या
साध्यहेत्वोरन्वयः । सर्वत्र सहभावादिति हेत्वध्याहारश्च सूचितः ।

[ अधि - ३७. सू - ५९. ] दीपिकासहितम्. ९०७
( २ ) भूमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवाभूमा फलमेषां विधत्ते ।
तस्माद्भूमा गुणतो वै विशिष्टो यथा क्रतुः कर्ममध्ये वि-
शिष्टः ॥
ननु क्रतुशब्दः स्वाङ्गक्रियावचनः, न च तस्य सर्वक्रतुष्वनुवृत्तिरस्ती-
त्यतो नात्र क्रतुशब्दः स्वाङ्गप्रधानपरः, किन्तु अङ्गकलापपर इति भा-
वेन क्रतुशब्दार्थमाह — दीक्षेति । ज्योतिष्टोमे दीक्षा नाम यजमानसंस्का-
रूपकर्मविशेषः । प्रायणीयोदयनीयौ तस्याद्यन्तयोः कर्तव्येष्टिविशे-
षौ । प्रातःसवनं माध्यन्दिनसवनं तृतीयसवनं चेति सोमाभिषवरूप-
सवनत्रयम् । अवभृथो नाम ‘ अप्स्रवभृथेन चरन्ति ’ ( )
इत्युक्तेष्टिविशेषः । एतदात्मकाङ्गकलापः सर्वत्र कर्तुं योग्यत्वान्निमित्ता-
दिह क्रतुशब्देनोक्त इत्यर्थः

९०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
इति गौपवनश्रुतिः ॥ ५९ ॥
—-::-—
३८. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू—ॐ ॥ नाना शब्दादिभेदात् ॥ ॐ ॥ ६० ॥
शब्दोऽनुमा तथैवाक्षो योग्यताभेदतस्सदा ।
ब्रह्मादीनामेकमर्थं बहुधा दर्शयन्ति हि ॥
अतः पूर्णत्वमीशस्य नानैवैषां प्रदृश्यते ।
अतः फलस्य नानात्वं नानैवोपासना यतः ॥
त्यर्थोऽभिमतः । स च सूत्राक्षराणां बह्वर्थत्वाभिप्रायेण तट्टीकायामु
क्तः ॥ ३७ ॥
॥ इति भूमाधिकरणम् ॥
——
३८. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणेऽधिकारिणां भूमगुणस्य नानाप्रकारेण प्रती-
तिः समर्थ्यते भूमत्वे विशेषकल्पनायोगाद्भूमगुणः सर्वेषामेकप्रकारे-
णैव प्रतीयत इति प्राप्ते सिद्धान्तयितुं सूत्रं पठति—नानेति ॥ अत्र भू-
म्न इत्येतत् प्रथमान्ततया विपरिणम्यानुवर्तते । नानेति भावप्रधानम्,
नानात्वेनेति । उपास्यते इति शेषः । एवं च प्रतिज्ञावाक्यसिद्धौ तत्र हे-
तुरुक्तः—शब्दादिभेदादिति । भूमगुणप्रत्यायकैः शब्दानुमाप्रत्यक्षप्र-
माणैः अधिकारियोग्यताभेदात् भूम्नो नानारूपेण प्रतीतेरिति तदर्थ
इति भावेन अस्मिन्नर्थे प्रमाणोदाहरणपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे—शब्देति ।
प्रथमं तत्त्वनिर्णयोऽथ वेदार्थनियमोऽथापरोक्षज्ञानमिति कार्यक्रमानु-
सारेण स्मृतौ शब्दादीनां क्रमेण निर्देशः । एवं सूत्रेऽपि । शब्दः आग-
मः । अक्षः प्रत्यक्षम् । तथाशब्दः समुच्चये । आहत्यैते 'योग्यताभेदा-
त्' योग्यताविशेषात्सदा ब्रह्मादीनामेकैक मर्थं पूर्णत्वादिरूपं 'बहुधा'
अवान्तरविशेषवत्त्वेन 'दर्शयन्ति' ज्ञापयन्ति 'हि' यतोऽतः 'एषां'
ब्रह्मादीनामीशस्य पूर्णत्वं नानैव 'प्रदृश्यते' प्रतीयते उपासनकाले ।
यतः नानाप्रदृश्यतेऽतो नानाप्रकारेणैव पूर्णत्वोपासनं भवेत् । यतो ना-
नोपासनमतः फलस्य 'नानात्वं' तारतम्यमुपपद्यत इति योजना ।
न चोपास्यभूमत्वप्रतीतेः शब्दानुमानसाध्यत्वेऽपि कथं प्रत्यक्षसाध्य

[ अधि - ३९. - सू - ६१. ] दीपिकासहितम्. ९०९
इति ब्रह्मतर्के । अतो भूमत्वमपि नानैवोपास्यते ॥ ६० ॥
----------------- 𑁍 -----------------
३९. अधिकरणम् ॥
(१) सू—ॐ ॥ विकल्पो विशिष्टफलत्वात् ॥ ॐ ॥ ६१ ॥
स्वयोग्योपासनानन्तरं सामान्यस्यापि कस्य चिदुपा
त्वमिति वाच्यम् । योगिनां मनसाऽपि तत्प्रतीतिसम्भवेन तस्यास्त्रित
यसाध्यत्वोपपत्तेः । ब्रह्मतर्क इत्यस्य यतः शब्दादिभेदान्नाना प्रतीयते
भूमत्वमतो नानैवोपास्यतेऽपीत्युक्तमित्यन्वयः । न केवलं नाना प्रतीय
तेऽपि तु नानैवोपास्यतेऽपीति सिद्धमित्यन्वयः । नानैवोपास्यतेऽपि ना
नैव फलप्रदमपीत्यपेरर्थः । न च भूमत्वविशेषानुपपत्तिः । अतीतवत्स
राणां मासानां चानन्त्ये समेऽपि वत्सरानन्त्यान्मासानन्त्ये विशेषव
त् अधिकारियोग्यताविशेषात् प्रतीते । पूर्णत्वेऽपि विशेषसम्भवादि
ति भावः ॥ ३८ ॥
॥ इति नानाशब्दाधिकरणम् ॥
----------------- * -----------------
३९. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्र नये बिम्बातिरिक्तरूपोपासनस्याकर्तव्यता निरस्यते ।
स्वयोग्यरूपातिरिक्तरूपविशेषविषयमुपासनं मुमुक्षुणा न कर्तव्यम्,
मोक्षानुपयुक्तत्वात् । प्रत्युतक्रियमाणमपि तदुपासनं स्वयोग्योपास
नविघ्नायैव भवेदिति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य सामान्योपासन
स्येति पदाध्याहारेण व्याचष्टे—विकल्प इति ॥ अपिः समुच्चये । त
था च न केवलं स्वयोग्यस्य, किन्तु तदतिरिक्तस्य ‘ सामान्यस्य ’ वै
ष्णवत्वेन बिम्बसमानतया वर्तमानस्य कस्यचित् नृसिंहरामकृष्णा
दिरूपविशेषस्याप्युपासनं स्वयोग्योपासनानन्तरं मुमुक्षोः ‘ विशिष्टफ
लापेक्षया ’ उत्तमफलापेक्षया ज्ञानादिप्रतिबन्धकदुरितविशेषनिवृ
त्तिलक्षणमोक्षोपयोगिफलेच्छया निमित्तभूतया ‘ विकल्पेनैव भवति ’
प्रकारद्वयोपेतमेव न तु एकप्रकारोपेतमिति योजना । स्वयोग्योपास
नानन्तरमिति सामान्योपासनस्य मोक्षार्थोपासनानन्तरभावित्वकथने
न प्रत्युतेत्युक्तदोषो निरस्तः । सूत्रे विशिष्टफलत्वादित्यनेन विकल्पे
निमित्तं सूचितम् । तदपेक्षोपलक्षकत्या विवृतं—विशिष्टफलापेक्षये
ति । ते न मोक्षानुपयुक्तत्वादिति दोषो निरस्तः । अनेन मुमुक्षोः वि

९१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
सनं विकल्पेन भवति विशिष्टफलापेक्षया ।
(२) मुक्त्यर्थमात्मयोग्यं हि कार्यमेव ह्युपासनम् ।
नृसिंहादिकमन्यच्च दुरितादिनिवृत्तये ॥
उपासते यथायोगं न वा फलविभेदतः ।
इति ब्रह्मतर्के ॥ ६१ ॥
——
शिष्टफलत्वादिति बहुव्रीहिः । इच्छोपलक्षकमेतत् । ल्यब्लोपनिमित्ता
पञ्चमी, विशिष्टफलापेक्षत्वमपेक्ष्येति भावेन विशिष्टफलापेक्षयेत्याह ।
विशिष्टफलापेक्षया सामान्योपासनस्य कर्तव्यतायां यस्य मुमुक्षोः दु-
रितमस्ति तन्निवृत्तिरूपविशिष्टफलापेक्षा चास्ति तेन कर्तव्यम् । य-
स्य तु मुमुक्षोर्न दुरितमस्ति तत्सत्त्वे वा स्वयोग्यतीव्रोपासनेनैव दु-
रितादिनिवृत्तिसिद्धेस्तदनिच्छा तेन न कर्तव्यमिति । अत एव न वै-
फल्यदोषः ॥
(२) अत्रार्थे स्मृतिमाह—मुक्त्यर्थमिति ॥ 'आत्मयोग्यं' स्वयो-
ग्यरूपविषयकमुपासनं यतो मुक्त्यर्थं 'हि' प्रसिद्धं, अतः कार्यमेवेत्य-
र्थः । नृसिंहादिकमन्यच्चेति विशेषणविशेष्यभावः । रूपमिति शेषः ।
चः समुच्चये । दुरितं दुरदृष्टम् । प्रथमादिशब्देन कृष्णरामहयशीर्षादि
वैष्णवरूपं गृह्यते । द्वितीयेन अज्ञानमिथ्याज्ञानकामक्रोधादि । 'यथा-
योगं' यथायोग्यमुपासते मुमुक्षव इति शेषः । केचित् नरसिंहादिरू-
पं नैवोपासत इति । उपास्यत इति पाठे तु मुमुक्षुभिरिति शेषः । कु-
तो विकल्पः ? 'फलविभेदतः' दुरितादिनिवृत्तिरूपफलविशेषाकांक्षा-
भावात् । यद्वा—स्वयोग्योपासनाफलात् नृसिंहाद्युपासनाफलस्य
भिन्नत्वात् भेदात् भेदमपेक्ष्येत्यर्थः । केषां चित्तीव्रस्वयोग्योपासनादे-
व दुरितादिनिवृत्तिरूपफलसिद्धेर्न तदपेक्षेति भावः । यद्यपि नृसिं-
हादिकमपि केषां चित्स्वयोग्यं रूपं, तथाऽपि तदतिरिक्ताधिकारिणां
तत्सामान्यं, तेषामेव सामान्योपासने विकल्प उक्त इति न कुचोद्या-
वकाशः । ब्रह्मतर्के उक्तत्वादिति शेषः । अस्य विकल्पेन भवतीति पू-
र्वोक्तेनान्वयः ॥ ३९ ॥
॥ इति विकल्पाधिकरणम् ॥
—**—

[ अधि - ४०. सू - ६२. ] दीपिकासहितम्. ९११
४०. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू—ॐ ॥ काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्व
हेत्वभावात् ॥ ॐ ॥ ६२ ॥
( २ ) यस्य यस्य हि यः कामः तस्य तस्य ह्युपासनम् ।
४०. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे ज्ञानसाधनोपासनस्यैव आवश्यकत्वं, न का-
मसाधनभगवद्रूपगुणविषयोपासनस्येति समर्थ्यते । ज्ञानसाधनार्था-
दिसाधनत्वेन पूर्ववन्मोक्षोपयोगिफलत्वान्न काम्योपासनमवश्यं कर्त-
व्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—काम्या इति ॥ तुशब्दो नृसिं-
हाद्युपासनादस्य विशेषद्योतकोऽवधारणे च । इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।
विकल्प इत्यनुवर्तते । अत्र कामशब्दो घञन्तः काम्यपरः । कामस्येदं
रूपं काम्यं, कामस्येमे गुणाः—
वसुपूर्णकरं रत्नपर्वतस्थं विभावयन् ।
वसुसिद्धिमवाप्नोति ॥
इत्युक्ताः काम्याः । षष्ठ्यर्थसम्बन्धश्च साध्यसाधनभाव इति केचित्।
वस्तुतस्तु काम्यत इति काम्यं रूपं, काम्यन्त इति काम्या गुणा इति
विग्रहः । रूपगुणयोः काम्यसाधनत्वात्काम्यत्वम् । तथा च ‘काम्या
स्तु’ काम्यसाधनरूपे श्रीकरादौ कामसाधनभगवद्गुणास्तु ‘यथाका-
मं’ स्वस्ववित्तादिकामं मोक्षादिकामं वाऽनतिक्रम्य तदनुसारेण ‘स-
मुच्चीयेरन्’ उपसंहियेरन् । न वा विषयलम्पटैरमुमुक्षुभिरुपसंहर्त-
व्याः, तद्रहितैर्मुमुक्षुभिस्तु नोपसंहर्तव्या इति व्यवस्थितविकल्प एव
स्यात्, न तु नियतिः । मुमुक्षुभिर्नेति कुतः ? ‘पूर्वहेत्वभावात्’ मुमु-
क्षातः पूर्वकालीनो यो वित्तादिकामाख्यो हेतुस्तदभावात् । यद्वा—मुमु-
क्षुभिरेव यथाकाममिच्छारूपेश्वरप्रसादम नतिक्रम्य तदर्थमुपसंहार्याः
वित्तादिकाममनुरुध्य तदर्थे नोपसंहार्या इति विकल्पः स्यात् । नेति
कुतः ? ‘पूर्वहेत्वभावात्’ पूर्वसूत्रोक्तदुरितादिनिवृत्तिरूपफलविशेषा-
ख्यप्रबलहेतोरभावात् । मुमुक्षापूर्वकालीनान्यकामाख्यहेत्वभावात्, अ-
र्थादिकं विना ज्ञानाभावाख्यहेत्वभावाच्चेति सूत्रार्थः ॥
( २ ) अत्रैव स्मृतिमाह—यस्येति ॥ अत्र प्रथमयच्छब्दौ अधिका-
रिपरौ । तच्छब्दौ काम्यपरौ । न तु तावेकविषयौ । प्रथमान्तयच्छब्द

९१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - ३.]
तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥
अकामत्वान्मुमुक्षूणां न वा तेषा मुपासनम् ।
तुष्ट्यर्थमीश्वरस्यैव नैधोपासा विदुष्यति ॥ इति बृ-
हत्तन्त्रे ॥ ६२ ॥
४१. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू-ॐ ॥ अङ्गेषु यथाऽऽश्रयभावः ॥ ॐ ॥ ६३ ॥
स्यावृत्तिः । कामशब्दः सविषयेच्छार्थः । असावसाविति ग्राह्यम् । वा
शब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थः । तथा च यस्य यस्य पुंसोऽधिकारिणः
यो यो वित्तादिकामोऽस्ति, असावसौ मुमुक्षुः तस्य तस्य तत्तत्काम्य-
प्रदभगवद्रूपस्योपासनं 'प्रकल्पयेत्' कुर्यात् । 'हि' प्रसिद्धम् । न के-
वलमुपासनं, किन्तु 'तादृशानां' कामसाधनानां गुणानां 'समाहारं'
एकबुद्ध्यारोपणं च प्रकल्पयेत् । 'मुमुक्षूणामुपासनं नेति वा । कुतः ?
तेषां 'अकामत्वात्' अन्यकामनारहितत्वात् । एवमधिकारिभेदेन
विकल्पमभिधायेदानीं मुमुक्षुष्वेव विकल्पमाह-तुष्ट्यर्थमिति । एव-
कारो भिन्नक्रमः । चोऽवधारणे । तथा च ईश्वरस्य 'तुष्ट्यर्थं' प्रसा-
दार्थमेव तस्य रूपस्य गुणानां चोपासनं नैव विदुष्यति । अन्यकामा-
र्थं तु दुष्यति । तदर्थं तैर्नकार्यमित्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु-यस्य यस्य
यो धनैश्वर्यादिकामो भवति । तस्य तस्य तदर्थमुपासनं कार्यं, स
चोपासकस्तादृशानाममुक्त्यर्थानां गुणानामुपसंहारं च प्रकल्पयेत् ।
न वा मुमुक्षूणां काम्योपासनं, तेषामकामत्वात् । अतोऽत्यन्तमापद्येव
काम्यरूपगुणोपासनं तेषां, तदपि नान्यकामनया, किन्त्वीश्वरस्य तु-
ष्ट्यर्थमेव तदपि ह्याह-तुष्ट्यर्थमिति । 'सकामेभ्योऽमितगुणा या का-
मैस्तु कृता क्रिया' इत्यन्यत्र चाहेत्येवमेव व्याख्यातम् । इति बृहत्त-
न्त्रे सूत्रार्थ उक्त इति शेषः ॥ ४० ॥
॥ इति कामाधिकरणम् ॥
—:*:—
४१. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे अङ्गाश्रितत्वेन देवतोपासनस्य कर्तव्यता स-
मर्त्यते । द्विविधमङ्गदेवतोपासनं-परिवारत्वेन भगवदङ्गाश्रितत्वेन

[ अधि - ४१. सू - ६४. ] दीपिकासहितम्. ९१३
अङ्गदेवतानां यथा यथा परमेश्वराङ्गाश्रयत्वम् । ' च-
क्षोस्सूर्यो अजायत ' (ऋ. १०-९०-१३.) इत्यादि, तथा
भावना कर्तव्या ॥ ६३ ॥
( २ ) सू—ॐ ॥ शिष्टेश्च ॥ ॐ ॥ ६४ ॥
यस्मिन्‌यस्मिन् यो हि चाङ्गे निविष्टः
चेति । तत्राद्यं सर्वमुमुक्षुसाधारणं ' अङ्गावबद्धाः ' इत्यत्रोक्तम् । द्वि-
तीयं देवतामात्राधिकारिकमत्र समर्थ्यते इति विवेकस्तत्त्वप्रदीपेऽभि-
हितः । ब्रह्मादिदेवानामीश्वराङ्गाश्रितत्वेनोपासनं न कर्तव्यम्, नि-
राधिकारिकत्वात् । न तावत्तत्सर्वाधिकारिकम् । ' आनन्दादयः '
इत्युक्तचतुर्गुणनियमव्याघातात् । नापि देवाधिकारिकम्, ' ब्रह्मा शि-
रसि ललाटे रुद्रः ' इत्यादितत्प्रकरणेषु देवानामेतदुपासनमित्यनु-
क्तेरिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अङ्गेष्विति ॥ अ-
त्राङ्गेष्वित्यावर्तते । तत्रैकं षष्ठ्यन्ततया विपरिणतं देवतावाचि । द्वि-
तीयं प्रकृतपरमाङ्गवाचि । यथेत्यप्यावर्तते । तथा तथेति च लभ्यते ।
उक्त इति कर्तव्य इति शेषः । भाव इतिशब्दो बुद्ध्या विविक्त उपा-
सनापर्यायभावनावाची । तथा च ' चक्षोः सूर्यो अजायत ' इत्या-
दीनामङ्गानां सूर्यादिदेवानामाश्रयिणां भगवतोऽङ्गेषु ' आश्रयभावः '
आश्रयत्वं यथा यथोक्तः ' तथा तथा ' तेन तेन प्रकारेण तेषां ' भावः '
उपासनं कर्तव्य इति योजनामभिप्रेत्य सूत्रं व्याचष्टे—अङ्गेति । परमे-
श्वराङ्गाश्रयत्वमिति बहुव्रीहिः । अङ्गदेवतानामित्यस्य परमेश्वराङ्गाश्र-
यत्वमित्यनेन भावनेत्यनेन च सम्बन्धः । उक्तमिति शेषः । इत्यादीति
लुप्तविभक्तिकं निर्देशः । इत्यादिनेत्यर्थः । यद्यपि श्रुतावङ्गजत्वमे-
वोक्तं, न तु तदाश्रितत्वं, तथाऽपि 'ददाश्रिताश्च ते सर्वे' इति वचना-
द्यत्र जन्म तत्रैव स्थितिरिति न दोषः । कर्तव्येति सावधारणम् । अ-
त्र हेतुस्तु उत्तरसूत्रे चशब्देन अत्रापि उक्त इत्याध्याहृतपदेन च सू-
चितः अन्यथा तदुक्तिवैयर्थ्य प्रसङ्गादित्येवंरूपो द्रष्टव्यः ॥
( २ ) अत्रैव युक्त्यन्तराभिधानाय सूत्रम्—शिष्टेश्चेति ॥ तद्वयाच-
ष्टे—यस्मिन्निति । यो यो देवः ' परस्य ' विष्णोः यस्मिन् यस्मिन् अ-
ङ्गे 'निविष्टः' प्रविष्टः आश्रितः । 'हि' प्रसिद्धः । स सः 'तथा तथा'
तत्तदङ्गनिविष्टत्वेन 'चिन्त्यः' उपास्य इत्यर्थः । 'शिष्टेः' शिक्षावि-
धायकश्रुतिरिति फलितार्थ इति भावेनाह—श्रुतेरिति । श्रुतेरित्यनन्त-
११५

९१४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
परस्य चिन्त्यः स तथा तथैव ।
इति पौत्रायणश्रुतेः ॥ ६४ ॥
( ३ ) सू-ॐ ॥ समाहारात् ॥ ॐ ॥ ६५ ॥
अङ्गैः पराद्ये हि देवा विसृष्टास्तत्तद्गुणान् परमे संहरेत ।
तांश्चापि तत्रैव विचिन्त्य देवान् स्थानं मुमुक्षुः परमं
व्रजेत ॥ इति काषायणश्रुतौ समाहारवचनाच्च ॥ ६५ ॥
रं सूत्रानुसारतः समुच्चयार्थकश्चशब्दोऽध्याहार्यः । अनेन—न केवलं
'चक्षोः' इत्यादावङ्गाश्रयत्वेनोक्तमन्यथाऽनुपपत्त्या तथा भावः कर्त-
व्यः, किन्तु 'शिष्टेः' 'यस्मिन्' इति श्रुतौ तथा विधानाच्चेति सूत्रार्थ
उक्तो भवति ॥
( ३ ) ननु निरधिकारित्वात्तद्विधानादिवैयर्थ्यस्यैवोचितत्वाच्च
नाङ्गदेवतोपासनं युक्तमित्याशङ्कायां सूत्रं—समाहारादिति ॥ अत्र
समाहारपदं सम्पूर्वकहृधातुयुक्तश्रुतिसूचकं 'अस्यैव च' इति सूत्रे
ऊष्मेतिपदवदिति भावेन समाहारपदसूचितश्रुत्युदाहरणपूर्वकं सूत्रं
व्याचष्टे—अङ्गैरिति । क्रियासमुच्चये चः । कर्मसमुच्चयेऽपिशब्दः । त-
था च 'परात्' परमात्मनः चक्षुराद्यङ्गैः करणैः ये ये देवाः 'विसृष्टाः'
विविधप्रकारेण सृष्टाः 'हि' प्रसिद्धाः 'तत्तद्गुणान्' तत्तद्देवसूर्यसो-
मादिमहाप्रकाशाह्लादकरत्वादीन् गुणान् 'परमे' परमाङ्गे 'संहरे-
त' उपसंहरेत । न केवलं गुणानङ्गेषु, किन्तु 'तांस्तान्' तत्तदङ्गा-
न् देवानपि 'तत्रैव' तत्तज्जनकाङ्गेष्वेव विचिन्तयीत । न चास्य फ-
लाभावः । यत एवं विचिन्त्य 'परमं स्थानं' सायुज्यरूपं व्रजेत 'मु-
मुक्षुः' देवत्वयोग्य इति तत्त्वप्रदीपदिशा श्रुत्यर्थः । समाहारवचनादि-
ति । अत्रापि समाहारपदं श्रुतिसूचकम् । तथा च काषायणानां समा-
हारश्रुतिवचनादित्यर्थः । चस्समुच्चये । अनेन-सूत्रेऽपि चशब्दोऽनुषञ्ज-
नीय इति सूचितम् । अस्य तथा भावना कर्तव्या इत्यनेनान्वयः । अ-
नेन संहरेतेति समाहारपदघटितश्रुतेरङ्गदेवतोपासनस्य परमस्थानरू-
पसायुज्यप्राप्तिफलकत्वावगमात्, अत एव देवताधिकारकत्वावगमा-
च्च निरधिकारकत्वं न वा तद्विधानादिवैयर्थ्यं कल्प्यमिति सूत्रार्थ उ-
क्तो भवति । तत्त्वप्रदीपे तु न केवलमङ्गेषु तत्तद्देवतानां भावनयाऽधि-
कारी पूर्यते पूर्णफलभाग्भवति, किन्तु हरेरङ्गेषु चक्षुर्मनआदिषु त

श्रुत्यर्थः । श्रुतेश्चेत्यस्य त- Wait,इति श्रुत्यर्थः: भागं विहाय यथाशक्ति सर्वे समाहार्या इति श्रुत्यर्थः । श्रुतेश्चेत्यस्य त-`
Matches.

• था भावना कर्तव्येति पूर्वेणान्वयः । तच्चाङ्गाश्रितत्वेन देवतोपासनं दे-
  Check:
  था भावना कर्तव्येति पूर्वेणान्वयः । तच्चाङ्गाश्रितत्वेन देवतोपासनं दे-
  Matches.

• वताश्रयत्वेन तद्गुणबिम्बगुणवत्त्वेन च परमात्मोपासनं समनियतं, अ-
  Check:
  वताश्रयत्वेन तद्गुणबिम्बगुणवत्त्वेन च परमात्मोपासनं समनियतं, अ-
  Notice comma after समनियतं,! Yes.

• तः 'समाहारात् , गुणसाधारण्यश्रुतेः, दर्शनाच्च' इत्येतेषां विरोधो
  Check:
  तः 'समाहारात्, गुणसाधारण्यश्रुतेः, दर्शनाच्च' इत्येतेषां विरोधो
  Matches.

• `न शङ्

९१६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
न वाऽङ्गदेवतोपसंहारः कार्यः । उपसंहारस्य सहा
श्रवणात् ॥ ६७ ॥
(२) सू--ॐ ॥ दर्शनाच्च ॥ ॐ ॥ ६८ ॥
सत्यो ज्ञानः परमानन्दरूप आत्मंत्यवं नित्यदोपास
नं स्यात् ।
नान्यत्किञ्चित्समुपासीत धीरस्सर्वैर्गुणैर्देवगणा उपा
संते ॥
प्राप्तकर्तव्यत्वशङ्कानिरासेन कर्तव्यता समर्थ्यते । सूत्रमुपन्यस्यति—
न वेति ॥ अत्राधिकारिविशेषानिर्देशेन गूढाभिसन्धिना सूत्रकृतोक्तं
न वेति प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे—न वेति । अङ्गेषु भगवदङ्गेषु अङ्गदेवतोप
संहारः तासामुपसंहृत्योपासनं न कर्तव्यं वेत्यर्थः । अनेन सूत्रे 'अङ्गेषु
यथाश्रयभावः' इत्यस्यानुवृत्तिः सूचिता भवति । कुतो नेत्यतः अतत्स
हभावध्रुतेरिति हेतुवाक्यं व्याचष्टे—उपसंहारस्येति । उपसंहारपूर्व
काङ्गदेवतोपासनस्येत्यर्थः । सहेति । सर्वशाखागतोपासनसहभावेने
त्यर्थः । अनेन तच्छब्दस्य तेनेत्यावृत्तिः सूचिता । अश्रवणादित्यनेन
सूत्रे नञो व्यत्यासेनान्वय उक्तो भवति । अनेन क्वचिदेवोक्तत्वात् स
र्वशाखास्वनुक्तत्वात् देवैः कर्तव्यं न वा अन्यैरित्यभिसन्धिः प्रकटितो
भवति । तथा च अङ्गेषु देवानां यथाऽऽश्रयभावोऽस्ति तथा भावरूपोपा
सना देवैः कर्तव्या । कुतः ? क्वचित्सहभावश्रुतेः । न कर्तव्या वा देवा
न्यैः । कुतः ? 'अतत्सहभावध्रुतेः' तथोपासनस्य सर्वशाखागतोपासने
सह सर्वत्र सहभावस्याश्रुतत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
(२) देवैरेव तथोपासनं कर्तव्यं, नान्यैरित्येतमेवार्थं युक्तिसिद्धं
श्रुत्याऽपि समर्थयत्स्रत्रं पठित्वा तां श्रुतिमुदाहरति—दर्शनाच्चेति ॥ न
केवलं युक्तेः, किन्तु 'सत्यो ज्ञानः' इति श्रुतेश्च अङ्गदेवतोपसंहारे
देवैः कार्यः, इतरैर्न वेति सूत्रार्थः । 'नित्यदा' योग्यसर्वकाले स्यात्
सर्वमुमुक्षूणामिति शेषः । 'नान्यत्किञ्चित्' गुणादि 'सर्वैः' योग्यस
र्वैः 'देवगणाः' ब्रह्मारुद्रादिदेवसमुदायाः । देवानां गणोऽनेकत्वद्यो
तनाय गणा इति बहुवचनम् । कमठश्रुतौ दर्शनादुक्तेश्च न वाऽङ्गदेव

[ अधि - ४२. सू - ६८. ] दीपिकासहितम्. ९१७
इति कमठश्रुतौ ॥ ६८ ॥
—: ☼ :—
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते
ब्रह्मसूत्रभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य
तृतीयः पादः
—: ☼ :—
॥ ॐ ॥
—
तोपसंहारो देवेतरैः कार्यः, किन्तु देवैरित्यन्वयः ॥ ४२ ॥
॥ इति नवाधिकरणम् ॥
— ☼ —
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां
श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्येण श्रीमज्जगन्ना-
थयतिना कृतायां श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यदीपिका-
यां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः
— ☼ —
॥ ॐ ॥
—

९१८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ]
१. अधिकरणम् ॥
(१) ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन् पाद उच्यते ॥
सू--ॐ ॥ पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॥ ॐ ॥ १ ॥
यद्दर्शनार्थमुपासनोक्ता तस्माद्दर्शनात्सर्वपुरुषार्थप्रा-
प्तिरिति बादरायणो मन्यते ।
(२) यंयं लोकं मनसा संविभाति
विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् ।
तंतं लोकं जयते तांश्च कामान्
१. अधिकरणम् ॥
(१) एतत्पादार्थं दर्शयति—ज्ञानेति ॥ यदर्थं पूर्वपादे उपासनो-
क्ता तस्य ब्रह्मापरोक्षज्ञानस्य ‘सामर्थ्यं’ महिमा ‘अस्मिन्’ आरभ्य-
माणे चतुर्थे ‘उच्यते’ अनुवर्ण्यत इत्यर्थः। तत्र ज्ञानिनां मोक्षेतरपुरु-
षार्थेषु विरक्तत्वेन तदिच्छाया एवाभावात्, इच्छाभावेऽपि तत्प्राप्तौ
पुरुषार्थत्वहान्यापत्तेः ज्ञानस्य मोक्षमात्रे साधनत्वं, न सर्वेषु पुरुषा-
र्थेषु इति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्यति—पुरुषार्थ इति ॥ अत्र अ-
तः पुरुषार्थ इति प्रतिज्ञाभागे सङ्गतिसूचकस्य अत इत्यस्यार्थमाह—
यद्दर्शनार्थमिति। यस्य ब्रह्मदर्शनस्यार्थमित्यर्थः। ‘तस्मात्’ अतो द-
र्शनात् । तत्त्वप्रदीपे तु यस्य विष्णोर्दर्शनार्थं उपासनोक्ता ‘तस्मात्’
तस्य प्रसादात् सञ्जाताद्दर्शनादित्यर्थ उक्तः। पुरुषार्थ इत्यस्यार्थमा-
ह—सर्वेति। पुरुषैरर्थ्यमानं यावच्छुभं तस्य सर्वस्यैव प्राप्तिर्भवति,
न तु मोक्षमात्रस्येत्यर्थः। ब्रह्मदर्शन इति शेषः। अधिकारिणः फलस-
म्बन्धबोधनाय प्राप्तिपर्यन्तधावनम्। यद्यपि सूत्रे सर्वशब्दो न श्रूयते।
तथाऽपि पुरुषैरर्थ्यमानत्वरूपधर्माक्रान्तसर्वपुरुषार्थवाचिपुरुषार्थशब्द-
पर्यालोचनया तल्लाभ इत्याशयेन सर्वेत्युक्तम्। इति बादरायणो मन्यत
इत्यस्य शब्दादित्यनन्तरमन्वयः। वादे ज्ञाने रतानामधिकतया आश्रय-
त्वेन भगवत्तमो वेदेश्वर उच्यत इति तत्त्वप्रदीपोक्तरीत्या बादरायण-
शब्दार्थो ज्ञातव्यः ॥
(२) ज्ञानात्सर्वपुरुषार्थ इत्येतत्कुत इत्यतः शब्दादिति हेत्वंशं व्याच-
ष्टे-यमिति ॥ यस्मात् ‘विशुद्धसत्त्वो’ निर्मलान्तःकरणो ब्रह्मज्ञानी ‘यं
यं लोकं’ स्वर्गादिरूपं मनसा ‘संविभाति’ इच्छति, प्राप्तुमिति शे-
षः ‘यांश्च कामान्’ काम्यान् ‘कामयते’ इच्छति तंतं लोकं तान्

[ अधि - १. सू - २. ] दीपिकासहितम्. ९१९.
तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भूतिकामः (मु. ३-१-१०.)॥
इति शब्दात् ॥ १ ॥
( ३ ) सू—ॐ ॥ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमि-
निः॥ ॐ ॥ २ ॥
अस्त्येव मोक्षसाधनत्वं ज्ञानस्य स्वर्गादिषु तत्साधन-
कर्मशेषत्वेन ।
( ४ ) स्वर्गे धनादेर्हतो वै गृहाच्च
कामांश्च 'जयते' प्राप्नोति । तस्मादेवं परमात्मज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थ-
साधनत्वात् तत्सिद्ध्यर्थं 'आत्मज्ञं' ब्रह्मज्ञानिनं 'भूतिकामः' 'स वेदं
तत्' इत्युत्तरवाक्योक्तसर्वपुरुषार्थकामो जनः 'अर्चयेत्' पूजयेदित्य-
र्थः । तत्त्वप्रदीपे तु धातूनामनेकार्थत्वाभिप्रायेण 'संविभाति' मनुते,
भा ज्ञान इति धातोरिति व्याख्यातम् । इतिशब्दादिति । इत्याथर्वण-
[L14