पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

११० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
योगिन्यात्मप्रभाख्यासावाशि(1.21)माद्यष्टकच्छलात् •
अपश्यत्कलितां स्थाणावहिंसाद्यष्टपुष्पिकाम् ॥
आत्मप्रभा नाम सा(1.22) योगिनी स्थाणौ परमेश्वरविषयामहिंसा-
दिमेवाष्टपुष्पीं कलितामज्ञासीत् कस्माद(1.23)[हिंसा]दि यदष्टकं तद्रूपात् ॥
तृतीयापह्नुतिः॥ असत्यत्वप्रतिपादकेन च्छलश(1.24²)ब्देन निर्देशात्॥ 38.
रुद्राणीति पुरंध्रीभिर्योगिनीति च योगिभिः •
आत्मप्रभेति सा ज्ञाता विशन्त्यर्कस्य(1.1) मण्डलम् ॥
पुरन्ध्रीप्रभृतिभिस्सा रुद्राण्यादित्वेनोल्लिखिता ॥ उल्लेखः ॥ एकस्या
अनेकधा क(1.2)ल्पनात् ॥ 39.
सूनुर्वाक्पतिराजोस्य प्रसाद इव मूर्त्तिमान् •
हिताय सर्वलोकानामुदपद्यत शा(1.3)म्भवः ॥
लोकानां हितार्थं मूर्तो हरप्रसाद इव विग्रहराजोस्य पुत्रो जातः ॥
गुणोत्प्रेक्षा ॥(1.4) प्रसादाख्यो गुणो विषयित्वेन सम्भावितः ॥ 40.
स भुजाभ्यां जयान्प्रापदष्टाशीत्यधिकं श(1.5)तम् •
बुद्ध्या निर्मलया कालं कामं च मनसाजयत् ॥
स जयानष्टाशीत्यधिकं शतं भुजाभ्यां(1.6) प्रापत् • स शुद्धया बुद्ध्या
कालं निर्मलेन च मनसा काममजयत् इति नवत्यधिकं शतं प्राप्तम् ॥(1.7) 41.
गणनां सूचयन्तीव जयानामिति यत्र ताः •
धामत्रयीकला वक्त्रपंचके पंचधा स्थिताः •
य(1.8)त्र वर्तमानानां जयानां नवत्यधिकं जयानां शतमिति संख्यां
पंचवक्त्रस्येश्वरस्य- मुखपञ्चके(1.9) स्थिता धामत्रयीकलास्सूचयन्ति •

1. Ms. has प. वि. vertically in margin. 2 Ms. ˚ब्देन. 3 Ms. भात्मश्री˚.

पञ्चमः सर्गः. १११
चन्द्रकलाष्षोडश सूर्यकला द्वादश वह्निकला दशेति(l.10)प्रतिवक्त्रमष्टात्रिंश-
द्भवन्ति अष्टात्रिंशत्संख्यास्ता धामत्रयीकलाः पंचमुखस्येश्वरस्य प्रतिमु(l.11)खं
वर्तमानत्वात्पञ्चभिर्गुणिता भवन्तीति नवत्यधिकं शतं भवन्तीति क्रियोत्प्रे-
क्षेयम् सूचनाक्रि(l.12)यायास्संभावनात् ॥ ४२.
तं प्रासादमसौ चक्रे पुष्करे व्योमवाससः .
भक्त्या त्यक्तोत्तरासंगः कैला(l.13)स इव भाति यः ॥
असौ राजा पुष्करतीर्थे हरस्य तं प्रासादं चक्रे यो भक्त्या त्यक्तोत्त-
रासंगः कैला(l.14)स इव भाति. त्यक्तोत्तरादिक्संगश्च ॥ द्रव्योत्प्रेक्षा ॥
कैलासस्य द्रव्यत्वात् ॥ ४३.
धर्मस्येव(l.15) नर्वः [सर्गो] स्थिति — — ~ - ~ - .
सिंहराज[: सुतस्त?]स्य संहार इव मान्मथः ॥
यो धर्मस्येव(l.16) सर्ग इत्याद्यन्वयो योज्यः . लावण्यातिशयेनं राज-
राजिकादायि(?) ... [सं]हारो[त्प्रे]क्षणम् ॥(l.17) सिद्धात्मिकोत्प्रेक्षा ॥ स-
र्गादयो घबन्ताः तेषां कृदभिहितो र्भावो द्रव्यं............... [द्र]व्यवद्भा-
(l.18)वेन सिद्धत्वात् ॥ ४४.
पुष्करे पुष्कलसुधं प्रासादं सोपि निर्ममे .
श्वेतो गुँण इवोपास्ते यो दे(l.19)वं शशिशेखरम् ॥
श्वेतो र्गुण इव यो हरं सेवते तं प्रासादं सुधासितं स पुष्करे कृतवान् ॥
(l.20) उपमालङ्कारसङ्करोत्प्रेक्षा ॥ श्वेतर्गुणस्य साधारणत्वेनोपमा भवति
संभावनायां तू(l.21)त्प्रेक्षा ॥ ४५.
सिंहराजं तमालोक्य सिंहराजमिवापरम् .
धर्मस्य त्रिपदीच्छेदी ननाम(l.22) कलिकुञ्जरः ॥
1 Ms. चन्द°. 2 Ms. नवम्य°. 3 Ms. ᵒवासदः. 4 Ms. ᵒनव°.
5 Ms. ᵒग्यण. 6 Ms. ᵒवं. 7 Ms. ᵒब्य. 8 Sic. Read गण. 9 Ms. ᵒज्ञत°.

११२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
अपरं लोकोत्तरं सिंहमिव यं दृष्ट्वा सिंहराजाख्यं धर्मस्य पादत्रयाप-
(l.23*)हारी कलिहस्ती नष्टः त्रिपदी गतिविशेषः तच्छेदी च हस्ती सिंहं
दृष्ट्वा नश्यति ॥ जात्युत्प्रेक्षा ॥(l.1)सिंहो जातिः ॥ ४६.
सूनुर्विग्रहराजोस्य सापराधानपि द्विषः .
दुर्बला इत्यनुध्यायन्नक्षत्रि(l.2)य इवाभवत् ॥
अमी दुर्बला भवन्तीति कृतापराधानपि शत्रूंश्चिन्तयन्नक्षत्रिय इवा-
सीत्(l.3) क्षत्रियकार्यस्य मारणस्याकरणात् ॥ जातेरभावोत्प्रेक्षा ॥ अक्ष-
त्रिय इति जात्यभा(l.4)वः ॥ ४७.
अनीलाभमिवादित्यं कुर्वद्भिर्हयरेणुभिः .
लेभे खुररजोघोरोरान्धकार इति(l.5) नाम यः ॥
न नीला अश्वा यस्य तमिव्रादित्यं कुर्वतीभिर्वाजिधूलिभिर्हेतुभिः खुर-
रजोघो(l.6)रान्धकार इति यो नाम लब्धवान्. अर्थादश्वानां खुररजसा
घोरोन्धकारो यस्मादिति विग्रहः ॥(l.7) गुणस्यै ॥ गुणस्य नीलत्वस्याभा-
वोत्प्रेक्षणम् ॥ ४८.
अतिष्ठन्तमिवात्मानं मत्वा स्वखुरधूलिभिः .(l.8)
बभ्रमुर्वाजिनो यस्य संकटास्वपि वीथिषु ॥
स्वखुररजोभिर्वीथीनामात्मानमंवटरूपेणातिष्ठन्तमिव(l.9) मत्वा यद्-
श्वास्संकटमार्गेष्वप्यभ्रमन् . रजसावटानां पिहितत्वात्तेष्वपि वाजिनो बभ्र-
मुरित्य(l.10)र्थः ॥ क्रियायाः ॥ स्थितिक्रियाया अभावोत्प्रेक्षणम् ॥ ४९.
गृह्णद्भिः परया भक्त्या बा(l.11)णालिङ्गपरम्पराः .
अनर्मदेव यत्सैन्यैर्निरमीयत नर्मदा ॥
1 Ms. सिहं. 2 Ms. इव. 3 Add अभावोत्प्रेक्षा. (एवमग्रेपि). 4 Ms. ॰तिष्ट॰.
5 Ms. ॰म्मानंमति॰, ॰वटरूपेणा॰ lo. under l.8 (lo. mark after ॰नं॰).

पञ्चमः सर्गः . ११३
भक्त्यतिशयात्पूजार्थं बाण(l.12)लिङ्गानि गृह्वद्भिर्यत्सैन्यैर्नर्मदा अन-
र्मदेव निर्मिता . नर्मदायास्तदा बाणलिङ्गाभावात् ॥(l.13) द्रव्य[स्य] ॥
[अनर्मदे]ति द्रव्यस्याभावोत्प्रेक्षा[याम्] ॥ 50.
त्यक्तं तपस्विना [स्वच्छं] यशोंशुक(l.14)मितीव यः .
गुर्जरं मूलराजाख्यं कन्थादुर्गमवीविशत् ॥
तपस्विना वराकेण तपोधने(l.15)न च स्वच्छं यशोंशुकमनेन
त्यक्तमितीव मूलराजनामानं गुर्जरं कन्थाख्यं दुर्गे चीरं च(l.16)
स प्रावेशयत् . तपस्वी चानुकंप्यार्थ इति कोशः . कन्था च दुर्गे परुषत्वात् ॥
श्लेषोत्थां ॥(l.17) 51.
सूर्यवंशप्रसूतस्य चन्द्रमण्डलनिर्गता .
तस्य रेवामयी वाहैः कीर्तिर्मलिनिताभवत् ॥(l.18)
सूर्यवंशस्य तस्य वाजिभिश्चन्द्रमण्डलानिर्गता रेवामयी कीर्त्तिर्मलिनी-
कृता ॥(l.19) [साप]ह्नुवा ॥ रेवामयीति मयटः प्रयोगात् ॥ 52.
व्यधादाशापुरीदेव्या भृगुकच्छे स(l.20**23) धाम तत् .
यद्रेवास्पृष्टसोपानं चन्द्रश्चुम्बति मूर्धनि ॥
आशापुर्याख्याया देव्याः प्रासादमव(l.1)टो(?)करोत् . यद्रेवया स्पृष्ट-
सोपानं चन्द्रश्शिरसि चुम्बति . रेवायाश्चन्द्रप्रभवत्वाच्चन्द्रेण चुम्बनो(l.2)-
क्तिः ॥ प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ॥ अत्र वाक्यार्थप्रतीतिसमय एव पदार्थसमन्वय-
प(l.3)र्यालोचनया चुम्बनस्य तात्विकत्वाभावावगमादार्थस्संभावनात्मक
इवार्थ इति प्रतीय(l.4)मानोत्प्रेक्षा ॥ 53.
तस्य दुर्लभराजोभूदनुजो माधवानुगः .
नारीणां सततं येन हृदये(l.5)मदनायितम् ॥
1 Ms. °धने च. 2 Ms. °षोत्थां. 3 Ms. चन्द°. 4 Ms has पृ. ३३ on margin.
5 Ms. °स्पष्ट°. 6 Sic. Is it °मसावकरोत् ? or °द स नृपोकरोत् ?
१५

माधवो मन्त्रिविशेषो वसन्तश्च सोनुगो यस्य स दुर्लभराजोस्यातु-
जोभूत् (l.6) येन नारीणां चेतसि न मदनायितं काक्का मदनायितमेव बभूवे-
त्यर्थः . मदस्य नायितं नीय(l.7)मानस्य प्रयोजनम् . णीचो णिजन्तान्नं-
पुंसके भावे क्तः . नारीणां स्त्रीणां चेतसि मदनायि(l.8)तं कामवदाचरितम् .
कामश्च वसन्तानुगो भवति ॥ ५4.
चन्द्रोदयन्ति पूर्वाद्रौ मलये चन्दन(l.9)न्ति च .
मन्दरे क्षीरपूरन्ति तुषारन्ति हिमालये ॥
उपमोपक्रमोत्प्रेक्षाद्वयम् ॥ 55.
यशांसि(l.10) शीतलीकर्तुमिच्छ्येव दिगङ्गनाः .
यस्य गोविन्दराजाराव्यस्स तस्मादुदपद्यत ॥
हे(l.11)तूत्प्रेक्षा ॥ इच्छयेवेति हेतुः ॥ यस्य यशांसि कर्तॄणि पूर्वशैला-
दिषु चन्द्रोदयादिवदाचरन्ति. अत्र(l.12) हेतूत्प्रेक्षा. दिगङ्गनाश्शीतलीक-
र्तुमिच्छ्येव ॥ उपमोपक्रमोत्प्रेक्षा . सर्वप्रातिपदिके(l.13)भ्यः क्विबित्येक
इत्युपमानात्क्विब्बिधान ..................... मात्रतीतिपर्यवसाने तूपमानस्य
प्र(l.14)कृते संभवौचित्यात्संभावनोत्थाने उत्प्रेक्षा ॥ स गोविन्दराजाख्य-
स्तस्माज्जातः ॥ 56.
यस्य(l.15) वैरिघरट्टात्वं गमितस्य कवीश्वरैः .
वीर्यशाल्य॑नुसृत्यर्थमिवाभ्राम्यद्यशो जगत् ॥
कवीन्द्रैः(l.16) शत्रुशु घरट्टात्वेन वर्ण्यमानस्य यस्य यशो जगद्भ्रा-
म्यदत्र फलमुत्प्रेक्ष्यते वीर्येण शालन्ते(l.17) ये ते वीर्यशालिनो वीर्ययुक्ता-
श्शालयश्च तेषामनुसरणार्थम् ॥ फलोत्प्रेक्षा ॥ अनु(l.18)सरणं फलम् ॥ 57.

1 Ms. यिं. Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 926. 2 Pāṇini, 3. 3. 114. 3 i.e. 54
and 55. Comm. of 55 with 56. 4 Ms. °कर्तु°. 5 Ms. °पश्य°. 6 cf. Mahā-
bhāshya on Pāṇini, 3. 1. 11. Kāśikā quotes it as a Vārtika. 7 Thus
Comm. Ms. reads °शन्त्य°.

पञ्चमः सर्गः । ११५
तस्माद्वाक्पतिराजेन सम्भूतमवनीभुजा .
कलिः कृतीकृतो येन भूमिश्च त्रिदिवीकृता ॥
वाक्पतिराजाख्येन राज्ञा तस्मात्सम्भूतम् . भावे क्तः . येन कलिः कृत-
युगीकृतः पाद्चतुष्टयेन कलावपि धर्मसेवनात् . अतो भूमिश्च
स्वर्गस्सम्पादितः ॥ अतिशयोक्तिः ॥ क(l.1)लिकृतयोर्भेदेप्यभेदोपनिबन्धनात् ॥
एवं भूमित्रिदिवयोर्ज्ञेयम् ॥ ५८.
अम्बाप्रसादमा(l.2)घाटपतिं यस्सेनान्वितम् .
व्यसृजद्यशसः पश्चात्पार्श्वं दक्षिणदिक्पतेः ॥
आघाट(l.3)स्य हाऔनामनगरस्य पतिं स्वामिनमम्बाप्रसादनामानं
ससैन्यं यमस्य समीपं यश(l.4)सः पश्चादनयत् . पूर्वमम्बाप्रसादो दक्षिणा-
शापतिनिक

११६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
;
वैरिभिर्यो गोत्रभित्कुलहन्ता वज्री चावसितः . वैरिखीभिर्दहनो दह-
तीति दहनः (1.12) तासां हतान्भर्तृननुसरन्तीनां दाहहेतुत्वात् दहनोमिश्र .
मृत्युर्यमः कर्बुरेश्वरो नैऋतः शू(1 13) न्यीकरणात् . प्रचेता प्रकृष्टचेता वरु-
णश्च . सती आगतियस्य पवनश्च . धनं ददाति वैश्रवण (1.14) श्च $^1$ई[शः ई-
श्वरः] पूर्वोत्तरदिक्पतिश्च ॥ भेदस्योद्भेदरूपातिशयोक्तिः ॥ 62.
इन्द्रनीलश (1.15) लाकाया धत्ते स्फटिकपीठताम् .
या मूर्त्तिश्शाम्भवी [पूर्णा] नाजैषीत्सापि तद्यशः ॥
इन्द्रनीलश (1.16) लाकेवेन्द्रनीलशलाकेत्युपचारात्कलङ्कः तस्याः स्फटिक-
पीठतां या शाम्भवी मूर्त्तिः (1.17) धत्ते सापि मूर्त्तिः पूर्णचन्द्रो यद्यशो ना-
जैषीदतुल्यदित्यर्थः ॥ सम्बन्धे [असम्बन्ध]रूपातिश(1.18)योक्तिः ॥ 63.
अद्यापि यो न गतवान्परलोकं यतो भुवा .
विस्मृतान्यमहीपालमालया हृदि (119) धार्यते ॥
योद्यापि परलोकं न गतः यतोन्यान्त्राज्ञो विस्मरन्त्या भुवा लोकेन
स्मर्यते तेभ्योस्याधि (1.20) कगुणत्वादिति भावः ॥ सम्बन्धे असम्बन्धः ॥
परलोकगमनसम्बन्धेप्यसम्बन्धः ॥ 64.
वीर्य (1.21) रामस्सुतस्तस्य वीर्येण स्यात्स्मरोपमः .
यदि प्रसन्नया दृष्ट्या न. दृश्येत पिनाकिना ॥
तस्य सु(1.22$**25^5$)तः तस्य पुत्रो वीर्यरामनामा राजा वीर्येण शक्त्या
स्मरोपमस्स्याद्यदीश्वरेण प्रसन्नया दृष्ट्या न वीक्षेत ॥ अत्र(1.1) स्मरसादृश्य-
सम्बन्धेपि पिनाकिप्रसन्नदृष्टिविषयत्वादसम्बन्धः ॥ अतिशयोक्तयः ॥ 65.
अद्वि (1.2) तीयो रणालल्ब्धशुद्धिमात्रक्षणोचितः .
परित्यक्तो महायोधैस्सहायत्वे स्थितैरपि ॥ 66.
1 Ms. ई. 2 Ms. इन्द°, 3 Ms. ॰म्बन्धः. 4 Ms. ॰मसुं. 5 Ms. has पृ. 34
on margin. 6 Ms. सुतस्य, 7 Ms. प्रसन्न lc. under l.1.

: प्र then शु? Wait, look between प्र and शु: there is श?
Wait, look: प्र has a loop? That's प्र then श then शु?
Wait, no: त्प्रा? Look at the three shapes:
Shape 1: त्
Shape 2: मा
Shape 3: त्रा
Shape 4: प्र
Shape 5: श? No, wait, look at श in यशश्रयो: श has a loop at top left.
Here, after त्रा, there is प्र, and it goes directly into शु? No, there is an extra curve: प्रशशुद्धो? Or प्रशस्तो?
Wait! Look at प्रशस्तो: no, it's clearly शु and द्धो (शुद्धो).
Wait, what is between त्रा and शुद्धो?
It is प्र with a small circle? प्र followed by शुद्धो?
Wait, let's look at सङ्ग्रामात् मात्रा प्र शुद्धो -> सङ्ग्रामात्मात्राप्रशुद्धो?
Wait, between प्र and शु, there is श! Look at प्र then श! Wait, why would there be श? Could it be `

११८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
'
तस्य विग्रहराजेन भोगीन्द्रेणानुजन्मना .
शेषेण च महीभारं त्याजिताः पृथ्वि(l.17)वीभृतः ॥
भोगिनां भोगभाजामहीनां चेन्द्रेण तस्य कनीयसा भ्रात्रा विग्रहराजेन
शेषेण च(l.18) पृथिवीभृतो राजानश्शैलाश्च भूभारं त्याजिताः ॥ ७1.
धृता शिरोभिशेषेण दंष्ट्रया क्रोडमूर्त्तिना .(l.19)
पृष्ठेन कमठेन्द्रेण स्कन्धैर्दिग्गजमालया ॥ 72.
पादैः पर्वतचक्रेण भुजाभ्यां येन दोष्मता .
वसुन्धरा(l.20) ततो गाढमाश्लेषसुखमन्वभूत् ॥
शेषादिभिर्मस्तकादिभिरूढा ततो येन भुजाभ्याम् ढा धरालि-
ङ्गनसुखं प्रापत् ॥ धृतेत्यादि दीपकम् ॥ 73.
हिमान्यां हिमशैलस्य कैलासस्य(l.1) तटत्विर्षा .
विबभौ गङ्गया मेरोः कीर्त्त्या भूर्यस्य भूभृतः ॥
विबभाविति मध्यस्थेन क्रियापदेन(l.2) सर्ववाक्यानां संबन्धः ॥ 74.
दीपकत्रयम् ॥
चकार दुर्बलानां यः क्षमामागस्वि(l.3)नामपि .
जह्रे निरपराधानामपि यश्च बलीयसाम् ॥
सापराधनामपि दुर्बलानां क्ष(l.4)मां क्षान्तिमकरोत् निरपराधाना-
मपि सर्बलानां क्षमां भूमिसहरत् ॥ कारकदीपकम् ॥(l.5) क्षमेति कर्मकार-
कस्य साधारणत्वात्कर्मकारकम् ॥ 75.
मालवेनोदयादित्येनास्मादे(l.6)वाप्यतोन्नतिः .
मन्दाकिनीहूदादेव लेभे पूरणमब्धिना ॥
1 Ms. °त्विषां. 2 Ms. स्कन्दै°. 3 Ms. °मान्त्य. 4 Ms. °टद्विषा. 5 Ms. दुर्व° (!) 6 Sic.

पञ्चमः सर्गः . ११६
१
उदयादित्येन मालवदेशी(l.7)येनास्मादेवोन्नतिरुदयः प्राप्ता . समुद्रेण
गङ्गाह्रदादेव पूरणं प्राप्तम् ॥ ७६.
सारङ्गाख्यं(l.8) तुरङ्गं स ददौ यस्मै मनोजवम् .
नह्युच्चैश्रवसं क्षीरसिन्धोरन्यः प्रयच्छति ॥
मनोजव्वजो यस्य(l.9) तं सारङ्गनामानमश्वं स मालवाय ददौ क्षीरस-
मुद्रादन्य उच्चैश्रवसं न ददाति ॥² ७७.
जिगा(l.10)य गूर्जरं कर्णं तमश्वं प्राप्य मालवः .
लब्ध्वानूरुसूर्यरथं करोति व्योमलङ्घनम् ॥(l.11)
तमश्वं प्राप्य मालवः कर्णाख्यं गूर्जरमजयत् सूर्यरथं लब्ध्वानूरुका-
शलङ्घनं करो(l.12)ति ॥ ७८.
पृथ्वीराजस्सुतस्तस्मात्ततो - - - रभूत् .
कुमारब्रह्मचारी हि कुमारो मद्(l.13)[नद्विषः] ॥
[तस्मात्पृथ्वीरा]जाख्यः पुत्रो जातः कामवैरिणः कु[मारोपि] कुमार-
ब्रह्मचा(l.14)री भवति ॥ ७९.
रात्रौ रात्रौ चतुर्बाहुस्स एवादृश्यतानुगैः .
ऐरावणं विनान्यः कश्चतुर्दन्तो नि(l.15)शम्यते ॥
अनुगैः प्रतिनिशं स एव चतुर्बाहुर्दृष्टः . ऐरावणादन्यः कश्चतुर्दन्त-
³श्श्रूयते ॥(l.16) दृष्टान्तः पूर्वत्र साधर्म्येणोत्तरत्र वैधर्म्येण ॥ . ८०.
पुष्करे ब्रह्मकोशास्तिचुलुक्यशत(l.17)सप्तकम् .
हत्वा ब्रह्मस्वकामानां कुलक्षयमुपादिशत् ॥

1 Ms. °वैश्र°. 2 Add प्रतिवस्तूपमे द्वे । पूर्वत्र साधर्म्येणापरत्र वैधर्म्येण ।।
3 Ms. °न्तरश्रीं°.

). Most readers will recognize (l.20¹²)or(l.20²⁰́). Wait, let's look at: अच्छिन्नं सोमना(l.20²⁰́)थाध्वन्यन्नसत्रं च कारयत्ं .Wait, let's just write(l.20²⁰́)or(l.20¹²). In fact, (l.20²⁰́)looks very close visually to(l.20²⁰́). But wait, 1and2makes logical sense with the footnotes! Let's write(l.20¹²)or(l.20**²⁰́)- wait, is it¹²`? Yes, 1 and 2!

Let's check line 7:
इदं मोक्षार्थिनां भोगमानुषङ्गिकमब्रवीत् ॥

Line 8:
सोमनाथतीर्थ(l.1)मार्गेनवरतमन्नसत्रं च कारयदिदंमन्नसत्रकरणं मोक्ष-

Line 9:
काङ्क्षिणामातुषङ्गिकं फलम(l.2)कथयत् ॥ अवश्यं मोक्षः प्राप्तव्यः प्रस-

Line 10:
ङ्गादन्नमपि

पञ्चमः सर्गः . १२१
कीर्त्तिपुष्पविकासं यं रुद्धवान्कल्पशाखिनाम् •
मन्ये तमेव मोक्तुं यः(1.10) पुरन्दरपुरं ययौ ॥
स राजा कल्पवृक्षाणां यशःपुष्पविकासं यं रुद्धवांस्तमेव मोक्तुं(1.11)
स स्वर्गं गत इति जाने. कल्पवृक्षेभ्योतिदातासीदित्यर्थः . अतः कल्पतरूणां
यस्तेन कीर्ति(1.12)विकासा रुद्ध आसीत्तस्मिन्प्रमीते स उत्पन्नः ॥ ८६.
पद्मसबन्धिनीं लक्ष्मीं रिपुरामामुखा(1.13)नि यत् •
अत्यांजयदिति प्राप्ता गुणिभिर्श्रीर्न कैस्ततः ॥
स राजा वैरिस्त्रीमुखानि पद्म(1.14)शोभामत्याजयदित्यतो गुणि-
भिर्गुणवद्भिः पद्मैश्च कैर्न श्रीः प्राप्ता ॥ निदर्शने द्वे ॥(1 15) सम्भवद्वस्तु-
सम्बन्धाऽसम्भवद्वस्तुसम्बन्धा च . अन्यत्रान्यसम्बन्धिनीं छायामन्यः कथं
दधातीति(1.16) नास्ति वस्तुसम्बन्धः ॥ ८७.
स दुर्वर्णमयैर्भूमिं रूपकैः पर्यपूरयत् •
तां सुवर्णमयैस्तत्र क(1.17)विवर्गस्त्वपूरयत् ॥
दुर्वण्यं रौप्यं दुष्टा वर्णाश्च तन्मयै रूपकैर्दीनारविशेषैर्नाटकैश्च(1.18)
स भुवमपूरयत् सौवर्णैः सुवर्णमयैश्शोभनाक्षरमयैश्च कविवर्गस्तामपूर-
यत् ॥(1.19) ८८.
कीर्ति स वर्तमानानां भटैर्जहे जयप्रियैः •
अतीतानागतानां तु रूपकैरजयप्रियैः ॥ (1 20)
जयः प्रियो येषां तैर्भटैः करणभूतैर्वर्तमानानां कीर्तिमहरत् अजयस्य
राज्ञः प्रियै रूपकैः(1.21*) दीनारविशेषैश्च भूतानां भाविनां च राज्ञां कीर्त्ति-
महरत् ॥ ८९.
सोमलेखा प्रियाप्यस्य प्रत्यहं रूप(1.1)कैर्नवैः •
कृतैरपि न संस्पर्शं कलङ्केन समासद्त् ॥
1 Ms. अभ्या°. 2 Ms. दधतीं. 3 Ms. ॰कैप°. 4 Ms. राप्यं.
१६

१२२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
तस्य प्रिया सोमलेखाख्या राज्ञी चन्द्रले(l.2)खा च प्रत्यहं नखैः कृतै
रूपकैर्दीनारविशेषैर्मृगैश्च हेतुभिः कलङ्केन पापेन लाञ्छनेन च स्पर्शं (l.3)
न प्रापत् ॥ व्यतिरेकभेदः ॥ उपमानादुपमेयस्याधिकगुणत्वेन न्यूनगुण-
त्वेन वा भा(l.4)नात् ॥ 90.
भाग्यैस्समं समुत्पन्नं प्रजाभिस्सह लालितम् .
वर्धितं सुकृतैस्साकमर्णोराजमसूत सा ॥ (l.5)
भाग्यादिभिस्सह समुत्पन्नत्वादिलक्षणविशिष्टमर्णोराजं पुत्रं साजन-
यत् . भाग्यानां तदु(l.6)त्पत्तिकारणत्वे तदुत्पत्तेर्वा भाग्यकारणत्वे सह-
भावोपनिबन्धात्कार्यकारणविध्वंसरूपातिश(l.7)योक्तिसहिता सहोक्तिः ॥ 91.
कीर्त्त्या विमलया साकं देवी सा भूपतेः प्रिया .
प्रतापेनं सहोग्रेण(l.8) प्रियः पुत्रश्च सोभवत् ॥
शुद्धया कीर्त्या साकं समं सा देवी राज्ञः प्रियाभूत् . एवमुत्तरार्द्धेपि
योज्यम् ॥(l.9) सहोक्ती ॥ 92.
लक्ष्मीर्र्विनाभिमानेन कीर्त्तिर्दुर्यशसा विना .
बभौ श्रीखण्डवल्लीव तस्य भोगभृता(l.10) विना ॥
निर्गर्वा श्रीर्निन्दारहिता च कीर्त्तिस्तस्य बभौ यथा सर्पत्यक्ता चन्द-
नलता ॥ 93.
कवित्वे(l.11)नेव पाण्डित्यं द्रविणेनेव यौवनम् .
ननाश तद्रिपुबलं विना दीप्तेन तेजसा ॥
यथा क(l.12)वित्वेन विना पाण्डित्यं यथा च धनेन विना यौवनं
तथा तेजसा विना तच्छत्रुबलं नष्टम् ॥(l.13) विनोक्ती ॥ 94.
1 Ms. सावा'. 2 Ms. °पेण.

पञ्चमः सर्गः . १२३
लोभप्रदोषमुक्तास्य कमला कमलिन्यभूत् •
औदार्यातपहीनासीत्तस्य(l.14) प्र[त्यर्थि]नां तु सा ॥
लोभाख्येन प्रकृष्टेणं दोषेण निशारम्भेण च मुक्ता तस्य श्रीः पद्मिन्या-
(l.15)सीत् तस्य वैरिणां सा श्रीरौदार्यमेवातपस्तेन हीना पद्मिन्यासीत् ॥
गम्या विनो(l.16)क्तिः ॥ मुक्तहीनादिपदैर्विनाथंस्य द्योतितत्वात् ॥ ९५.
तापिताः प्राक्प्रतापेन विचारे(l.17)ण विशोभिताः •
अनुरक्तास्ततः पश्चाद्यशसाच्छादिता दिशः ॥
पूर्वे प्रतापेन तापिताः(l.18) ततो विचारेण व्यवहारपरिच्छेदेन वि-
शोभिताः अतोऽनुरक्ता दिशो यशसाच्छादिताः अ(l.19)ग्निनां तापिता-
श्चिराकहुवादिना(?) शोभिताः गैरिकादिना

१२४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
विकसत्कीर्त्तिपटलं यस्यास्सा फलन्ती फलवदाच(l.5)रन्ती पुण्यपरम्परा
यस्यास्सा शमितां: क्लान्तिन्क्षुत्पिपासा येषां तैरध्वगैः सन्मार्गगामिभिर्दत्ता-
(l.6)शीर्य्यङ्गुर्जाता श्रीश्शाखानां प्रकाराणां शतैर्वृद्धिं गता ॥ सेकादिका-
र्योरोपात्पल्लवितत्वादि(l.7)धर्मारोपाच्चोभयारोपेण लक्ष्म्यां लताव्यवहार-
प्रतीतिः ॥ ९९.
स्तनद्रथाङ्गमिथुना भ्रमद्द्भ्रमरमा(l.8)लिकाः ।
श्रीमन्मुखाम्बुजा वापीर्यो ददौ सुरसद्मसु ॥
स्तनवदाचरन्ति कूजन्ति च रथाङ्गाभि(l.9)धुनानि यासु ताः कचव-
दाचरन्त्यः स्फुरन्त्यश्च भ्रमरमालिका यासु श्रीमन्ति मुखाम्बुजानि या-
(l.10)सां ता वापीर्देवगृहेषु योदात् ॥ अत्रौपम्यस्य गर्भत्वम् ॥ १००.
चन्द्रचन्दनकर्पूरमुक्ताहा(l.11)रविरोधिनी ।
सुदूरवर्त्तिनी यस्य कीर्त्तिः पाण्डुत्वमाययौ ॥
चन्द्रादीनां विरोधिनी न्यक्कुर्वती(l.12) सुदूरे वर्त्तमाना कीर्त्तिः पा-
ण्डुतां शुभ्रत्वमापत् ॥ अत्र विरहिणीव्यवहारप्रतीतेर्लौकिके(l.13) लौकि-
कव्यवहारसमारोपः ॥ १०१.
मनोज्ञत्वेपि नाचुम्बि स्वमुखेन कदाचन ।
स्वच्छन्दं तेन यत्की(l.14)[र्त्तिः] — — ◡ ◡ — ◡ — ॥
तेन राज्ञा ¹⁰कीर्त्ति[र्मनो]ज्ञत्वेपि सति स्वमुखेन न कदाचित्स्पृष्टा तेन
स्वैती(?)(l.15) १०२.
Lines 16 to end of page missing
— — ◡ ◡ — — —पुरुषार्थ कृतार्थताम् ॥
1 Ms. °पटलं written above °कुमुदं. 2 Ms. °ताक्क्षा°. 3 Ms. °गैस°. 4 Ms. °क्षोभ°.
5 Ms. लक्ष्या. 6 Comm. reads कचद्भ° which agrees with the alaṃkāra
of स्तनद्र° etc. On कचत् see p. 93 and notes. 7 Ms. श्रीस°. 8 Ms. गृहे°.
9 Ms. °ण्डुताशु°. 10 Ms. कीत्ति°. 11 So Ms. Add लौकिके नायिकाव्यवहारप्रतीतिः.
12 Restore-भजन्वह्नित्वसेनेव भोगं करप्यसंश्रयं । द्रष्टा सङ्खनयत् स्वं यः पुरं°.

पञ्चमः सर्गः . १२५
करणानि कर्माणि संश्रयो यस्य तं भोगं बुद्धिबलेनैव भजन्द्रष्टा सर्व-
व्यव(l.1)हारसाक्षी संन्नेव स्वं पुरुषार्थ कृतार्थतामनयत् शत्रूञ्जितवानित्यर्थः .
सांख्यदर्शनवादिना(l.2)मात्मा सप्तधा बुद्ध्यहंकारतन्मात्रपञ्चकत्वेन प्र-
कृतेर्जातं विकारमस्पृशन्मूलप्रकृतिसङ्गतां बु(l.3)द्धिं भासयंश्चिच्छायाया
च्छुरयन्बुद्धिमुखेनैव करणसंश्रयं चक्षुरादीन्द्रियाश्रयं भोगं भजन्बुद्धि(l.4)-
मुखेनैव पुरुषार्थं पुरुषविवेकरूपं कृतार्थतां नयति ॥ नीतिशास्त्रीये वस्तुनि
साङ्ख्यशास्त्रीयव(l.5)स्तुसमारोपः ॥ 103.
स्फुरत्प्रज्ञाबलोत्साहसिद्ध्युपायगुणोदया .
सर्वाङ्गसुन्दरी यस्य(l.6) नीतिर्वल्लभतां ययौ ॥
स्फुरन्तः प्रभावबलोत्साहा येषु ते सिद्ध्युपायगुणोदया यस्यां सा.
सि(l.7)द्धयो भूम्यादीनामुपायास्सामादयः उदया आत्मादीनाम् . तथा स-
र्वाङ्गेषु स्वाम्यादिषु(l.8) सुन्दरी यस्य नीतिर्वल्लभतां श्रद्धेयत्वं ययौ . तन्नी-
तिरन्येषां काङ्क्षणीयाभूदित्यर्थः ॥ स्फुर(l.9)द्भिः प्रज्ञाबलोत्साहैस्सिद्धौ
वशीकरणे उपायात्मकानां गुणानामुदयो यस्यां सा . प्रज्ञा(l.10)दिभि-
र्भूर्वशीकृतेत्यर्थः ॥ अत्र नीतिशास्त्रप्रसिद्धे वस्तुनि नायिकाव्यवहार-
प्रतीतिः ॥(l.11) 104.
भूसत्तायामुदात्तो यः परस्मै पदमग्रहीत् .
अनुदात्तो रिपुस्तस्य भूमाप्तावात्मनेपदी ॥(l.12)
भुवि सत्तायां प्रशस्तत्वे साम्राज्ये सति यः परस्मै परार्थं पदं त्राण-
मग्रहीत् यत उदात्तः(l.13)•••••••••••••र्थमेव पदीर्य?(l.14) 105.
Lines 15 to end of page missing
“ मन्त्र्यपेक्षा दैवनियोगज्ञस्य मित्रबलापेक्षा च नाभूत् ॥ यष्षट्संख्यकं
1 Ms. संदे°. 2 Ms. °रीदी°. 3 Text प्रज्ञा°. 4 Add नीतिशास्त्रीये वस्तुनि व्याकरणशास्त्रीयव्यवहारसमारोपः. 5 Ms. °बलेपे°.

प्रमाणं जानाति विनियोगं च वेत्ति स ईश्वरं सर्वज्ञं नापेक्षते ॥
लौकिके मीमांसाव्यवहारसमारोपः ॥ १०६.
सपक्षे ददृशे नांस्ते विपक्षे यज्जडात्मनि .
तत्प्रतापाग्निमान्भूभृद्धेतौ धूमेन्वमायि यः ॥
जनेन सं पक्षे स्वाश्रिते विषये यद्ददृशे स्वपक्षस्योपकारं कुर्व-
न्यदृष्ट इत्यर्थः जडात्मनि विपक्षे शत्रौ यन्नास्ते अपकारप्रवृत्त(l.4) एवाभू-
दित्यर्थः तत्तस्माद्धेतावायुधे खङ्गे सत्यां भूभृत्प्रतापाग्निमाननुमितः . धूमे
इ(l.5)ति हेतोरारोपः कालत्वेन धूमानुकारात् स पक्षे महानसे दृष्टः विपक्षे
जलादौ न दृष्टः(l.6) ततो भूभृत्पर्वतो धूमे हेतौ कारणे लिङ्गे सत्यग्निमान-
नुमीयते ॥ लौकिके तर्कव्यवहार(l.7)समारोपः ॥ १०७.
अहार्यलङ्घनैस्त्यक्तरसास्वादैस्सदूषणैः .
येन पीनसितावस्थां कीर्त्ति(l.8)रत्याजि वैरिणाम् ॥
येन राज्ञा शत्रूणां कीर्त्तिः [पीन]सितां चावस्थां [त्या]जिता[तीव]
ल(l.9)घुर्मलिना च कीर्त्तिः कृतेत्यर्थः यतः अहार्याणां पर्वतानां [ल]ङ्घनै-
रारोहावरोहैस्त्यक्तो(l.10) रसाया भूमेरास्वादो यैः कारणभूतैः सह दूषणेन
दोषेण यानि तैः. अहार्यैरपरि(l.11)हार्यैश्च लङ्घनैर्भोजनविच्छेदादिभिः
त्यक्तो रसा[नां मधु]रादीनामास्वादो येषु तथा(l.12) तच्छोभनभूषणैरां
मरीचादियैषु तैर्हेतुभिर्भिषजा परिमितों(?) प्रतिश्यायवत्त्वं तस्या अव-
(l.13)······जते . गतिबुद्धीति नियमात्कीर्त्तिशब्दस्य कर्मत्वम् . तस्य
चात्याँजीत्यत्र कर्मण्यत्पन्ने(l.14)·············· ॥ लौकिके
आयुर्वेद(l.15)-
१०८.
Lines 16 to the end of page missing

1 Ms. °शेनं°. 2 Ms. राजा crossed after स. 3 Ms. °रकंकुं°. 4 Ms. °दिकै.
5 Ms. Sic. Is it सति ? 6 Ms. °त्पर्वतश्च crossed after °भृ°. 7 Ms.
हेतेरा°. 8 Ms. पनीसि°. 9 Ms. °वस्या. 10 Ms. Sic. Is it सङ्ग्रोजनदूषण्यं ?
11 Sic. Read पीनसिता. 12 Ms. °तिबोधेति. Pāṇini, 1.4.52. 13 Ms. °त्यत्जी°.

पञ्चमः सर्गः . १२७
— यशसि यं भूमिराश्लिष्टांशनि र[१]संः .
रजस्वलास्वभावोयं विधिनैवोपपादितः ॥
यस्य(l.1)••••••••निमज्ज्या(?)यमालिङ्ग्य भूमिः रत्नपूर्णातां(?)
विधिनैवायं रजस्वलास्वभाव उपपादितः . र(l.2)जस्वला ऋतुमती
सपांसुश्च ॥ १०९.
लालनाताडनविर्दा्मनुरज्यन्ति योषितः .
अतो यशःप्रता(l.3)पाभ्यां भूमिस्तेन [वशी]कृता ॥
लालना प्रीतिस्तां ताडनं च ये विदन्ति तेषां स्त्रियोनुरज्यन्ति अतो
(l.4) हे[४]तोस्तेन यशःप्र[तापाभ्यां भू] मिर्वशीकृता ॥ समासोक्तयः ॥ ११०.
बुद्धिमद्भिर्बु(l.5)द्धाशास्त्रैस्सत्यवा[दिभि]— — .
व्यायामिभिर्बलीयोभिस्सहायैयों विदिद्युते ॥
बुद्धिमत्त्वादि(l.6) विशिष्टैस्सहायैयों दीप्तः ॥ परिकरः ॥ विशेषणानां
साभिप्रायत्वात् ॥ १११.
अहिद्वि(l.7)षा प्रसिद्धेन गोमण्डलधरेण च .
स्वैरावतारोचितेन हरिणा यस्समोभवत् ॥
अहिः कालिय(l.8)नागो वृत्रासुरश्च अहिर्भातृव्यश्च तद्विषा गावो
धेनवो नेत्रादि च गौर्भूमिश्च तन्मण्डलधरेण(l.9) स्वैरं स्वेच्छयावतारेषु
मत्स्यादिरूपग्रहणेषूचितेन स्वश्वासावैरावत ऐरावणस्तेन रोचिते(l.10)न
स्वात्मीया ऐरी इरायां भूमौ भवा भूमिविषया अवता रक्षकता तया रोचितो
यो राजा ह(l.11)रिणा विष्णुना इन्द्रेण च समोभवत् ॥ विशेष्यस्य विशे-
षणानां च साम्याच्छ्लेषः ॥ अत्राच्यु (l.12) तेन्द्रयोरप्रस्तुतयोः श्लेषः ॥ 112.
1 Ms. °राश्लिष्या°. 2 Is it रत्नसूः ? 3 Is it रत्नसूर्जाता ?
4 Ms. °दिना°. 5 Ms. °तो अतो हे°. 6 Ms. °सत्वा°. 7 Ms. °शेषार्णां.
8 Ms. °भातव्य°. 9 Read °स्तेनारो°.

१२८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
यस्सद्दन्तायुधकरान्परिहर्त्तव्यपद्धतीन् •
अत्यन्तगर्जनान्मत्ता(l.13)न्मातङ्गानजयद्रणे ॥
यो मातङ्गानम्लेच्छांश्च युद्धेजयत् सद्दन्तानि शोभनधाराणि आयुधा-
नि(l.14)……………वरेण च सहितान् तथा त्याज्यमार्गान् म्लेच्छानां
दुराचारत्वात्(l.15)……………म्लेच्छानां(l.16) 113.
[Lines 17 to end of page missing](** .33)
नत्वम् पदानां सुप्तिङन्तानां भङ्गेनांशांशिकं………भेदेन नीरसा रस-
वर्जिताः भिन्नस्स्वर उदा(l.1)त्तादिर्येषां तथा स्वापास्तसुलभाश्शब्दा न तु
लक्ष्यादयोर्था यैस्ते यस्य द्विषश्शेषा इवासन् ॥(l.2) अत्र शत्रुशेषयोः प्रस्तु-
ताप्रस्तुतयोश्श्लेषः ॥ श्लेषत्रयम् ॥ 114.
अत्यन्तशुद्धपक्षा(l.3)णां स्वहंसानामिवान्तरम् •
यत्पूर्वजन्मपुण्यानामज्ञासीत्केवलं विधिः ॥
यस्य पूर्वज(l.4)न्मनि पुण्यानामन्तरं विधिरेवं ज्ञातवान् • अत्यन्तं
शुद्धः पक्षास्सिद्धान्तो येषाम् हंसपक्षे पक्षाः प(l.5)तत्राणि ॥ अत्र शुभ्रव-
स्तुसम्पत्तिलक्षणे कार्येप्रस्तुततत्कीर्त्तनपूर्वजन्मपुण्याभिधानाद्(l.6)प्रस्तुत-
प्रशंसा ॥ 115.
अनादित्यमिव व्योम तामसा इव वासराः •
अलोचनेवं जनता जज्ञे(l.7) यस्य प्रयाणके ॥
यस्य प्रयाणे सति आकाशादीनां सूर्यादिरहितत्वमिव जातम् ॥ अत्र से-
(l.8)नार

पञ्चमः सर्गः . १२६
रात्रावपि प(l.10)द्मिन्यैस्तथा दिवाप्युत्पलिन्यो यन्न विकासितास्तत्र
जाड्यमेव हेतुः ।। तद्राज्ये जडा एव न विक(l.11)सिता इति सामान्ये
प्रस्तुते तद्विशेषकुमुदिनीपद्मिन्यभिधानेनाप्रस्तुतप्रशंसा ।।(l.12) ११७.
वर्द्धर्यमानं स्वकुलजैः केषांचित्पुण्यकर्मणाम् .
कल्पान्तस्थायितामेति धनं स्थाने निवेशितम् ।।(l.13)
पूर्वपुरुषैर्वर्ध्यमानं स्थाने निवेशितं सत्कल्पान्तं तावत्स्थैर्यं केषांचिद्भा-
ग्यवतामेति ।। अत्राज(l.14)³...............ते सामान्याभिधानेनाप्रस्तु-
तप्रशंसा.............(l.15)..........पृथिव्यामपि सं.........
..........(l.16) ११८.
Lines 17 to end of page missing
र्जा नगरं कृतवान् येषु काव्येषु तन्नगरं न वर्णितं तानि काव्यानि
धन्यानि न भवन्ति ।। तान्यधन्यानीत्यत्रं वै(l.1)धर्म्येणाप्रस्तुतप्रशंसा
इदं काव्यं धन्यमिति प्रस्तुतार्थप्रतीतेः ।। ११९.
भवत्यजयमेरुत्वं सार्थं यस्य सु(l.2)रालयैः .
न हि पुण्यप्रभावेण तदस्त्येव न यद्भवेत् ।।
यस्य नगरस्याजयमेरुभावस्सार्थको भव(l.3)ति देवावासैः . मेरुर्हि
देवावासः . एतमेव विशेषं सामान्येन समर्थयते . न यद्भवेत्तन्नास्ति किं
तर्हि(l.4) सर्वमेव भवेदित्यर्थः पुण्यप्रभावात् ।। अर्थान्तरन्यासः ।। १२०.
धीर्यत्रावैति नोत्कर्षं शिवपा(l.5)दयुगं विना .
उल्का एव हि सर्वेस्मिन्नृपयो दर्शनं प्रति ।।
शिवपादद्वयादन्यद्वस्तु सोत्कर्षं बुद्धि(l.6)र्न जानाति . एतदेवोत्तरार्धेन
1 Ms. °न्यस्तं°. 2 Ms. °ग्यतां°. 3 Restore °त्राजयराजस्य नगरनिर्माणे प्रस्तुते.
4 This might be part of a shloka. 5 Read स रां°.
१७