पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
ज्ञानादिभेदे विद्यमानेऽपि नांशांशिनोः पृथग्भाव एव ।
तदुपासनादिभोगादर्शस्य ।
( ३ ) परमसंहितायां च—
अंशिनस्तु पृथग्जाता अंशास्तस्यैव कर्मणा ।
पुनरैक्यं प्रपद्यन्ते नात्र कार्या विचारणा ॥ इति ॥ ५६ ॥
—::—
अंशिकर्तृकोपासनादिजातमहाफलभावादित्यर्थः । उपासनाजनितम-
हाफलानुसन्धानमेवाभेदे प्रयोजकं तद्भावस्त्वसिद्ध इत्युक्तं भवति ।
अनेन ‘उपलब्धिवत्’ उपलब्ध्यादौ धर्मे व्यतिरेक इव भेद इव अनु-
सन्धानाननुसन्धानात्मकवैलक्षण्यमिव आत्मनोरंशांशिनोः धर्मिणोर-
पि परस्परं ‘व्यतिरेक एव’ अन्योन्याभावरूपपृथग्भाव एव, न त्व-
भेद इति न वाच्यम् । कुतः ? ‘तद्भावभावित्वात्’ भावशब्द आवर्त-
ते । तत्रैकस्यानुभवोऽर्थः । भवतेरनुभवार्थकत्वात् । अन्यस्य मानसक्रि-
यारूपध्यानाख्यमुपासनमर्थः । अपरस्योपासनफलमानन्दवृद्धिरर्थः ।
‘भावो वृद्धिः समुद्दिष्टा क्वचिद्भावो मनः स्मृतम्’ इति वचनात् । तु-
शब्दस्यात्रान्वयः । स चाप्यर्थः । तथा च आत्मन उपलब्ध्यादौ ज्ञा-
नादावनुसन्धानाननुसन्धानरूपे अल्पत्वमहत्त्वरूपं वा व्यतिरेके वि-
द्यमानेऽप्यात्मनोंशस्याल्पे वृत्तिज्ञानसुखादौ मानुषोपभोगादिनाऽनु-
सन्धानाभावेऽपीति यावत् । ‘तद्भावभावित्वात्’ तस्यांशिनो भाव-
स्य तत्कर्तृकप्रधानसाधनोपासनादिसम्बन्ध्यानन्दवृद्धिरूपमहाफल-
स्य भावित्वात् अनुसन्धातृत्वात् अंशत्वेऽपीति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ३ ) आद्यसूत्रार्थे स्मृतिं प्रमाणयति—परमेति ॥ न केवलं सूत्र-
इति चार्थः । ‘अंशाः’ अर्जुनादयः । ‘तस्यैव’ अंशिन एव ‘कर्मणा’
तत्कर्मनिमित्तेनैव शरीरेण सह ‘अंशिनः’ इन्द्रादेः ‘पृथक्’ विभक्त-
तया भूम्यादौ जाताः सन्तः ‘पुनः’ कर्मपर्यवसानान्तरं स्वस्थानं ग-
ताः अंशिनैक्यं ‘प्रतिपद्यन्ते’ प्राप्स्यन्तीत्यर्थः । न त्वन्यकर्मणेत्येवश-
ब्दार्थः । अत्रार्थे ‘विचारणा’ चर्चा न कार्येत्यर्थः । इति परमसंहिता-
यां सूत्रकृदुक्तमुक्तमित्यन्वयः ॥ ३५ ॥
॥ इति एकाधिकरणम् ॥
——