पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३९. - सू - ६१. ] दीपिकासहितम्. ९०९
इति ब्रह्मतर्के । अतो भूमत्वमपि नानैवोपास्यते ॥ ६० ॥
----------------- 𑁍 -----------------
३९. अधिकरणम् ॥
(१) सू—ॐ ॥ विकल्पो विशिष्टफलत्वात् ॥ ॐ ॥ ६१ ॥
स्वयोग्योपासनानन्तरं सामान्यस्यापि कस्य चिदुपा
त्वमिति वाच्यम् । योगिनां मनसाऽपि तत्प्रतीतिसम्भवेन तस्यास्त्रित
यसाध्यत्वोपपत्तेः । ब्रह्मतर्क इत्यस्य यतः शब्दादिभेदान्नाना प्रतीयते
भूमत्वमतो नानैवोपास्यतेऽपीत्युक्तमित्यन्वयः । न केवलं नाना प्रतीय
तेऽपि तु नानैवोपास्यतेऽपीति सिद्धमित्यन्वयः । नानैवोपास्यतेऽपि ना
नैव फलप्रदमपीत्यपेरर्थः । न च भूमत्वविशेषानुपपत्तिः । अतीतवत्स
राणां मासानां चानन्त्ये समेऽपि वत्सरानन्त्यान्मासानन्त्ये विशेषव
त् अधिकारियोग्यताविशेषात् प्रतीते । पूर्णत्वेऽपि विशेषसम्भवादि
ति भावः ॥ ३८ ॥
॥ इति नानाशब्दाधिकरणम् ॥
----------------- * -----------------
३९. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्र नये बिम्बातिरिक्तरूपोपासनस्याकर्तव्यता निरस्यते ।
स्वयोग्यरूपातिरिक्तरूपविशेषविषयमुपासनं मुमुक्षुणा न कर्तव्यम्,
मोक्षानुपयुक्तत्वात् । प्रत्युतक्रियमाणमपि तदुपासनं स्वयोग्योपास
नविघ्नायैव भवेदिति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य सामान्योपासन
स्येति पदाध्याहारेण व्याचष्टे—विकल्प इति ॥ अपिः समुच्चये । त
था च न केवलं स्वयोग्यस्य, किन्तु तदतिरिक्तस्य ‘ सामान्यस्य ’ वै
ष्णवत्वेन बिम्बसमानतया वर्तमानस्य कस्यचित् नृसिंहरामकृष्णा
दिरूपविशेषस्याप्युपासनं स्वयोग्योपासनानन्तरं मुमुक्षोः ‘ विशिष्टफ
लापेक्षया ’ उत्तमफलापेक्षया ज्ञानादिप्रतिबन्धकदुरितविशेषनिवृ
त्तिलक्षणमोक्षोपयोगिफलेच्छया निमित्तभूतया ‘ विकल्पेनैव भवति ’
प्रकारद्वयोपेतमेव न तु एकप्रकारोपेतमिति योजना । स्वयोग्योपास
नानन्तरमिति सामान्योपासनस्य मोक्षार्थोपासनानन्तरभावित्वकथने
न प्रत्युतेत्युक्तदोषो निरस्तः । सूत्रे विशिष्टफलत्वादित्यनेन विकल्पे
निमित्तं सूचितम् । तदपेक्षोपलक्षकत्या विवृतं—विशिष्टफलापेक्षये
ति । ते न मोक्षानुपयुक्तत्वादिति दोषो निरस्तः । अनेन मुमुक्षोः वि