पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३५. सू - ५६. ] दीपिकासहितम्. ९०१
न्तव्यम्, कुतः ?
सू—ॐ ॥ एक आत्मनश्शरीरे भावात् ॥ ॐ ॥ ५५ ॥
अंशांशिनोरेकत्वमेव । अंशिकर्मविनिर्मितशरीर ए
वांशस्य भावात् ॥ ५५ ॥
( २ ) सू—ॐ ॥ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ ५६ ॥
ते । तत्र ‘उपलब्धिवत्, व्यतिरेकः' इत्याभ्यां सूचितहेतूक्तिपूर्वकं पू-
र्वपक्षयति—जीवेति ॥ उपासनादाविति शेषः । पृथगिति भिन्नं पदं पृ-
थक्त्वादित्यर्थः। तथा च नोपासनाद्यर्थं योग्यताऽपेक्षाऽस्ति । कुतः? यो-
ग्यतायाः सादित्वे तद्दुपासनस्याप्यागन्तुकत्वप्रसङ्गात् अनादित्वं
वाच्यम् । तच्च न युक्तं यत इन्द्रादिजीवांशानामर्जुनादीनां योग्यता
नानादिः । न चासिद्धिः । इन्द्रादिजीवांशानामुत्पत्तेः सादित्वात् । ध-
र्मिण एव सादित्वे तद्धर्मभूतयोग्यताया अनादित्वायोगादिति भावः ।
न चांशिनोऽनादित्वात् कथमंशानामुत्पत्तिः तयोरैक्यादिति वाच्यम् ।
इन्द्राद्यंशिजीवेभ्यस्तदंशानां पृथक्तवात् भिन्नत्वात् । न चासिद्धिः। अं-
शानामिन्द्रादिजीवेभ्यः पृथक्तवात् ज्ञानसुखादौ अनुसन्धानाननुस-
न्धानाख्यवैलक्षण्यवत्त्वादिति योजना । एवं प्राप्तं पूर्वपक्षं प्रतिषेधति-
नेति । कुतो न मन्तव्यमित्याक्षिपति—कुत इति । तत्परिहाराय सूत्र-
मुपन्यस्य व्याचष्टे—एक इति । अत्र अंशोंशी चैक एवेति योजनाम-
भिप्रेत्य एक इति प्रतिज्ञावाक्यतातपर्यमाह—अंशेति । कुत इत्यतः ष-
ष्ठ्यर्थोक्तिपूर्वकं आत्मनश्शरीरे भावादिति हेत्वंशं व्याचष्टे—अंशीति ।
‘भावात्' अभिमानितया सत्त्वादित्यर्थः । अनेनात्मांश आत्मना अंशि-
ना एक एव, न भिन्नः कर्मनिर्मितशरीरे आत्मनोंशस्य भावात्सत्त्वादि-
ति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( २ ) ननु ज्ञानादिभेदादंशांशिनोर्भेद एव युक्तो नाभेद इत्याश-
ङ्कां परिहरत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—व्यतिरेक इति ॥ ज्ञानं वृत्तिरूपम् ।
आदिशब्देन तादृशसुखादिर्गृह्यते । व्यतिरेकशब्दार्थो भेद इति सप्त-
म्यन्ताद्व्यतिरिक्त इति भावेन भेद इति सप्तमीप्रयोगः । आत्मनोरिति विपरि-
णतपदस्यार्थः—अंशांशिनोरिति । पृथग्भाव इत्यनेन व्यतिरेकशब्द-
स्योपमानोपमेययोरन्वयो दर्शितः। एवेति तुशब्दस्यार्थः । अनेनात्म-
नोनोपलब्धिवद्व्यतिरेक इति प्रतिज्ञांशो व्याख्यातः । कुत इत्यतस्त-
दुत्तरत्वेन तद्भावभावित्वादिति हेत्वंशं व्याचष्टे—तदुपासनादीति ।