पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

, तृतीयः सर्गः . ६३
वक्तुमशक्यं दार्ढ्यगुणं भूर्लेभे मूषका भू(l.5)र्मिं न खनितवन्तः अत
इव विच्छिद्रां भूमिमापदां गणा नैवाच्छादयन् ॥ 19.
शुकवाहने सतततृप्तिमंये(l.6)
न दधुश्शुकाः क्वचन शालिभयम् •
ऋतुधूमतो दिशि दिशि प्रसृता-
दुपलोभिरे न विषयं शलभाः ॥(l.7)
शुका वह्निवाहा इत्यागमः . शुकवाहनेनले नित्यतृप्ते इवं शुकाश्शाली-
नां भयं न दत्तवन्तः . तेषां पावकतृतौ(l.8) सत्यां तृप्तत्वात् . सर्वदिक्षु वि-
सारिणो यज्ञधूमाद्धेतोरिवं शलभा आश्रयं न लब्धवन्तः ॥ 20,
न निवेशितैर्गि(l.9)रिगुहासु तथा
न तथा पुरं पितृपतेः प्रहितैः •
चरणाग्रगैर्नृपतिभिर्नृपति-
स्स यथा प्रजास्सुख(l.10)वतीरकरोत् ॥
प्रणामितै राजभिस्स राजा प्रजास्सुखिता यथाकरोत्थाद्रिगुहासु प्र-
वेशितैः(l.11) तैर्नाकरोत्था न च यमपुरं विसृष्टै राजभिरकरोत् . पलायितानां
पुनरुदयाशङ्कया मारितानां(l.12) ये मुक्तास्तेषामुदयाशङ्कयेति भावः॥ 21.
उपयोगवान्यदि रणार्थमभू-
त्स्वयमेव सन्मखमहीष्व(l.13)वसत् •
भुजयोर्बलाद्भयदानपतिं
दनुजागमे तमनयन्मघवा ॥
इन्द्रो वासुदेवस्य रणार्थमुपयोगी(l.14) यद्यासीत्तदा इन्द्रस्तदीययज्ञ-
1 Ms. °तिभये. 2 Ms. इव lc. under l. 7. 3 Ms. °रिव lc. under l. 8.
4 Ms. °गुहसु.

६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
भूमिषु स्वयमेवावसन् दानवयुद्धागमे तमिन्द्रो भुज(1.15)बलनाभयदाता-
रमनयत् ॥ २२.
व्यसनैरसवावितरां मलिनै-
रपि सप्तभिस्स्वयमथो विहितैः . (1.16)
⏑⏑---स[क]लदिग्विजयं
[तु]रंगैरिव ⏑ भल-⏑⏑मान् ॥
.........[स]प्रभिः......(1.17) २३.
[Lines 18, 19 missing]
त्र⏑-नेनं¹ सा वसुमती विदधे ॥
स राजा भुजबलेन यद्भूमिं धृतवांस्ततो हे[तो]............(1.20)
........सत्यार्थोभूत्. क्षितिं बिभ्रतीति व्युत्पत्तिं²मृषाभूत् भूर्वसुधा
सत्यार्थतामधात् यतोनेन राज्ञा भूर्व(1.21)सुन्धरा वसुमती सतेजास्सधना
च कृता . स राजैव भूमेर्वसुभूत आसीदित्यर्थः ॥ २४.
नृहरिस्स्वयं(1 22) [स वसुधां यद्धा-
दज॑हुर्मं]दं³ तदिति दिकरिणः .
अनहंकृतिं⁴ [फणि]पतिं⁵ व्यदधा-
त्कलिपन्नगे(1.23)⏑⏑⏑-⏑⏑---⁶॥
[नराणां] मध्ये हरिस्सिंहो ना चासौ हरिस्तरूणसिंहश्च स भूमिं यद्-
धात्त(1.24)........................मुद्वहनाधिकारहरणादिति भावः सिंहे
च सति गजा मदं त्य(1.25⁷)जन्ति सं⁸ भूमिं यदधात्तत एवं शेषमनहङ्कृतिं
निरहङ्कारमकरोत् कलिसर्पे गरुत्मता(1.1) राजा यदि वहन्तं¹⁰ भुवो दुरित-
1 Ms. °ननं°. Is it तदनेन ? 2 Ms. °त्तिष्टृ°. 3 Ms. °जाह°. 4 Ms. °नहुंकृति°.
5 Ms. °मंतिं. 6 Is it द्विजपतिर्विहते ? 7 Ms. has पृ. वि. १७ vertically on margin.
8 Ms. स to °व crossed. 9 Ms. °तिंहह्या°. 10 Is it बृहद्भि° or वहन्मु° ?

तृतीयः सर्गः । ६५

भारं यन्यवर्धयदलघूभवंतीं भूमिं वहञ्शेषो नि(l. 2)रहङ्कारो जात इत्यर्थः
............ (l. 3) ...... फणिमारणात्फणिपतिस्तुष्यतीति
चित्रम् ॥ २५.
भुवमुद्धरञ्जनयन्नरकं
प्रममाथ तं मधुरिपु(l. 4)श्च पुनः ।
स पुनस्तथा त्रिदिवमर्जितवा-
न्क्रतुभिश्च तं सुवसतामनयत् ॥
भूमिमुद्धरन्मधुरिपुर्नरकमृ(l. 5)दपादयत् ततस्स एव नरकं हतवान्
स राजा पुनर्भूमिमुद्धरन्निरुपद्रवां कुर्वंस्तथा स्वर्गमर्जि(l. 6)तबान्स तं स्वर्गे
यज्ञैस्सुवसतां यथानयत् . यज्ञतृप्ता देवास्स्वर्गे सुखमासन्नित्यर्थः ॥ २६.
अतिसं(l 7)कुचन्नवयवैस्सकलै-
र्यमधस्स्थितो वहति कूर्मपतिः ।
उपरि स्थितस्सकलभूमिभृतां
स विकस्वरः (l 8)क्षितिभरं तमधात् ॥
भूमेरधस्स्थितः कूर्मराजोङ्गैस्सङ्कुचन्यं वहति तमेवायं राजा राज्ञामु-
परि स्थि(l. 9)तस्स राज्याङ्गैर्विकसितोवहत् ॥ २७.
अवहेलया यदकरोत्स किम-
प्यतिदुष्करं किमपि येन विधेः(l. 10) ।
तत एव न ध्रुवमपत्रपया
तदधिष्ठितां स वसुधामविशत् ॥ २८.
यदि वा शुचेरजनि यस्य कुले
स विधे(l. 11)र्गतिः परिभवेष्वभवत् .
1 Is it °न्यवर्त्तयलघूभं ? 2 Ms. °वंती. 3 Ms. °त्रजयं. 4 Ms. °नभू°.
5 Ms. °त्रया. 6 Ms. °मविगं. See Comm. 7 Ms. °षेः गं°.
६

६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् ।
भगवान्स्मरन्नुपकृतिं न तत-
स्तदलङ्कृताः परिबभूव दिशः ॥
सोयत्नेन यत्सम(l.12)पादयत्तद्विधिनापि कर्तुं यदुष्करम् अत एव ल-
ज्जया . भुवं संभावनायां . स विधिस्तदाश्रितां भुवं(l.13) नारिशद्धिंसित-
वान् . रिश हिंसायांस्तौदादिकः . अविशदिति पाठश्चिन्त्यः अनुकूलस्य विधेः
प्रवे(l.14)शस्य विवक्षितत्वात् वक्ष्यमाणपक्षान्तरस्यानन्वयाभावाच्च ॥
यदि वेति पूर्वसम्भावनायाः पक्षा(l.15)न्तरमाह . यस्य॑ कुले जातस्स
चाहमानो विधेरसुरैः परिभवे शरणमभूत् तस्माद्धेतोरुपकारं स्म(l.16)र-
न्भगवान्विधिस्तद्भूषिता दिशो नाव्यथयत् . २९.
सोर्ध्वर इत्यन्तं कुलकम् ॥
चरणेपि यो मदनुगं व्य(l.17)थये-
न्मुखभञ्जनं सुकरमस्य मया .
इति ते कथां स्मरति धर्मपरां
न कलिर्मुखं क्वचन दर्शयते ॥(l.18)
यो मत्सेवकं पादेपि व्यथयेत्तंस्य मुखभङ्गो मया क्रियते इमां धर्मनि-
ष्ठां तव प्रतिज्ञां यत्स्मरति ततो नू(l.19)नं कलिर्मुखं क्वापि न दर्शयते .
कलिना हि त्वदाश्रितो धर्मः पादेनखण्डियि(?) इति भावः ॥ ३०.
तव पा(l.20)दयोरपसृतास्सविधा-
द्भयविह्वलाँ: [पुनर] भाग्यशतैः .
अतिरोहिताः कमलया क्षितिपाः
प्रति(l.21)जज्ञिरे तदनु पस्पशिरे ॥
1 Ms ॰स्तदङ्कृ॰. 2 Ms. ॰पादत्त॰. 3 Dhātupāṭha, Tudādi, 140. 4 Ms. यस्य
सुकुं... 5 Ms. ॰ता दिदिशो. 6 Sic. Evidently verse 38 is meant, but metre
does not allow that to begin with सो॰. 7 Ms. ॰र्थेमन्. 8 Ms. ॰येद॰. 9 Ms. ॰ह्न॰.

तृतीयः सर्गः . ६७
तव पादयोस्समीपान्नष्टा अत एव भीता अभाग्यशतैर्लक्ष्म्यानाच्छा-
दि(1.22)ता राजानो नूनं परिज्ञाताः [ज्ञानस]मनन्तरमेव पस्पशिरे बाधि-
ताः..................अपसृतैः(1.23) भयविह्वलैरिति तृतीयाबहुवच-
नान्तः पाठश्चिन्त्यः. पस्पृशिरे स्पर्शेश्च पाठो विमृश्यः. पस्पशिरे (1.24*)
[इति स्पर्श बा]धने इत्यस्य लिटि रूपं . राजद्रुहं परिज्ञाय लोका बाधन्ते॥ 31.
भविता पुरस्सहचरैर्द्विषतां(11)
वरिवस्यतां नृप भवच्चरणौ .
इति सूचितं खलु तवैव नखै-
र्यददर्शयन्प्रतिनिधीननुगान् ॥
हे नृप त्वत्पा(1.2)दौ शरणकुर्वतां शत्रूणां सहचरैः पुरो भविता भ-
विष्यते इत्येतत्त्वन्नखैरेव सूचितम्. अत्र साध्ये साधन(1.3)माह. भवन्न-
खाःशत्रूणां प्रतिनिधीन्प्रतिबिम्बाञ्शत्रूणामनुगानदर्शयन् भवन्नखेषु निर्म-
लत्वा(1.4)न्नमन्तो भवद्विषः प्रतिबिम्बिताः ते प्रतिबिम्बा भवच्छत्रूणां
सहचरा पुरो वर्तन्ते इत्यर्थः. त्वत्पादसेवका(1.5)नां सहचरसामग्री भवतीति
भावः ॥ ३२.
न हिमालयो न हिमवत्तनया
न हिमद्युतिर्न हिमशैलनदी .(1.6)
हिमवत्सखो न च हिमाद्रिवृषो
हरहृष्टये तव यशांसि यथा ॥
यथा त्वद्यशांसि हरस्य हर्षाय तथा(1.7) न हिमालयाद्याः भवद्यशो-
भिर्विश्वस्य पालनादिति भावः-
३३.
हृदयङ्गमं न जलजन्म विधे-
[र्न] म(1.8)[धु]द्विषो भुजगतल्परुचिः-
1 Ms. नूनं. 2 Ms. ॰ज्ञातं. 3 Ms. पस्पर्शि॰. 4 Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 912.
5. See note 4, p. 71. 6 Ms. भान्ति॰. 7 Ms. ॰श्नमनो॰. 8 Ms. भवद्वि॰.
9. Ms. ॰न्तेत्य॰. 10 Ms. नहि॰. 11 Ms. ॰मेन.

६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
स्फटिकाचले न च शिवो रमते
तव कीर्त्तिभिस्स यदि सर्वगतः ॥
विधेर्भ्रे(1.9)ष्टाणैः पुण्डरीकं हृद्यं तथा ध्रुवैन्न भवति विष्णोश्च तथाँ शेष-
शय्याभिलाषो न भवति कैलासशैले च तथाँ हरो न भवति(1.10) यदि
यस्मादर्थे स ब्रह्मा हरिर्हरो वा तव कीर्त्तिभिर्हेतुभिस्सर्वगतो रमते त्वत्कीर्त्ति
सर्व्वगतां द्रष्टुं(1.11) स भ्रमतीति पुण्डरीकादौ न रमतीति भावः ॥ ३४.
पृथिवी त्वया फलवती विहिता
ऋतुभिर्हि ते जल(1.12)मुचो जलदाः .
उपत्तिष्ठते हविरिनं ज्वलना-
त्परिपूयंते द्विजपतिश्च ततः ॥
त्वया भूर्बहुफला सम्पा(1.13)दिता यतो यज्ञैर्हेतुभिर्मेघा वृष्टिमुमुचन्
हविराहुतिरिनमादित्यमुपतिष्ठते . अग्नौ प्रास्ताहुति(1.14)म्सम्यगादित्यमुप-
तिष्ठते इत्यागमात् . ततश्चन्द्रश्च पूर्णो भवति . ३५.
[उ]दरंभरिस्तव शिखी यजनैः(1.15)
[सु]हृदस्सुखा ‿ सुवहत्यनिलः .
न विभाति खं न निगमध्वनिना
य[जमा]नतां न भवता न धृता ॥
त्वत्कर्तृ(1.16)··········[उ]दरं बिभर्त्ति पोषयति···········
भेस्सुखाद्········[निग]मशब्देन खं(1.17) न [न शो]र्भातेपि तु शोभते
भवता यजमानभावो न न धृतः ॥ ३६.
इ— — — — — — — — — — ‿ ‿ ती¹¹-
र्जगदुहिं यास्त्रिजगतीप्रकृतीः .
1 Ms. ॰णपु॰. 2 Ms. तं to ॰व lc. under l.9. 3 Ms. तथा lc. under l.9.
4 Ms. तथा lc. under. l.10. 5 Ms. ॰र्ति स्सर्वं॰. 6 Ms. ॰यदिष्ट॰. 7 Manu, 3.76,
8 Ms. ॰धता, 9 Ms. ॰भेस्सु॰. 10 Ms. ॰भिते॰. 11 Ms. ॰तीजं,

तृतीयः सर्गः . ६६
यदि ता भवानुपकरोति सदा
तदलं सुरैर्भवत एव [न]मः ॥
त्रिजगत्याः प्रकृती(l.19)रूपादानकारणानि सतीर्विभोः परमेश्वरस्य
मूर्त्तीर्भूम्यादिका या जगत्तुस्ता इ····················(l.20)भवाश्रित्यं यदुपकरोति
तत्किं सुरैः न तान्नमस्यामः तुभ्यमेव नमः ॥ 37.
‿ ‿ - ‿ - ‿ ‿ ‿ - (l.21) ‿ रितै-
र्विनमन्मुखश्चिरमभूद्वचनैः .
न परीक्ष्यतां कथमसौ पृथिवी-
परिपा[ल]-‿ ‿ ‿ -(l.22)‿ ‿ कम् ॥
ब्रह्मप्रोक्तैः पू[र्वोक्तै]र्वचनैस्तस्तै····················(l.23**16¹) 38.
⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂²
·1 Ms. पु. रा. वि. vertically on margin.
2 Copyist's remark—इत ऊर्ध्वं द्वित्रीणि पत्राणि प्रायो गलितानि.

[ चतुर्थः सर्गः ]

• • • • • • *¹
            हीमदभृतोप्यवमन्यमाने .
            देवस्स तार्क्ष्य इव वाजिनि वासुदेवो
            हन्तव्येमृत्युमुखसंमु[खदुष्टसत्वः]. ( 1.1)
            स वासुदेवस्तेन भ्रात्रान्वितो निरगात् कीदृशः सुखा सुखावहा गति-
            र्यस्य तस्मिन्नश्वे निषण्ण: मत्तहस्तिनो जितवति हन्तव्यानि मृत्युमुखा-
            नि संमुखं दुष्टसत्वानि येन सः. मृत्युमुखानीति दुष्टसत्व.........(1.3)-
            पः. यथा तार्थ्ये गरुडे निविष्टो वासुदेवो नारायणो निरगात् नागाँ भुजगाः
            दुष्टसत्वा दैत्याः शोभना गतिर्यस्येति च ॥
            एतन्न कौतुकविधायक्रमादिदेवो
            यद्यद्रिवासरुचिरेति किरातलीलाम् .
            चित्रीयते त्व(1.5)वनधीरपि वासुदेवो
            लीलाकिरातसरणिं स यदाललम्बे ॥
            अद्रिवासे रुचिर्यस्य स आदिदेवो गिरि[शो] (1.6) यत्किरातरूपमवहत्त-
            न्नाश्चर्यम् अद्रिस्थानां किरातमहणोपपत्तेः इदं तु चित्रीयते आश्चर्यं भव-
            1 Copyist's remark at the top of the page—अस्य पद्यस्य स्थानं सम्यक् निश्चेतुं
            न शक्यते. 2 Restore भ्रात्रान्वितः सुखगतौ निरगान्निषण्णो नागान्महा° . 3 Ms. हस्तौ .
            4 Ms. नाना . 5 Read किरातरूपम् .

चतुर्थः सर्गः . ७१
[ति] (l.7)यन्नवनंधीर्यस्य अवने रक्षणे धीर्यस्येति च स राजा लीलया किरा-
तत्त्वमग्रहीत्. चित्रङै आश्चर्ये इति क्यच् ॥ २.
सर्वा[भिरेव] (l.8)मृगजातिभिरैकमत्यं
निर्माय मानमवधीर्य पशुत्ववृत्त्या •
अग्रे विसृष्टमभयार्थितयेव रंहः-⁵
सर्वस्वभूतमहरन्नृपतेस्तुरङ्गः ॥
पशुभावेन मानं त्यक्त्वा साम्मत्यं कृत्वा सर्वाभिर्मृगजातिभिरभया[र्थि-
तया] (l.10)प्रहितं सर्वस्वभूतवेगं राजाश्वोहरदित्युत्प्रेक्षा . अयमर्थः राजाश्वं
दृष्ट्वा मृगाणां वेगो नष्टः••••••••(l.11)हते अभयाभिलाषाद्राजाश्वस्य मृगै-
स्स्ववेगो दत्त इत्यर्थः⁶ ॥ ३.
स प्राविशद्वन[ध्रुवं वनदेवतानां]
संगीतकेषु दधतीं सुखितोपविष्टम् •
उन्मालकाय परिपूर्णफलैर्विमुक्तैः
प्रा[णैरिव]⏑⏑⏑⏑⏑⏑——(l.13) यूथम् ॥
वनदेवतानां सङ्गीतेषु सत्सु निश्चलं सुखितयोपविष्टं मृगकु[लं]•••••
••••••••(l.14)ष्टः अतस्संभाव्यते प्राणानां संपूर्णफलत्वादुन्मालकाय
प्रसाददे•••र्थै⁷ त्यक्तैः प्राणैस्त्यक्तप्राणो हि निश्चलो भवति ॥ ४.
आकस्मिकं निपतितं परमान्नपात्रे
पाषाणखण्डमिव ⏑⏑⏑⏑⏑—.(l.16)
1 Ms. धीर्यं to ᵒने lc. on margin. 2 Ms. धौयं. 3 Ms. ᵒक्यङ्.
4 Ms. क्यश् cf. Patanjali's Mahābhāshya on Pānini, 3.1.19 (नमोवरिवश्चित्रङः
क्यच्)-क्यङादिषु प्रत्ययार्थनिर्देशः कर्तव्यः । नमसः पूजायाम् । वरिवसः परिचर्यायाम् । चित्रङ आश्चर्य-
ये । etc. This sūtra is quoted by Jonarāja in his comm. on Shrīkantha-
charita, 16.48, as नमस्तपो(sic)वरिवश्चित्रङः क्यच्, thus doing away with Vārtika
तपसः परस्मैपदं च on Pānini, 3.1.15. वरिवसः परिचर्यायामिति क्यच् occurs in the same
at 19.38. 5 Ms. रंहं. 6 Ms. lc. mark but no lc. 7 Is it दानार्थे ?

७२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
— — — ⏑ ⏑ — ⏑ — ⏑ णविघ्नमवाप्य वाजि-
कोलाहलं मृगकुलानि मुखान्यधुन्वन् .
…………(l.17) 5.
Lines 18 to the end of page missing
न्तो मृगाणां प्रसाद इव कृत इत्यर्थः ॥ 6.
नीलोत्पलभ्रमवशाद्भ्रमतामलीना-
मारादनूदितगताग(l.1)[त]या दृशैव .
उत्थानविघ्नजननीं श्रवणामृतौघे
मग्ना स्थितां श्रवणशक्तिमिवोद्धरन्तः ॥
दृष्टौ नीलोत्प(l 2)लमिति भ्रमतां भ्रमराणां गतागतानुवादिन्या .
गीतप्रियत्वादितिभावः. दृष्ट्यैव श्रुतिशक्तिमिवोद्धरन्तः(l 3) श्रवणामृतप्रवाहे
निमज्ज्य स्थितामुत्थाने विघ्नं कुर्वतीम् आकर्णनामृते मग्नां श्रुतिशक्तिमुद्ध-
र्तुमिवं दृ(l.4)ष्टिं व्यापारयन्तीत्यर्थः . यश्च घटादिकं कूपादिकादुद्धरति स
गतागतानि करोति ॥ 7.
तालोद्गमैः खुरपुटा(l.5)हननेन भूमे-
ग्रैवेयगुञ्जितगुणेन च वाहनानाम् .
वीक्ष्यास्यमात्रमपि किंपुरुषभ्रमेण
गन्तुं व्यलम्बिष(l.6)त मन्दधियः कुरङ्गाः ॥
भुवः खुरघातेन तालोच्चारैरश्वानां ग्रीवालङ्करणशब्देन चाश्वानां
मुखमात्रदृ(l 7)र्शने गीतप्रियत्वेन . दृशोनन्यव्यापारत्वं हेतुः . गायतां मु-
खानि लोकाः पश्यन्तीति वस्तुस्थितिः . मुखमात्रद(l.8)र्शनेन किन्नरभ्रान्त्या
मन्दभया इव मृर्गाः ॥ 8.
1 Is it धात्रा ? 2 Ms. °द्दरन्तुमि°. 3 Ms. °श्यती°. 4 Add गन्तुं
व्यलम्बिषतः .

चतुर्थः सर्गः । ७३
नानाविधश्रुतिसुखाहतशब्दसार-
सारङ्गमांसरसनाभ्यस(l.9)नानुभावात् •
संक्रान्तगीतसमया इव सर्वगात्रे-
ष्वारेभिरे किमपि कर्णसुखं शबर्यः ॥
शबर्यः किरातव(l.10)ध्वः कर्णसुखं प्रारब्धवत्यः . नानाविधश्रुतिसुख-
कारी आहतरश्रुतशब्दसारो यैस्ते सारङ्गां मृगास्तेषां मांसस्य(l.11) रसनं
ग्रसनं तदभ्यासातिशयात्संक्रान्तः परिणतो गीतसमयो यासां ता इत्यु-
त्प्रेक्षा ॥ ९.
व्याधाङ्गनाभिर(l.12)थवा वनदेवताभि-
र्येद्गीयते किमपि तच्चरितं मदीयं ,
किं हेतु कर्तृपदवीमिदमेति मृत्यो-
रित्थेप भूप(l.13)[तिरदाद्]भयं मृगेभ्यः ॥
किरातस्त्रीभिर्वनदेवताभिश्च किमपि लोकोत्तरं तत्प्रसिद्धं मदीयं च-
(l.14)[रितं गीयते] तन्मृत्वोर्हेतु कर्तृत्वं किमेतीति स मृगेभ्योऽदादभयम् ,
मद्वीतश्रवणश्रद्धयानपसरतां (l.15)...........[म]रणद्वारं माभूदित्यभयं
ददावित्यर्थः ॥ १०.
प्राणावसानसमयेप्यपतिष्यमाने
दत्ता(l.16)
Lines 17 to the end of page missing ११.
³दर्घा रदैः कमलपत्रधिया च जिह्याम् •
दूरावनम्ववदनोन्नमनः क्रमात्त-
मातृस्तनान्न स जघान वराहशावान् ॥ (l.1)
1 Ms. °ङ्गसृ°. 2 Ms. °सभू°. 3 Copyist's remark at the top of the
page—अस्य पत्रस्य स्थानं सम्यक् निश्चेतु न शक्यते. 4 Restore दर्भाङ्कुराग्रसनया लिहतो
मृणालबुद्ध्या.
१०

७४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
दर्भाङ्कुरेषु मृणालभ्रान्त्या हेतुभूतया दर्भाङ्कुराञ्जिह्वया लिहतो जिह्वायां
पद्मपत्रभ्रान्त्या जिह्वां दशनैर्लिह(1.2)तः दूरावनम्रैर्वदनैरुन्नमनात्क्रमेणात्ताः
पीता मातृस्तना यैस्तान्वराहपोतान्स नावधीत् ॥ १२.
नैसर्गिकार्वि(1.3)चलवर्णगुणस्य यन्न-
निष्पन्नवर्णगुणसङ्गमसुत्यजेन .
दिग्वाससेव कृशशास्रमुखेन देवो
बाधां द्विज(1.4)स्य शिखिनो विशिखेन नैच्छत् ॥
स्वाभाविकोऽविचलः स्थिरो वर्णगुणो नीलपीतादिर्यस्यै द्विजस्य म-
यूरा(1.5)देः पक्षिणो राजा बाधां नाकरोत् केन यत्नेन निष्पन्नो निष्पादितो
यो वर्णो गुणसंगमस्तेनं हेतुना सुत्यजेन विशिखेन . वि(1.6)गलिता लुञ्चिता
शिखा केशा यस्य तेन शिखिनश्चूडावतो द्विजस्य कस्याचिद्बाधां नेच्छति
अचिलो वर्णो (1.7)ब्राह्मणत्वं गुणः पाठादिश्च यस्य यत्नेन निष्पन्नो वर्ण-
गुणो ब्राह्मणगुणः पाठादिस्तेन सुत्यजः . कृशं शा(1.8)स्रं यस्य तन्मुखं यस्य
अल्पश(स्त्रेने)त्यर्थः ॥ १३.
यत्पुण्डरीकमवधीत्तत एव चन्द्रा-
पीडोयमित्यधिजगाम यश(1.9)स्स राजा .
दूरं गतस्तु मृगयाव्यसनेन चित्रं
कादम्बरीं न मनसापि कदाप्यपश्यत् ॥
स राजा पुण्डरीकं व्याघ्रं(1.10)मुनिपुत्रं च यदहिंसीत्ततोयं राजा च-
न्द्रापीड इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् . चन्द्रापीडो राजा पुण्डरीकं मुनिपुत्रं ह-
तवान् (1.11) अयं च पुण्डरीकं व्याघ्रं हतवान् इति चन्द्रापीड इति प्रसिद्धिं
प्राप्तन् . आखेटकव्यसनेन तु दूरगतोपि मनसापि(1.12) कादम्बरीं मदिरां -
1 Ms. °भ्रान्त्या. 2 Add तस्य. 3 Ms. °गुणस्ते°; संगम being lc. under l.5.
4 Ms. °याँवाह°. 5 Ms. °त्रं.

चतुर्थः सर्गः. ७५
कादम्बरीं नाम स्त्रियं च न लब्धवान्. चन्द्रापीडेन राज्ञा कादम्बरी लब्धा
अयं पुनश्चन्द्रापी(1.13)डोपि भवन्कादम्बरीं न लब्धवानित्यर्थः ॥ 14.
सुप्तो हरिः कचन भूपतिना गुहां[यां]
-----------------³(1.14)बभूवे .
दंष्ट्रानखप्रकरकेसरचन्द्रिकाया-
मूष्माणमात्मन इवा⁴----(?) .
...........सुप्रसिद्धो धनुर्गुणटाङ्कारैराहूतः दंष्ट्रा च नखप्रक-
राश्च..................(1.16)....................³जहुवांबभूवे इति
चिन्त्यम्...................(1.17) 15.
Lines 18 to end of page missing
[प्र]माष्टुम् ॥
स्वतन्त्रैस्स्वेच्छाकल्पितैर्वचनैस्स्वैरात्मीयैस्तन्त्रवचनैः कर्तृभिर्दुष्टसत्व-
स्सिंहादिरल्पसत्वश्च(1.1) [कुपुरु]षो महतां साम्यं यदि यन्नीयेत . समर्थनार्थी
लिङ् . तेन साम्यनयनेन हेतुना स दुष्टसत्वो महद्द्ध्यो(1.2)[मरणं] सहते ."
लभते इति वा पाठः. तथा हि माणवकत्वेन रूढमस्मैस्साम्यमेव मलं नि-
वारयितुं सिं(1.3)हं सोवधीत् . सिंहो माणवक इति लक्षणाया उदाहरणं
प्रसिद्धम् . ततो राजैवमिवाचिन्तयत् अ(1.4)हमपि बाल्ये माणवक एवासम्
अतो मम च सिंहेन साम्यं जातं तन्मम मलमस्तन्माष्टुमहं(1.5) [सिंह-
मेव हन्]मीति सिंहो राज्ञा हतः सिंहे हते सिंहसाम्यं न केचित्कथयन्ती-
त्यर्थः ॥ 16.
प्राप्नोति साधु(1.6)[रुपमानतया] स्थितोपि
प्राणप्रयाणसमयेप्युपकारकत्वम् •
' 1 Ms. °द्रापी°. 2 Ms. °हं°. 3 Is it आजुहवांबभूवे ? 4 Ms. °मुष्मा°.
5 Restore--साम्यं स्वतन्त्रवचनैर्यदि दुष्टसत्वो नीयेत तेन मर्त्यं सहते महद्भवः । सिंहं निजात्मनि
स मायवकत्वरूढं राजावधीदसमसाम्यमलं प्रमाष्टुम् ॥ 6 Ms. °लिंद°.

७६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
श्रुत्वा कदाचन नृपेण हि गौरिवेति(l.7)
प्राप्तः पुरोपि गवयो घृणया न जघ्ने ॥
उपमीयते येन तदुपमानम् तद्भावेनापि स्थितस्साधुर्म(l.8)रणावसरे-
प्युपकारं करोति तथा हि यथा गौस्तथा गवय इति पूर्वं श्रुत्वा पुरः प्राप्तोपि
गवयो रा(l.9)ज्ञा न हतः कारुण्यात् ॥ १७.
पञ्चाननोहमभवं न ममाधुनास्ति
सत्पञ्चमं मुखमितीव भयाद्विधात्रा .(l.10)
दिङ्नागचक्रमपि पादतले विधातुं
पादाष्टकप्रकटनात्परिपूर्णितेच्छम् . 18.
भित्त्वा गते शरभमस्य(l.11) शरे सुदूरं
पुष्पाञ्जलिर्गगनतो भुवि यः पपात .
मन्ये स निर्वृतधिया दिवि राशिचक्र-
मध्यस्थिते(l.12)[न हरिणा?] ᴗ ᴗ ─ ᴗ ─ ─ :
:.........महं पञ्चाननः पञ्चसंख्यमुखस्सिंहश्च प्रागभवमद्य तु मम
(l.13)...............पञ्चममुखस्य च्छेदात् अतः पञ्चाननत्वमनेन
गोपितमिति भ(l.14)............हन्तुमिच्छा पूरिता यस्य तं कुतः
पादाष्टकनिर्माणात् तं शर(l.15)[भं]............[आकाशा]द्यः पुष्पाञ्ज-
लिः पपात स नूनं हरिणा...[रा]शि...वि(l.16) 19.
Lines 17 to end of page missing
तैश्शून्यं स्वेच्छया गृहीतं वरं वारणानां चक्रवालं यत्र तत् स्वच्छन्दं
चारिणश्शिखिनो मयूरा वहनयश्च(l.1) यत्र विहरन्तो मृगा यत्र राज्ञाम-
यदानादिति भावः ॥ 20.
1 Restore हरिण्येव संमर्थ्यते स्म. 2 Copyist's remark at the top of the
page-अस्यापि पत्रस्य स्थानं न सम्यक् निश्चेतुं शक्यते । 3 Restore ......शून्यम् । स्वेच्छा-
गृहीतवरवारणचक्रवालं स्वच्छन्दचारिशिखि तद्विहरन्मृगं च (?). ॥

"करभो नूनं दृष्टो यतो निर्निमेषत्व(l.7)मद्गणां जातमन्थाचि निमेषसुखं"
"लभेत . उष्ट्रोदर्शनीय इति प्रसिद्धिः . अतो हस्तौ दृष्टेः पिधानत्वं(l.8) नीत्वा"
"बनदेवता राजानमपि द्रष्टूं न प्रापुः ॥ २२."
Aha! Look at the commentary:
"बनदेवता राजानमपि द्रष्टुं न प्रापुः ॥ २२."
"वनदेवता राजानमपि द्रष्टुं न प्रापुः"!
So in verse 22:
"द्रष्टुं नरेन्द्रमपि नापुः + अरण्यदेव्यः"!!
YES! "अरण्यदेव्यः" (the forest goddesses)!
"नापुः" + "अरण्यदेव्यः" = "नापुररण्यदेव्यः" (or "नापुररण्यदेव्यः" as printed)!
And in Verse 23:
"प्रासादमून्नतमकारयदप्यररण्ये ॥" (or "अप्यरण्ये")
Commentary:
"स राजा वने प्रासादम(l.11)कारयत्" -> "वने" = "अरण्ये"!
So in verse 23 it is "अरण्ये"!
Now look at Verse 22

७८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . .
इन्द्रः करोति मम किं सति वासुदेवे
मुञ्चा(l 12)~~~तमवश्यममुष्यं भाग्यैः .
भावी वनेपि लवणाम्बुनिधिर्ममेति
प्रालेयशैलसुतमास्पद(l. 13)तामिवाप्तम् ॥ २४.
आत्ता मया हरिणजात्यभयप्रतिज्ञा
क्रीडाकिरातभयमप्यपसारयामि .
-(l 14)त्रस्यं तद्विधुमृगस्य नभोवनेस्मि-
न्दत्वेति निर्मितमिवातिशयेन तुङ्गम् ॥
वासुदेवे राज्ञि नारायण[णो] (l.15)·············तिं············किं करोत्य-
····································[भू]पवासुदेवस्य भाग्यैर्वनमध्ये·········(l.16) 25.
Lines 17 to end of page missing
र्षि कम्पते. स्यात्प्रासादो वैजयन्त इत्यमरः ॥ २६.
स्थानस्य तस्य महिमानमसौ विदित्वा
तत्र प्रवेशमपरस्य नि(l.1)षिध्य देवः .
द्वित्राण्यहान्यनुबभूव महेभरामा-
वैधव्यभीतिभिषजं मृगयाविनोदम् ॥
तस्य प्रासादस्य मा(l.2)हात्म्यं ज्ञात्वान्यस्य तत्र प्रवेशं रुद्ध्वा स राजा
महेभरामाणां हस्तिनीनां वैधव्यभीतेर्भिषजं निवारकमाखे(l.3)टकं व्यधात् .
एकाक्येव वनेसाधवसहित्यर्थः ॥ २७.
मध्याह्नमालमतिवाह्य मृगेन्द्रमुक्त-
मुक्तावलीसिकति(l.4)लासु वनस्थलीषु .
1 Ms. °मनुष्य. 2 Is it त्रस्तस्य ? 3 i. e. अभयं. 4 Amara, 1.46.
5 Ms. °षयं. 6 Ms. °सावसदि°.

, चतुर्थः सर्गः . ७६
स प्राविशद्धवलवेश्म तुषारशैल-
भ्रान्त्येव शीतलतया विहिताधिवासं ॥
सिं(1 5)हमुकमुक्तासहितासु वनभूमिषु मध्याह्वमतिवाह्य स धवलप्रा-
सादं प्रविष्टवान् हिमाद्रिरिति भ्रान्त्येव(1.6) शैत्येन कृतस्थानम् ॥ 28.
द्वारान्त एव विनिवारितवारणौघं
घर्माम्बुशीकरंकरम्बितहारदामा .
स्वाम्यन्तराश्रय(1.7)णदूषणहीनभाग्य-
मात्रानुगस्स शयनीयगृहं विवेश ॥
घर्माम्बुमिश्रितहारमौक्तिकस्स द्वारान्त एव(1 8) निरुद्धहस्तिकं शय्या-
गृहं प्राविशत् स्वाम्यन्तराश्रयणेन दूषणं निन्दा तेन हीनानि भाग्यमात्रा-
(1.9)ण्येवानुगा यस्य सः ॥ 29.
इतः प्रभृति तं वीक्ष्य भूपतिरित्यन्तं कुलकम् ॥
उद्विग्नमप्यवनताङ्गनमध्यत(1.10)ल्पा-
दारुह्य तुङ्गतममास्पदमप्रनिद्रम् .
नारायणं स्वयमिवैक्षत सेव्यमानं
गूढं श्रिया स्वशयनीयग(1.11)तं कथञ्चित् ॥
अब्धिवासेनोद्विग्नमतोप्यवनताज्जलेमध्यशयनात्प्रासादमारुह्य ल-
ब्धनिद्रं स्वयं नाराय(1.12)णं गूढमलक्ष्यया लक्ष्म्या सेव्यमानमिवेत्यु-
त्प्रेक्षां कंचित्पुरुषं स दृष्टवान् ॥ 30.
आसूत्रिताम्बुधरजङ्गम(1.13)चन्द्रशाला-
वातायनक्षणिकशक्रशरासनाभिः .
1 Ms. °म्बुशे°. 2 Ms. °हस्ति°. 3 Ms. °ताज्जाल°. 4 Ms. °ब्धान°. 5 Ms. °मिवे-
त्युत्प्रेक्षा° crossed after °या. 6 Ms. मिं° to °त्ता lc. under l. 12.

८० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
दत्तद्युयानपरिखिन्ननिषण्णशक्र-
शङ्का[भिर्भा(l. 14)भरणदी]धितिभिर्विभान्तम् ॥
अम्बुधरा एव जङ्गमचन्द्रशाला वातायनानि तेषु क्षणिकमिन्द्रचा-
पमासूत्र्य्(l. 15)············तथा द्युयानेनाकाशगमनेन··········स्य
श[ङ्का] दत्तां याभिस्ताभिर्भूषणदीप्तिभिशोभ(l. 16) ३१,
Lines 17 to end of page missing
दूरं मुक्ताहारं धारयन्तम् अतस्संभाव्यते कान्त्य॑तिशयानुरक्तया ना-
कलक्ष्म्या निजकण्ठा(l. 1)दवरुह्यं दत्तत्तारा॑मयभूषणम् ॥ ३२,
हारान्तरालगत्तनायकपद्मराग-
व्याजेन बिभ्रतमि(l. 2)वानुगतं ग्रहोद्यैः ,
केनापि कारणलवेन गतं द्युवीथीं
भूमेरुपायंनकृते [स्व]तनुजंमेव ॥ (l. 3)
हारमध्यस्थितस्य नायकभूतस्य पद्मरागस्य व्याजेन भूमेस्स्वतनुजमेव
भौममेव बिभ्र(l. 4)न्तंम्. कीदृशं सम्रहगणं भूमेर्मातुस्सकाशाद्द्युमार्गमारूढं ,
कुत इत्याह केनापि का(l. 5)रणांशेनोपायनार्थम्, भूम्या दिवो हर्षणार्थं भौम
एव विसृष्ट इत्यर्थः ॥ ३३,
केयूर(l. 6)योः कटकयोश्च निवेशितानां
ज्योतिर्भरैरुभयपार्श्वगतैर्मणीनाम् ,
निर्विघ्नमम्बरगतागत(l. 7)सिद्धिहेतोः
सन्दर्मयन्तमिव चित्रशिखण्डिभावम् ॥
1 Ms. °शजादं. 2 Copyist's remark at the top of the page, पत्रेस्मिन्
लेखकान्तरप्रतीतिः. 3 Ms. °न्त्याति°. 4 Sic. अवरोप्य. 5 Ms. °तंता°. 6 Ms.
°रुपानं, 7 Ms. °तनुज°. 8 Ms. °भोम°. 9 Ms. °भ्रतं. 10 Ms. °पायार्थं.
11 Ms. °योः चं, 12 Ms. °मस्वरं,

चतुर्थः सर्गः . ८१
अंगदयोर्वलययोर्विषययोः(1.8) स्थापितानां रत्नानां पार्श्वद्वयगै रश्मि-
भिर्हेतुभिर्निर्निरोधमाकाशगतागतार्थं चित्रस्य शि(1.9)खण्डिनो मयूरस्य स-
प्रर्षाणां च भावं प्रकाशयन्तम् ॥ ३४:
संवर्धमानमृगदावैरतेर्न(1.10)रेन्द्रो-
दुन्मोचनीयमखिलं भवता कुलं मे ।
भूत्वा द्विधाभैमिव कुण्डलकान्तिभङ्गया
कर्णद्व(1.11)ये गुहशिखण्डभृतोच्यमानम् ॥
अतिमृगयाव्यसनाद्राज्ञो मद्वंशस्त्वया रक्ष्य [इति] (1.12) कुण्डलयस्य
व्याजाद्रूपद्वयं कृ[त्वा]······[म]यूरकलङ्क(?)······नम् ॥ ३५.
व्योमप्रयाणसुलभश्रमया मुखेन्दुं
संस्पृश्य लब्धरसया च सलज्जया च ।
चूडामणेरमितया नि(1.14)शयेव भासां
संबध्यमानदृढनिद्रमुषर्मुखेपि ॥
प्रभातेपि············संबध्यमाना (1.15) दृढा निद्रा यस्मिंस्तमित्युत्प्रे-
क्षा . विषायण्या निशायाः संभावने विषयमाह चूडामं(1.16)णेरमितायां
दीध्येति . निशायाः कथं तत्र निद्रेत्याह व्योम्नि प्रयाणे सुलभः श्रमः खेदो
यया(1.17) उषया सुखंचन्द्रं स्पृष्ट्वा लब्धशृङ्गाररसया च सलज्जया च . उष-
र्मुखेपीत्युषरशब्दो रेफो(1.18)न्तः प्रायो न दृष्टः ॥ ३६.
पुष्पस्रजाममरलोकयुवामु[पास्ति]-
मारब्धवाद्भिरलिभिर्मधुरं(1.19) ध्वनद्भिः .
विद्याधरोयमिति कैश्चन मूर्त्तिमद्भि-
र्वि[द्याक्षरै]रिव [समा]श्रितयामिक[त्वम् ]॥(1.20*)

1 Ms. °काशयितुम्. 2 Is it °मृगयाभिरते° ? 3 Ms. द्विधेअभिम° 4 Ms. °द्वाज्ञा.
5 Ms. °नमो. 6 Ms. °भश्रम°. 7 Ms. °खेन्द्र 8 Ms. नामा.
9 Ms °रपित°. 10 Ms. उपाशुं°. 11 Sic. 12 Ms 'धनोय°.

८२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
नाकोत्पन्नानां पुष्पमालानां सेवां कुर्वद्भिर्र्यतो मधुरं ध्वनद्भिर्भ्रमरैर्हेतु-
भिरेष विद्याधरो(l.1) भवतीति हेतुना मूर्तेर्विद्याधरैरिवाश्रितं यामिकत्वं
यस्य ॥ 37.
द्रष्टव्यदर्शनमयं फलमा(l.2)प्तकाल-
माहर्तुमीक्षणयुगं मनुजेश्वरस्य .
आनन्दबाष्पजलनामनि सिद्धतीर्थे(l.3)
शुद्धिं नयन्तमिव तत्समयावतीर्णे ॥
प्राप्तकालं द्रष्टव्यस्य दर्शनरूपं फलं नि(l.4)रूपयितुं तत्कालजाते
हर्षाश्रुतीर्थे राज्ञो* नेत्रद्वयं शुद्धि प्रापयन्तम् . तीर्थजशुंद्धिप्राप्तव्यं(?)
लभ्यते ॥(l.5) 38.
तं वीक्ष्य भूपतिरचिन्तयदेष ताव-
दस्वप्नतां व्यभिचरत्यथ शेषशायी .
देवोयमेतदपि(l